به گزارش خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ همزمان با تشدید درگیریهای نظامی در منطقه، سازمان بورس و اوراق بهادار ایران تصمیم به تعلیق معاملات گرفت. حمید یاری، معاون نظارت سازمان بورس، هدف از این اقدام را «حفظ دارایی سهامداران، جلوگیری از معاملات هیجانی و ایجاد شرایط برای شفافیت بیشتر قیمتها» اعلام کرد.
حالا پس از فروکش کردن التهابات اولیه و با اعلام رسمی سازمان بورس، مقرر شده است سهشنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۱۹ مه ۲۰۲۶) تالار شیشهای پس از حدود سه ماه تعطیلی، بار دیگر گشایش یابد و تمامی بخشهای بازار سرمایه به طور کامل فعال شوند.
واکنش سهامداران؛ سه سناریوی محتمل در روزهای نخست
تحلیل رفتار سرمایهگذاران در شرایط مشابه جهانی نشان میدهد پس از یک دوره تعلیق طولانی، معمولاً سه دسته واکنش شکل میگیرد:
سناریوی اول؛ فشار فروش هیجانی (Panic Selling): بخشی از سرمایهگذاران خرد که طی ماههای تعطیلی با بلوکه شدن سرمایه مواجه بودهاند، ممکن است حتی با پذیرش زیان، برای خروج از بازار سهام اقدام کنند. تجربه «چهارشنبه سیاه» مارس ۲۰۲۶ در بازار کره جنوبی نشاندهنده این واقعیت تلخ است که با نخستین نشانههای بازگشایی، موج سنگین فروش شکل گرفت و شاخص KOSPI بیش از ۱۲ درصد سقوط کرد؛ رقمی که حتی از سقوط پس از حملات ۱۱ سپتامبر هم فراتر رفت.
در آن رویداد، مکانیسمهای کنترلی مانند سایدکار و سیرکویتبریکر فعال شدند، اما نتوانستند از افت شدید جلوگیری کامل کنند.
سناریوی دوم؛ نوسانگیری حرفهایها: در مقابل سناریوی نخست، معاملهگران حرفهای معمولاً روزهای ابتدایی را به عنوان فرصتی برای ورود مجدد در قیمتهای پایینتر میبینند. تحلیلهای صندوق بینالمللی پول (IMF) نشان میدهد در شوکهای بزرگ اقتصادی، بازارهایی که بستههای حمایتی جامع دریافت میکنند، سریعتر به تعادل بازمیگردند-3. همانطور که پس از «چهارشنبه سیاه» کره جنوبی، برخی استراتژیستها اعلام کردند که «تا زمانی که تنشها در محدوده کنترلشده باقی بماند، ریزشها فرصت خرید هستند».
سناریوی سوم؛ جابجایی نقدینگی به بازارهای موازی: در این سناریو، نگرانی اصلی فعالان بازار این است که سرمایهها به جای بازگشت به بورس، راهی طلا، ارز و صندوقهای درآمد ثابت شوند. این رفتار در بحرانهای قبلی نیز مشاهده شده است؛ جایی که سرمایهگذاران به سمت «پناهگاههای امن» حرکت میکنند.
درسهای جهان؛ ابزارهای مدیریت بحران چیست؟
تجربه بازارهای جهانی در مواجهه با شوکهای ناگهانی، مجموعهای از ابزارهای مشخص را برای نهاد ناظر ترسیم کرده است:
۱. مکانیسمهای کنترلی خودکار (Circuit Breaker & Sidecar): مهمترین ابزاری که پس از بحران «دوشنبه سیاه» ۱۹۸۷ (سقوط ۲۲.۶ درصدی داوجونز در یک روز) در بازارهای جهانی نهادینه شد، «سیرکویتبریکر» یا قطعکننده مدار است. این مکانیسم با آستانههای کاهش ۷، ۱۳ و ۲۰ درصدی طراحی شده و به بازار «فرصت نفسگیری» میدهد-7. علاوه بر این، مکانیسم «سایدکار» در بازارهایی مانند کره جنوبی، معاملات الگوریتمی را به مدت ۵ دقیقه متوقف میکند تا از «اثر دم گاو» (تأثیر شدید معاملات آتی بر بازار نقد) جلوگیری شود.
تحقیقات داخلی در بورس تهران نیز نشان میدهد که استفاده از «دامنه نوسان قیمت» اگرچه ممکن است کشف قیمت را با تأخیر مواجه کند، اما از نوسانات شدید و واکنشهای افراطی جلوگیری کرده است.
