به گزارش خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ سی و هشتمین روز از جنگی که آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران آغاز کردند، در حالی رقم میخورد که معادلات قدرت اقتصادی در خلیج فارس یکسره دگرگون شده است. «نظم نوین تنگه هرمز» دیگر یک شعار تبلیغاتی نیست؛ حقیقتی است که فرانسه، ژاپن، هند، پاکستان و ترکیه ناگزیر از پذیرش آن شدهاند. آخرین نشانه این تحول راهبردی: عبور موفقیتآمیز نخستین کشتی کانتینری بزرگ اروپایی از تنگه هرمز پس از دریافت مجوز از مقامات ایرانی. در این گزارش، ابعاد این دگرگونی بیسابقه در نظام امنیتی منطقه را با استناد به آخرین دادههای میدانی و تحلیل کارشناسان بینالمللی واکاوی میکنیم.
۹ اسفند؛ روزی که تاریخ خلیج فارس دگرگون شد
نخستین ساعات شروع جنگ در روز ۹ اسفند ۱۴۰۴، تحولی ناگهانی و بیسابقه در آبهای استراتژیک خلیج فارس رقم زد. کشتیهای حاضر در منطقه پیامی قاطع دریافت کردند: «هیچ کشتیای اجازه عبور از تنگه هرمز را ندارد. تحت هیچ شرایطی هیچ کشتیای مجاز به عبور نیست.»
این پیام را نیروی دریایی سپاه پاسداران از طریق فرکانسهای رادیویی به تمامی شناورهای مستقر در خلیج فارس ابلاغ کرد. واکنش کشتیها در عرض چند ساعت، فراری گسترده به سمت آبهای امن بود. برخی کشتیها که تصور میکردند میتوانند با قلدری از تنگه عبور کنند، یا هدف قرار گرفتند و یا مجبور به بازگشت شدند.
بر اساس اطلاعات مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، طی ۴۸ ساعت ابتدایی جنگ، ۲۴ فروند کشتی در دریای عمان و خلیج فارس یا مورد حمله قرار گرفتند یا گزارش حادثه ثبت کردند. یک مقام ارشد سپاه پاسداران در ۱۱ اسفند هشدار داد: «هر کشتی که سعی در عبور داشته باشد، هدف حمله قرار خواهد گرفت.»
لنگر انداختن ۱۵۰ نفتکش در انتظار مجوز تهران
ترس از هدف قرار گرفتن، ناوگان جهانی را فلج کرد. طبق دادههای شرکت تحلیل داده کپلر، در هفته اول جنگ حدود ۱۵۰ نفتکش در آبهای آزاد خلیج فارس، درست خارج از تنگه هرمز، لنگر انداخته بودند و جرأت ورود نداشتند.
اکنون، ایران است که بر تنگه هرمز اعمال حاکمیت میکند و قواعد و مقررات عبور از این آبراه حیاتی را تعیین مینماید. مقامات ایرانی به صراحت اعلام کردند: «عبور از تنگه هرمز با رعایت ترتیبات امنیتی و هماهنگی با مقامات ایرانی برای همه به جز دشمنان ایران مجاز است.»
از آن پس، کشورهایی که با بحران انرژی و توقف زنجیره تأمین مواجه شده بودند و چارهای جز پذیرش قواعد جدید نداشتند، یکبهیک به دنبال مذاکره و دریافت مجوز از تهران افتادند.
هند؛ پیشگام در مذاکره با تهران
هند نخستین کشوری بود که پای میز مذاکره با تهران نشست. نتیجه مذاکره: عبور دو نفتکش هندی از تنگه هرمز و آزاد شدن نفتکشهای توقیف شده ایران در هند. وزیر خارجه هند آشکارا اعلام کرد که بهترین راه برای ازسرگیری تردد در تنگه هرمز «مذاکره مستقیم با ایران» است.
تقریباً همزمان با هند، پاکستان نیز وارد مذاکره شد. نخستین کشتی پاکستانی در تاریخ ۲۴ اسفند با موفقیت از تنگه عبور کرد. نخستوزیر پاکستان随后 از توافق با ایران برای عبور ۲۰ کشتی با پرچم پاکستان خبر داد.
