به گزارش خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ روز ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ (۷ آوریل ۲۰۲۶)، شورای عالی امنیت ملی ایران در بیانیهای رسمی، آتشبس دو هفتهای با آمریکا را تأیید کرد. بر اساس این بیانیه که با میانجیگری پاکستان حاصل شد، آمریکا «طرح دهبندی ایران» را به عنوان مبنا و اساس مذاکرات پذیرفته بود. دونالد ترامپ نیز در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال این آتشبس را تأیید کرد. اما این آتشبس دیری نپایید. واشنگتن با اعلام «محاصره دریایی» علیه بنادر ایران، عملاً پیمانشکنی جدیدی را رقم زد. نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد که «هیچ کشتیای اجازه ورود یا خروج از بنادر ایران را ندارد».
واکنش ایران به این اقدام قاطع و سریع بود. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس با اشاره به «هفت ادعای دروغ» ترامپ، تأکید کرد: «با ادامه محاصره، تنگه هرمز باز نخواهد ماند». اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، نیز محاصره آمریکا را «نقض آشکار آتشبس» و «دزدی دریایی مدرن» توصیف کرد.
هشدار مدیر بندر لسآنجلس: سوخت کشتیها دو برابر شد
جین سروسکا، مدیر اجرایی بندر لسآنجلس، طی یک کنفرانس خبری امروز هشدار داد که تشدید تنشهای نظامی با ایران در منطقه خلیج فارس، منجر به افزایش بیش از دو برابری قیمت سوخت کشتیها (بانکر) در سه هفته گذشته شده است. وی تأکید کرد که این جهش قیمت، تهدیدی جدی برای فلج شدن زنجیره تأمین جهانی و به تبع آن، افزایش قیمت کالاها برای مصرفکنندگان آمریکایی به شمار میرود.
به گفته سروسکا، اگرچه مسیر مستقیم کشتیهای حامل کالا به آمریکا از منطقه جنگی عبور نمیکند، اما نوسانات شدید بازار نفت در پی تهدیدات تنگه هرمز، هزینه سوخت را در تمام مسیرهای دریایی جهان افزایش داده است. این هزینه اضافی ابتدا به دوش واردکنندگان و صادرکنندگان تحمیل شده و در نهایت به صورت تورم در قیمت خردهفروشی کالاها در آمریکا ظاهر خواهد شد.
دادههای بازار مالی Factset این هشدار را تأیید میکند: قیمت سوخت بانکر که نیروی محرکه کشتیها را تأمین میکند، در اوج بحران به ۱,۰۵۳ دلار در هر تن متریک رسید و در تاریخ ۳۱ مارس همچنان بیش از ۹۳۶ دلار باقی مانده است؛ این در حالی است که این رقم در آستانه جنگ حدود ۵۴۰ دلار بود.
کرایه نفتکشها سه برابر شد؛ زنجیره تأمین در آستانه فروپاشی
مدیر اجرایی بندر لسآنجلس در ادامه به تشریح ابعاد گستردهتر این بحران پرداخت. یکی از پیامدهای غیرمستقیم اما حیاتی، اختلال در بنادر بزرگ ترانشیپ شرق آسیاست. به دلیل توقف ۱.۵ ماهه ارسال کالا از شرق به غرب آسیا (به مقصد بنادر خاورمیانه)، محمولههای سرگردان در بنادر کلیدی از جمله سنگاپور، تایوان، کره جنوبی و ژاپن انباشته شدهاند.
سروسکا هشدار داد: «این انباشت بیسابقه کالا در گلوگاههای ترانزیتی آسیا، زنجیره تأمین کل منطقه را تهدید میکند. اگر این وضعیت تداوم یابد، نه تنها صادرات خاورمیانه، بلکه ترانزیت کالاهای مقصد آمریکا نیز با اختلال جدی مواجه خواهد شد و عملاً شبکه حملونقل دریایی را فلج میکند.»
آمارهای بینالمللی ابعاد این فاجعه را روشنتر نشان میدهد. بر اساس دادههای موسسه تحقیقات دریایی کلارکسون، هزینه اجاره یک نفتکش بزرگ کلاس سوئزماکس از زمان آغاز جنگ بیش از سه برابر شده و به بیش از ۳۳۰,۰۰۰ دلار در روز رسیده است. برای حاملهای گاز طبیعی مایع (LNG) در مسیر مرجع ایالات متحده به ژاپن، این رقم در همان دوره سه برابر شده و به ۹۰,۰۰۰ دلار در روز رسیده است.
رولف هابن یانسن، مدیرعامل شرکت بزرگ کشتیرانی کانتینری هاپاگ-لوید، تخمین زده است که جنگ هزینههای این شرکت را «۴۰ تا ۵۰ میلیون دلار در هفته» افزایش داده است. وی توضیح داد: «بخش بزرگی از این افزایش مربوط به قیمت سوخت بانکر است، اما هزینههایی مانند بیمه، انبارداری کانتینر و حملونقل داخلی نیز افزایش یافته است. ما شش کشتی داریم که امروز نمیتوانیم از آنها استفاده کنیم، که این امر ظرفیت موجود را کاهش میدهد.»
