به گزارش خبرنگار اجتماعی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ در حالی که مسئولان اقتصادی در ماههای گذشته بارها بر کنترل بازار کالاهای اساسی تأکید کردهاند، بررسی میدانی بازار لبنیات نشان میدهد این وعدهها در عمل نتوانسته مانع جهش سنگین قیمتها شود. از ابتدای سال ۱۴۰۴ تاکنون، بازار لبنیات یکی از پرتلاطمترین دورههای خود را تجربه کرده؛ بهگونهای که قیمت شیرخام از ۱۸ هزار تومان در فروردینماه به ۴۶ هزار تومان در بهمن رسیده و عملاً تورمی نزدیک به ۱۰۰ درصد را به ثبت رسانده است.
این افزایش قیمت صرفاً یک عدد روی کاغذ نیست؛ بلکه بهطور مستقیم بر سفره خانوارها اثر گذاشته است.
جهش بیسابقه شیرخام
در فروردین ماه امسال هر کیلو شیرخام با نرخ ۱۸ هزار تومان خرید و فروش میشد. در همان مقطع، اتحادیه مرکزی دامداران اعلام کرده بود که قیمت تمامشده هر کیلو شیرخام برای دامداران بیش از ۲۶ هزار تومان است و نرخ مصوب پاسخگوی هزینههای تولید نیست. همین فاصله میان قیمت مصوب و هزینه تمامشده، زمینهساز فشار دامداران برای اصلاح نرخ شد.
در خردادماه بود که نخستین موج افزایش رسمی رقم خورد و قیمت شیرخام با رشد ۲۷ درصدی به ۲۳ هزار تومان رسید. این افزایش، بلافاصله خود را در بازار محصولات لبنی نشان داد؛ بهطوری که لبنیات در همان مقطع حدود ۴۰ درصد گران شد؛ اما این تنها آغاز مسیر صعودی قیمتها بود.
در پاییز امسال گزارشهای متعددی از افزایش قیمت بدون مجوز برخی برندهای تولیدکننده منتشر شد؛ بهگونهای که نرخ برخی محصولات تا ۱۰ درصد بالاتر از قیمتهای مصوب عرضه میشد. در نهایت، با حذف ارز ترجیحی در آذرماه، قیمت شیرخام به ۴۶ هزار تومان جهش کرد؛ افزایشی که بهگفته فعالان بازار، به رشد حدود ۵۰ درصدی دیگر در قیمت لبنیات انجامید.
حذف ارز ترجیحی و دومینوی گرانی
حذف ارز ترجیحی در ماههای گذشته بهعنوان یکی از سیاستهای اصلاحی دولت مطرح شد؛ سیاستی که هدف آن کاهش رانت و شفافسازی زنجیره تأمین عنوان میشد. با این حال، در عمل این تصمیم فشار مستقیم بر هزینههای تولید وارد کرد و نهایتاً مصرفکننده نهایی را هدف قرار داد.
برخی از کارشناسان اقتصادی معتقدند در غیاب سازوکارهای جبرانی مؤثر، حذف ارز ترجیحی در بخش نهادههای دامی به معنای انتقال کامل هزینه به حلقه آخر زنجیره یعنی مردم است. تجربه بازار لبنیات در سال جاری نیز همین گزاره را تأیید میکند؛ چرا که پس از حذف این ارز، نهتنها قیمت شیرخام دو برابر شد، بلکه بسیاری از محصولات لبنی با شتابی بیش از نرخ رسمی افزایش یافتند.
این در حالی است که محمد فربد، سخنگوی انجمن صنایع لبنی ایران، در گفتوگو با خبرنگار دانا تأکید کرده است که حذف ارز ترجیحی صنعت لبنیات را دچار بحران نکرده است.
وی با بیان اینکه خودِ فعالان صنعت نیز خواستار حذف این ارز بودهاند، اظهار داشت: ارز ترجیحی به نوعی به ارز رانتی تبدیل شده بود و حذف آن به شفافیت کمک کرد.