شوک به متحدان آمریکا؛ ژاپن و فرانسه تسلیم قواعد جدید شدند
اما مهمترین تحول، مذاکرات پشتپرده دو کشور ژاپن و فرانسه با ایران بود. ژاپن که بیش از ۹۰ درصد نفت خود را از خلیج فارس تأمین میکند و به گزارش رویترز، به دلیل جنگ ناچار به برداشت از ذخایر استراتژیک خود شده است ، پس از حدود یک ماه موفق شد نخستین نفتکش خود را از تنگه هرمز عبور دهد.
نخستوزیر ژاپن، سانائه تاکایچی، در نشست خبری مشترک با امانوئل مکرون در توکیو گفت: «از آنجا که وضعیت بینالمللی بسیار چالشبرانگیز است، معتقدم رهبران ژاپن و فرانسه باید روابط شخصی خود را عمیقتر کنند و همکاری خود را قویتر سازند.»
مکرون نیز در این نشست که در اول آوریل برگزار شد، تأکید کرد: «ما به بازگشت به صلح، آتشبس، آرامش و حرکت آزاد مردم و کالاها از طریق تنگه هرمز متعهد هستیم.» او در اظهاراتی که واکنش تند دونالد ترامپ را به دنبال داشت، شرکت فرانسه در عملیات نظامی برای بازگشایی تنگه هرمز را «غیرواقعبینانه» خواند .
اما واقعیت میدانی فراتر از اظهارات دیپلماتیک است. در تاریخ ۳ آوریل ۲۰۲۶، کشتی کانتینری فرانسوی CMA CGM Kribi موفق به عبور از تنگه هرمز شد. به گزارش بلومبرگ و تأیید منابع آگاه، این نخستین باری از زمان آغاز جنگ بود که یک کشتی متعلق به یک شرکت بزرگ اروپایی موفق به انجام این کار میشد . همچنین یک کشتی الانجی متعلق به شرکت ژاپنی «میتسویی» نیز در همان روز از تنگه عبور کرد .
«نظم نوین خلیج فارس» از بیانیه تا عمل
جمعه ۱۵ فروردین، نیروی دریایی سپاه پاسداران در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که «تنگه هرمز هرگز به روال سابق باز نخواهد گشت، مخصوصاً برای آمریکا و اسرائیل» . در این بیانیه که بازتاب گستردهای در رسانههای جهانی داشت، تأکید شده که نیروی دریایی سپاه در حال تکمیل مقدمات عملیاتیِ «طرح ابلاغی مسئولان ایران برای نظم جدید خلیج فارس» است .
این نظم جدید بر پایه «معماری امنیتی بومی» استوار است؛ اصلی که بر اساس آن، ثبات و امنیت منطقه باید توسط کشورهای ساحلی و بدون حضور تحریکآمیز و غیرقانونی قدرتهای فرامنطقهای تضمین شود .
تحلیل کارشناسان: پایان یک دوره و آغاز دوره دیگر
«این فقط یک پیروزی نظامی نیست؛ این یک تغییر پارادایم در نظام امنیتی خلیج فارس است.» این را میشل دومون، تحلیلگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیتی پاریس (ISS) در این خصوص میگوید.
دومون میافزاید: «چیزی که در چند هفته اخیر در خلیج فارس شاهد بودیم، فروپاشی کامل مداخلهگری بیقید و شرط آمریکاست. هند، پاکستان، ترکیه، ژاپن و حتی فرانسه – به عنوان یک قدرت اروپایی هستهای و عضو دائم شورای امنیت – همگی ناگزیر شدند قواعدی را که تهران تعیین کرده بود، بپذیرند. پیام روشن است: دیگر هیچ کشتی، بدون هماهنگی با ایران، نمیتواند از این آبراه حیاتی عبور کند.»
جاناتان استیل، پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک، نیز در یادداشتی تحلیلی با اشاره به مذاکرات ژاپن و فرانسه با تهران نوشت: «نکته مهم این است که این مذاکرات پشتپرده، نشاندهنده شکست کامل استراتژی "فشار حداکثری" آمریکا و پذیرش واقعیت جدید از سوی متحدان سنتی واشنگتن است. ژاپن با وجود روابط راهبردی با آمریکا و فرانسه با وجود تهدیدات پیشین "اسنپبک"، هر دو مجبور شدند برای تضمین امنیت ناوگان تجاری خود، مستقیم با تهران وارد گفتوگو شوند.»
امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در جریان سفر خود به توکیو در پاسخ به انتقادات ترامپ گفت: «من به خوبی میدانم که گاهی اوقات اروپا را میتوان قارهای کندتر از دیگران دانست. اما قابل پیشبینی بودن ارزش دارد. ما در طول سالهای گذشته و حتی در هفتههای اخیر این را نشان دادهایم.»
تدوین چارچوب قانونی؛ حق حاکمیت ایران بر تنگه هرمز
در موازات تحولات میدانی، مجلس شورای اسلامی نیز گامهای عملی برای نهادینهسازی نظم جدید برداشته است. بر اساس گزارشهای منتشر شده، کمیتهای در مجلس پیشنویس اولیه لایحه کشتیرانی در تنگه هرمز را تصویب کرده است . این لایحه شامل موارد زیر است:
۱. دریافت هزینه عبور برای کشتیهای عبوری از تنگه هرمز به ریال
۲. ممنوعیت تردد کشتیهای مرتبط با آمریکا و اسرائیل
۳. محدودیت برای کشورهای شرکتکننده در تحریمهای یکجانبه علیه تهران
۴. تأکید بر حاکمیت ایران بر این آبراه و همکاری با عمان در زمینه مسائل زیستمحیطی و امنیتی
پیامدهای ژئوپلیتیک: از اسنپبک تا درخواست عبور
فرانسه، که در روزهای نه چندان دور در قامت یک قدرت اروپایی میخواست قواعد غرب را با زور فشار تحریمها به تهران دیکته کند و «اسنپبک» را بر روی میز مذاکره با ایران میکوبید، این روزها با دیدن قدرت حاکمیت ایران در تنگه هرمز وضعیتی تماشایی پیدا کرده است.
این کشور در روزهای نخست جنگ تلاش کرد خود را از منازعه نظامی مستقیم دور نگه دارد. مکرون آشکارا گفت که فرانسه «در عملیات بازگشایی تنگه هرمز در شرایط کنونی شرکت نخواهد کرد». در شرایطی که تنگه هرمز عملاً بسته است و کشتیهای فرانسوی نیز در خلیج فارس گرفتار شدهاند، فرانسه چارهای جز پذیرش این واقعیت جدید نداشت که «برای عبور از تنگه هرمز باید با تهران وارد گفتوگو شد».
روز ۲۲ اسفند، فایننشال تایمز در گزارشی خبر از مذاکرات محرمانه اروپاییها با ایران داد. اکنون، نتیجه این مذاکرات به ثمر نشسته است: عبور اولین کشتی بزرگ اروپایی از تنگه هرمز.
به گزارش راه دانا؛ آنچه در ۳۸ روز گذشته در خلیج فارس رخ داده، فراتر از یک پیروزی تاکتیکی در جنگ است. ایران با استفاده از ابزار «هزینهزایی نامتقارن» در تنگه هرمز، توانسته معادلات قدرت در یکی از حساسترین نقاط جهان را یکسره دگرگون کند. «نظم نوین خلیج فارس» اکنون حقیقتی انکارناپذیر است؛ نظمی که در آن کشورهای منطقه بدون مداخله قدرتهای فرامنطقهای، امنیت خود را تضمین میکنند و هر کشوری که خواهان عبور از این آبراه است، باید مستقیماً با تهران وارد گفتوگو شود.
عبور کشتیهای فرانسوی و ژاپنی نشان داد که ایران موفق شده است مذاکره و پذیرش شروط خود را به عنوان تنها راه عبور از این آبراه حیاتی به جهان تحمیل کند. کشورها و شرکتهای کشتیرانی دیگر میان دو گزینه قرار دارند: انتظار در پشت تنگه هرمز یا گفتوگو با تهران. آنهایی که دومی را انتخاب کردهاند، اکنون پاسخ خود را گرفتهاند. راهدانا تحولات این عرصه را به صورت مستمر پوشش خواهد داد.