۲. بستههای حمایتی ترکیبی: تحقیقات صندوق بینالمللی پول نشان میدهد مؤثرترین راهکار برای عبور از شوکهای بزرگ اقتصادی، «اتخاذ بستههای هماهنگ و ترکیبی» شامل اقدامات مالی، پولی و نظارتی است-3. در جریان بحران مالی ۲۰۰۸، هماهنگی میان بانکهای مرکزی و دولتها (مانند بسته نجات ۷۰۰ میلیارد دلاری TARP در آمریکا و اقدامات هماهنگ IMF و اتحادیه اروپا) توانست از فروپاشی سیستمیک جلوگیری کند.
۳. محدودیت فروش استقراضی و شفافیت اطلاعاتی: در بحرانهای اخیر، نهادهای ناظر در تایوان و ژاپن از ابزارهایی مانند «محدودیت فروش استقراضی» و «افزایش دامنه شفافیت اطلاعاتی» استفاده کردهاند. این اقدامات به کاهش فشار فروش و افزایش اعتماد سرمایهگذاران کمک کرده است.
۴. احتیاط در استفاده از ابزار تعلیق: نکته مهمی که از تجربه چین در ژانویه ۲۰۱۶ به دست میآید، «اثر معکوس مکانیسمهای نادرست طراحیشده» است. چین که سیرکویتبریکر خود را با آستانه پایین (۵ و ۷ درصد) طراحی کرده بود، در عرض چهار روز دو بار شاهد تعطیلی کامل بازار شد که خود به تشدید وحشت و خروج سرمایه دامن زد. چینیها پس از این تجربه تلخ، سیستم را به کلی لغو کردند. این تجربه نشان میدهد که نه «تعطیلی مطلق» و نه «آستانههای بسیار سختگیرانه»، راهکار مناسبی برای مدیریت بحران نیستند.
نقش سهامداران؛ فراتر از مکانیسمهای خودکار
تحلیلها نشان میدهد که مکانیسمهای کنترلی هرچند مفید و ضروری هستند، اما نمیتوانند به تنهایی بازار را نجات دهند. پارک سونگ کیو، استاد دانشگاه ویلامت آمریکا، در تحلیل «چهارشنبه سیاه» کره جنوبی میگوید: «در نهایت، این سیستمها نبودند که بازار را به حالت عادی بازگرداندند، بلکه عقلانیت سرد سرمایهگذارانی بود که شرایط را تحلیل کردند و تصمیمات حسابشده گرفتند».
توصیههای عملی به سهامداران و نهاد ناظر
بر اساس تجربیات جهانی و شرایط فعلی بورس تهران، برای مدیریت روزهای ابتدایی بازگشایی، نکات زیر ضروری به نظر میرسد:
به نهاد ناظر (سازمان بورس):
فعالسازی به موقع و هوشمندانه مکانیسمهای سیرکویتبریکر و سایدکار متناسب با شرایط بازار
آمادهسازی بسته حمایتی ترکیبی با هماهنگی بانک مرکزی و وزارت اقتصاد، شامل خطوط اعتباری برای صندوقهای بازارگردان و تسهیل عرضه اولیههای جدید برای جذب نقدینگی.
شفافسازی درباره وضعیت شرکتهایی که در دوره تعطیلی متحمل خسارت شدهاند و شرکتهایی که از افزایش نرخ ارز و تورم منتفع شدهاند، تا بازار بتواند تمایز قائل شود و از هیجان دور بماند
به سهامداران و سرمایهگذاران:
پرهیز از تصمیمات هیجانی و فروشهای آنی در روزهای نخست
تحلیل بنیادی شرکتها با توجه به صورتهای مالی شش ماهه و تأثیر شرایط جنگ بر صنایع مختلف
توجه به این نکته که در بحرانها، برخی صنایع (مانند پالایشی، پتروشیمی و فلزات اساسی) میتوانند فرصتهای مناسبی برای سرمایهگذاری ایجاد کنند
به گزارش راهدانا؛ گشایش بورس تهران پس از ۸۰ روز تعطیلی، آزمون مهمی برای نهاد ناظر و فعالان بازار است. تجربه «چهارشنبه سیاه» کره جنوبی نشان داد مکانیسمهای کنترلی هرچند ضروری هستند، نمیتوانند به تنهایی جلوی سقوط را بگیرند. آنچه بازار را به تعادل بازمیگرداند، ترکیبی از «ابزارهای کنترلی کارآمد»، «بستههای حمایتی جامع» و مهمتر از همه، «عقلانیت و تحلیل درست سرمایهگذاران» است.
سازمان بورس باید با فعالسازی به موقع مکانیسمهای کنترلی و ارائه اطلاعات شفاف، زمینه را برای کاهش التهاب فراهم کند. از سوی دیگر، سهامداران نیز باید با تحلیل منطقی و پرهیز از تصمیمات هیجانی، به این بازار فرصت نفسکشیدن بدهند.
راهدانا تحولات بازار سرمایه و عملکرد سازمان بورس در روزهای بازگشایی را به طور مستمر پوشش خواهد داد.