فربد همچنین به آمار ۱۲ شرکت بورسی فعال در حوزه لبنیات اشاره کرده و گفته است: تا پایان آذرماه حدود ۲.۴ درصد رشد وزنی مصرف ثبت شده و با احتساب رشد صادرات، مجموع افزایش به حدود ۵.۷ درصد میرسد؛ رقمی که به گفته او معادل رشد تولید شیرخام کشور است.
به گفته سخنگوی انجمن صنایع لبنی، «تا این لحظه نگرانی جدی درباره وضعیت صنعت وجود ندارد» و اطلاعات دی و بهمن نیز قرار است در ماههای آینده منتشر شود.
سرانه مصرف پایینتر از استاندارد
با این حال، فربد در بخش دیگری از گفتوگوی خود نکتهای قابل تأمل را مطرح میکند. او تصریح میکند که سرانه مصرف لبنیات در کشور همچنان حدود نصف میزان توصیهشده است.
به بیان دیگر، هرچند صنعت از منظر تولید و فروش دچار بحران نشده، اما مصرف واقعی مردم همچنان پایینتر از استانداردهای تغذیهای است؛ مسئلهای که به گفته او موضوعی قدیمیتر است و صرفاً به حذف ارز ترجیحی مربوط نمیشود.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که گزارشهای میدانی از فروشگاهها نشان میدهد بسیاری از خانوارها به خرید بستههای کوچکتر روی آورده یا مصرف خود را محدود کردهاند.
فاصله صنعت و سفره مردم
آنچه از کنار هم قرار دادن این دادهها برمیآید، شکافی جدی میان وضعیت «تولید» و وضعیت «مصرف خانوار» است.
از یک سو، آمار شرکتهای بزرگ بورسی حاکی از رشد نسبی تولید و فروش است؛
از سوی دیگر، واقعیت میدانی نشان میدهد لبنیات برای دهکهای پایین به کالایی با اولویت کمتر تبدیل شده است.
حتی اگر صنعت لبنیات دچار بحران تولید نشده باشد، کاهش مصرف نسبت به استانداردهای سلامت یک هشدار جدی برای سیاستگذاران است. کاهش سرانه مصرف لبنیات میتواند در سالهای آینده آثار مستقیم بر سلامت عمومی، تراکم استخوان، سوءتغذیه و هزینههای درمانی داشته باشد.
نظارت بر قیمتها؛ حلقه مفقوده
در کنار مسئله حذف ارز ترجیحی، موضوع نظارت بر قیمتگذاری نیز همچنان محل سؤال است. گزارشهای میدانی حاکی از آن است که برخی برندها پیش از اعلام رسمی افزایش قیمت، نرخ محصولات خود را تعدیل کردهاند.
ضعف نظارت و نبود برخورد بازدارنده میتواند زمینهساز فاصله گرفتن قیمت بازار از مصوبات رسمی شود؛ موضوعی که در برخی اقلام لبنی بهوضوح دیده میشود.
صنعت آرام، مصرف نگرانکننده
برآیند دادهها نشان میدهد صنعت لبنیات از منظر تولید و فروش کلان، حداقل تا پایان آذرماه، دچار بحران نشده است؛ اما این به معنای مطلوب بودن وضعیت مصرف نیست.
افزایش نزدیک به ۱۰۰ درصدی قیمت شیرخام، رشد محسوس قیمت محصولات لبنی و اعتراف به پایین بودن سرانه مصرف نسبت به استاندارد، زنگ خطری است که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
اگرچه فعالان صنعت از نبود بحران سخن میگویند، اما واقعیت سفره خانوارها چیز دیگری روایت میکند؛ روایتی که نشان میدهد لبنیات آرامآرام از یک کالای پایه به کالایی مشروط به توان خرید تبدیل میشود.
اکنون پرسش اصلی پیش روی سیاستگذاران این است: آیا حفظ پایداری صنعت کافی است، یا باید همزمان برای بازگشت لبنیات به سفره همه دهکهای جامعه نیز برنامهای جدی تدوین شود؟