هزینه حمل کانتینر تا ۲۰۰ درصد افزایش یافت
تأثیر این بحران تنها به حمل نفت محدود نمیشود. بر اساس گزارش مشاوره Maritime Services International، قیمت مرجع اسپات برای حمل یک کانتینر ۴۰ فوتی در مسیرهای اصلی از شرق دور به اروپا و سواحل غربی آمریکا بین ۲۰ تا ۲۵ درصد افزایش یافته و به محدوده ۲,۲۰۰ تا ۲,۷۰۰ دلار رسیده است.
اما نرخهای مربوط به خاورمیانه وضعیت بسیار بدتری دارند. بر اساس همین گزارش، «عوارض جنگ باعث شده است نرخها از شرق دور به خلیج فارس و دریای سرخ تقریباً ۲۰۰ درصد افزایش یابد.»
خطوط کشتیرانی برای جبران هزینههای سرسامآور سوخت، عوارض اضطراری جدیدی وضع کردهاند. هاپاگ-لوید اعلام کرده است که از ۲۳ مارس ۲۰۲۶، عوارض اضطراری سوخت (EFS) برای تمامی مسیرهای تجاری اعمال خواهد شد. بر اساس این تعرفه، برای هر کانتینر ۴۰ فوتی در مسیرهای طولانی، مبلغ ۱۶۰ دلار برای کانتینرهای خشک و ۲۲۵ دلار برای کانتینرهای یخچالدار دریافت میشود.
بحران سوخت جت؛ از ۹۹ تا ۲۰۹ دلار در کمتر از ۴۰ روز
اما شاید فاجعهبارترین بعد این بحران، تأثیر آن بر صنعت هوانوردی جهانی باشد. بر اساس دادههای مانیتور سوخت جت IATA که توسط S&P Global Platts منتشر میشود، میانگین قیمت جهانی سوخت جت در هفته منتهی به ۳ آوریل به ۲۰۹ دلار در هر بشکه رسید. این رقم در مقایسه با ۹۹.۴۰ دلار در هفته منتهی به ۲۷ فوریه (آخرین هفته کامل قبل از جنگ) افزایشی بیش از ۱۰۰ درصدی را نشان میدهد.
قیمتها در مناطق مختلف جهان با شدت بیشتری افزایش یافته است. بر اساس گزارشهای منتشر شده، بالاترین قیمت سوخت جت در منطقه آسیا و اقیانوسیه با ۲۲۸.۲۱ دلار در هر بشکه ثبت شده است. پس از آن، اروپا و کشورهای مستقل همسود با ۲۱۶.۸۹ دلار، خاورمیانه با ۲۱۵.۲۶ دلار و آفریقا با ۲۱۹.۲۵ دلار قرار دارند.
این جهش قیمت در حالی رخ میدهد که انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (IATA) در ابتدا پیشبینی کرده بود میانگین قیمت سوخت جت در سال ۲۰۲۶ حدود ۸۸ دلار در هر بشکه باشد. شرایط کنونی نشان میدهد که این پیشبینی با فاصله بسیار زیادی از واقعیت فاصله گرفته است.
واکنش خطوط هوایی؛ از افزایش بلیت تا لغو پرواز
شرکتهای هواپیمایی در سراسر جهان در واکنش به این بحران، مجموعهای از اقدامات اضطراری را در دستور کار قرار دادهاند.
کاتای پاسیفیک اعلام کرده است که از اواسط ماه مه تا پایان ژوئن ۲۰۲۶، مجبور به تلفیق تعدادی از پروازهای مسافری شده است. این تصمیم حدود ۲ درصد از کل فرکانسهای پروازی کاتای پاسیفیک و حدود ۶ درصد از فرکانسهای پروازی HK Express را تحت تأثیر قرار میدهد. لاوینیا لاو، مدیر ارشد بازرگانی و مشتریان کاتای، گفت: «ماه مارس ماه تضادها بود. از یک سو، وضعیت جاری در خاورمیانه تقاضا را به سمت سایر قطبهای هوانوردی سوق داد، اما از سوی دیگر، قیمت سوخت جت به طور قابل توجهی افزایش یافته و فشار هزینههای عظیمی را بر خطوط هوایی در سراسر جهان وارد میکند.»
شرکتهای هواپیمایی چینی نیز ناگزیر به لغو پروازهای خود به سنگاپور در طول تعطیلات طلایی شدهاند. به گزارش رسانههای بینالمللی، قیمت سوخت جت که مستقیماً بر هزینههای عملیاتی تأثیر میگذارد، به مهمترین عامل تصمیمگیری برای ایرلاینهای آسیایی تبدیل شده است.
