به گزارش خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ چند ماه از پایان حملات هوایی و آغاز روند بازسازی زیرساختهای صنعتی میگذرد. آمارهای رسمی حاکی از آن است که بخش قابل توجهی از خطوط تولیدی که در جریان جنگ رمضان از کار افتاده بودند، دوباره به مدار بازگشتهاند. اما آنچه در بازار مصالح ساختمانی میگذرد، حکایت از روایت دیگری دارد؛ روایتی که در آن قیمتها مسیری مستقل از عرضه و تقاضا و حتی مستقل از هزینههای واقعی تولید طی میکنند.
محمدمنان رئیسی، نایبرئیس کمیسیون عمران مجلس، در این خصوص با اشاره به این ناهماهنگی عجیب، میگوید: «قیمت مصالح ساختمانی بعد از آتشبس بیش از ۱۰۰ درصد گران شده است، در حالی که هیچکدام از کارخانههایی که مورد حمله قرار گرفت مصالح تولید نمیکرد.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که گزارشی از مؤسسه مشاوره جهانی Linesight در ماه مارس نشان میداد که اختلال در تنگه هرمز و نوسانات قیمت انرژی، زنجیره تأمین جهانی فولاد، مس و سیمان را تحت فشار قرار داده است. اما مشکل فعلی بازار ایران فراتر از این تحلیلهای جهانی است.
بازار؛ قربانی یک باور اشتباه
رئیسی در توضیح یکی از بارزترین مصادیق این گرانیهای بیربط، به سراغ صنعت فولاد میرود. او میگوید: «جهشی که تو مصالح ساختمان اتفاق افتاده… میگن آقا کارخونهها رو زدن، کارخانه فولاد رو زدن. اصلاً بابا فولاد اصفهان میلگرد تولید نمیکرده، ورق و اسلب و اینا تولید میکرده که اصلاً مصرف ورق و اسلب تو حوزه صنعت ساختمان نیست.»
این ادعا با واقعیت میدانی نیز همخوانی دارد. اولین عرضه پساجنگ ورق گرم فولاد مبارکه در بورس کالا با استقبال ضعیفی مواجه شد؛ در حالی که واسطهها پیش از عرضه رسمی، همان محصول را با نرخهای تا ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار تومان در بازار آزاد به فروش میرساندند. پس از عرضه رسمی، قیمت در بازار آزاد بیش از ۱۵ هزار تومان سقوط کرد، اما این کاهش هنوز به طور کامل به مصرفکننده نهایی منتقل نشده است.
کارشناسان این وضعیت را نشانه رکود عمیق در صنایع پاییندستی و نقدینگی واحدهای تولیدی میدانند، اما سؤال این است که چرا این کاهش قیمت در بازار نهایی دیده نمیشود؟
سیمان؛ شاهد قضیه ای که هرگز بمباران نشد
شاید بارزترین دلیل بر بیربط بودن بخش بزرگی از گرانیهای اخیر، وضعیت صنعت سیمان باشد.
رئیسی در این باره میگوید: «حالا مثلاً سیمانو دقت کنید، سیمان الان آماری که من دارم حتی یک کارخانه سیمان هم تو جنگ رمضان مورد هدف قرار نگرفته.»
تحلیلهای مؤسسه Linesight هشدار میدهد که با وجود اینکه کورههای سیمان مقادیر بسیار زیادی گاز مصرف میکنند و با افزایش قیمت انرژی، تولیدکنندگان این هزینه را به سرعت به قیمت نهایی منتقل میکنند. با این حال، در شرایطی که خط تولید سیمان آسیبی ندیده و حتی در گزارشهای اخیر از کاهش قیمت جهانی برخی مواد اولیه خبر میرسد، جهشهای ۱۰۰ درصدی در بازار داخلی، بیش از آنکه ریشه در هزینههای واقعی داشته باشد، به انتظارات تورمی و سوءاستفاده واسطهها بازمیگردد.
مقایسه با جهان؛ وقتی بحران جهانی با مدیریت داخلی مهار میشود
جالب اینجاست که در بازارهای جهانی، علیرغم اختلال در تنگه هرمز و جهش قیمت انرژی، شاهد چنین افزایشهای افسارگسیختهای در بخش ساختمان نیستیم. گزارش Global Construction Review حاکی از آن است که بازار اروپا با وجود آسیبپذیری بیشتر نسبت به اختلال در عرضه محصولات نیمهساخته، به دلیل تقاضای ضعیف و مازاد ساختاری، توانسته مانع از رشد بیرویه قیمتها شود.