در آمریکا، قیمت سوخت جت در برخی مقاطع به حدود ۸.۶ دلار در هر گالن رسیده است. این افزایش فشار سنگینی بر خطوط هوایی آمریکایی وارد کرده است. با توجه به اینکه سوخت جت حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد هزینه عملیاتی ایرلاینها را تشکیل میدهد، این افزایش قیمت مستقیماً سودآوری شرکتهای هواپیمایی را تهدید میکند.
اروپا نیز از این قاعده مستثنی نیست. انجمن بینالمللی فرودگاههای اروپا (ACI Europe) اواسط ماه جاری در نامهای رسمی به کمیسیون اروپا نسبت به بروز بحران در تأمین سوخت هواپیما هشدار داد و اعلام کرد در صورت تداوم اختلال در عبور و مرور از تنگه هرمز، این قاره با کمبود «سیستماتیک» سوخت مواجه خواهد شد. برخی تحلیلها هشدار دادهاند که اروپا با خطر کمبود واقعی سوخت جت روبروست؛ بهویژه با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از واردات سوخت این منطقه به زنجیره تأمین خلیج فارس وابسته است.
مهلت رو به اتمام؛ تهدید بسته شدن بابالمندب و پایان شروط دهگانه
مهمترین نکته در این تحولات، انقضای ضربالاجل تعیینشده از سوی ایران برای اجرای شروط دهگانه است. شورای عالی امنیت ملی ایران در بیانیه خود تصریح کرده بود که «برای مذاکره بر سر جزئیات طرح دهبندی، دو هفته زمان در نظر گرفته شده است و این مدت با توافق طرفین قابل تمدید نیست».
اما با نقض آتشبس از سوی آمریکا و اعلام محاصره دریایی، حالا گمانهزنیها درباره پایان یافتن این مهلت و سناریوهای پس از آن بالا گرفته است. منابع آگاه به خبرنگار راهدانا میگویند: «اگر آمریکا در مهلت باقیمانده، تعهدات خود را عملی نکند، ایران دیگر این شروط دهگانه را مبنای مذاکره قرار نخواهد داد. در چنین سناریویی، نه تنها تنگه هرمز بسته باقی میماند، بلکه تنگه بابالمندب نیز هدف قرار خواهد گرفت.»
نکته حائز اهمیت آنکه ایران در هفتههای اخیر توانایی خود در کنترل دو شریان حیاتی انرژی جهان را به اثبات رسانده است. با فعالسازی جبهه یمن، ایران میتواند تنگه بابالمندب را نیز هدف قرار دهد و اقتصاد جهانی را با بحرانی دوگانه مواجه کند. عبور روزانه حدود ۶ درصد از نفت جهان از بابالمندب، بسته شدن همزمان این دو تنگه را به کابوسی تبدیل میکند که اقتصاد جهانی توان تحمل آن را نخواهد داشت.
تحلیلگران معتقدند در صورت تداوم بدعهدی آمریکا و پایان مهلت ایران، واشنگتن ناگزیر خواهد بود با توجه به پیروزی میدانی ایران در این جنگ، امتیازات بیشتری - از جمله خروج کامل نظامیان از منطقه، پذیرش عوارض بالاتر عبور و لغو کامل تحریمها - را به تهران اعطا کند.
بدعهدی آمریکا، برگ برنده ایران
تاریخ نشان داده که دولتهای آمریکا - از خروج یکجانبه از برجام در ۲۰۱۸ تا محاصره دریایی امروز - همواره پیمانشکنی را بخشی از استراتژی خود قرار دادهاند. اما این بار، میدان بازی متفاوت است. ایران با کنترل دو تنگه استراتژیک هرمز و بابالمندب، «اهرم فشار» بینظیری در اختیار دارد که میتواند اقتصاد جهانی را فلج کند.
به گزارش راه دانا؛ قیمت سوخت کشتیها بیش از دو برابر شده، کرایه نفتکشها سه برابر افزایش یافته، هزینه حمل کانتینر تا ۲۰۰ درصد رشد کرده و سوخت جت نیز رکوردهای تاریخی را شکسته است. اینها همه دستاوردهای بدعهدی آمریکاست؛ بدعهدی که نه تنها کمکی به واشنگتن نکرد، بلکه فرصتی دوباره در اختیار تهران قرار داد تا در موقعیتی قویتر وارد میدان شود.
مهلت ایران برای پذیرش شروط دهگانه در حال اتمام است. اگر آمریکا تا پایان این مهلت تعهدات خود را عملی نکند، دیگر خبری از آن شروط نخواهد بود؛ این بار، شروط سختگیرانهتری در انتظار کاخ سفید است و تنگه بابالمندب نیز به لیست اهداف استراتژیک ایران اضافه خواهد شد. جهان در آستانه دومین بحران بزرگ انرژی ظرف دو ماه اخیر قرار دارد. این بار اما تقصیر نه به گردن ایران، که به گردن زیادهخواهی و بدعهدی آمریکاست. راهدانا تحولات این عرصه را به صورت مستمر پوشش خواهد داد.