در آمریکا نیز انجمن پیمانکاران عمومی (AGC) گزارش میدهد که قیمت آلومینیوم ۳۹ درصد و فولاد ۲۱ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته، اما این ارقام با جهشهای ۱۰۰ درصدی بازار ایران فاصله زیادی دارد. شرکتهای بزرگ پیمانکاری بینالمللی با استفاده از ابزارهایی مانند قراردادهای قیمت ثابت، هجینگ سوخت و قراردادهای مشارکت ریسک، توانستهاند تا حد زیادی خود را در برابر این نوسانات بیمه کنند.
مدیریت سیمان در پساتحریم
این وضعیت یادآور تجربه تلخ مدیریت بازار سیمان در سالهای پساتحریم است. در آن مقطع، با وجود اشباع کامل ظرفیت تولید و حتی رکود در بخش ساختمان، قیمت سیمان چندین برابر شد و دولت را مجبور به دخالت مستقیم کرد.
عباس علیآبادی که در آن زمان سکان وزارت صمت را در دست داشت، با راهاندازی سامانههای توزیع هوشمند و برخورد با دلالان، توانست التهاب را تا حدی کاهش دهد.
اما تجربه نشان داده که پایدارترین راهکار برای مهار قیمتها، «شفافیت توزیع» و «اتصال کامل زنجیره تأمین» است؛ راهکاری که اکنون نیز مغفول مانده است.
رئیسی نیز با اشاره به این وضعیت، خواستار ورود جدی دستگاه قضایی میشود: «قوه قضاییه باید برخورد قاطعانه کنه. یه دوتا از این مفسدین اقتصادی و اینایی که دارن بازار دستکاری میکنن، سود خودشون رو دارن انباشته میکنن به قیمت اینکه مردم سفرهشون کوچکتر بشه.»
دستکاری بازار یا عوامل واقعی؟ روایتی از دوگانگی قیمتها
جالبترین تناقض بازار امروز، فاصله معنادار میان قیمتهای معاملات بورس کالا و قیمتهای بازار آزاد است. گزارش فولاد مبارکه نشان میدهد که ورق گرم با نرخ پایه ۸۵,۰۰۰ تومان در بورس عرضه شد، اما در بازار آزاد تا ۱۵۰,۰۰۰ تومان هم معامله میشد. این شکاف ۷۶ درصدی، فراتر از هر عامل اقتصادی، نشان از «شکست نظارت» و «فعالیت سوداگران» دارد.
رئیسی نیز به همین معضل اشاره میکند: «الان که میگن خط تولید برگشته به مدار، خوب برگشته به مدار، قیمتارم برگردونیم به قیمت قبل. »
تحلیلگران مؤسسه IndexBox معتقدند افزایش قیمت انرژی در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ به طور کامل در قیمت نهایی کالاهایی مانند آسفالت، لولههای پلاستیکی و سیمان منعکس خواهد شد. اما آنچه امروز در بازار ایران میگذارد، بخشی از این انتقال هزینه نیست، بلکه «شتابزدهتر از واقعیت» است و بیش از آنکه به عوامل بنیادین مربوط باشد، از «جو روانی و انباشت سوداگری» نشأت میگیرد.
نایبرئیس کمیسیون عمران مجلس در پایان با اشاره به انباشت کالا در انبارها و بیتفاوتی توزیعکنندگان نسبت به مازاد عرضه، به صراحت میگوید: «کاسب میگه ظرف پلاستیکی در سه چهار ماه اخیر چند برایر شده و بستههایی که من میرفتم میخریدم مثلاً بسته چندتایی ۱۰۰ هزار تومن، الان رفتم خریدم مثلاً ۵۰۰ هزار تومن. اینا الی ماشاالله از اینع اجناس تو انبارهاشون موجوده.»
به گزارش راه دانا؛ آتشبس اگرچه حملات هوایی را متوقف کرده، اما ظاهراً آتش گرانی در بازار مصالح ساختمانی همچنان شعلهور است. آنچه این گرانیها را از یک پدیده طبیعی اقتصادی به یک معضل مدیریتی تبدیل میکند، بیارتباطی بخش بزرگی از این جهشها با واقعیت تولید است. وقتی کارخانه فولاد ورق میزند و میلگرد ۱۰۰ درصد گران میشود، یا وقتی سیمانی که هرگز بمباران نشده با جهش قیمت مواجه میگردد، دیگر نمیتوان همه چیز را به پای «هزینههای جنگ» نوشت.
بازخوانی تجارب موفق گذشته در مدیریت بازار سیمان و الگوبرداری از شرکتهای بزرگ بینالمللی که با ابزارهای مالی و قراردادی خود را در برابر شوکها بیمه میکنند، میتواند راهگشا باشد. اما مهمتر از همه، آنچنان که رئیسی تأکید میکند، «برخورد قاطع با مفسدان اقتصادی» و «بستن راههای سوءاستفاده» است؛ اقدامی که شاید تنها راه بازگرداندن آرامش به بازاری است که در آن، هر کیسه سیمان و هر شاخه میلادی بهانهای برای کوچکتر شدن سفره مردم شده است.