مروری بر آیین جالب مردم سمنان در ماه رمضان
استقبال عشایر سمنان از رمضان تا آئین «لاگ ژنی»
گذشته از برخى آداب مثل خوردن افطارى، سحرى، دعا، مناجات و... در برخى از روستاها و شهرهاى استان، آداب و تشریفات خاصى برگزار مىشود که در نوع خود در خور توجه است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانا به نقل از کوچ نیوز، ماه رمضان نهمین ماه از ماههاى قمرى است و بهترین ماه سال مىباشد. واژه رمضان از ریشه رَمَض و به معناى شدّت تابش خورشید بر سنگ ریزه است. مىگویند، چون به هنگام نامگذارى ماههاى عربى، این ماه در فصل گرماى تابستان قرار داشت، ماه رمضان نامیده شد. از سوى دیگر رمضان از اسماء الهى است این ماه، ماه نزول قرآن از طرف خداوند است و شبهاى قدر در آن قرار دارد. فضیلت ماه رمضان بسیار زیاد و نامحدود است.[1] رمضان در لغت از رمضاء به معناى شدت حرارت گرفته شده و به معناى سوزانیدن است چون در این ماه گناهان انسان بخشیده مىشود.
تمام مسلمانان جهان با آئینهاى ویژهاى به استقبال این ماه مىروند.
آئینهاى این ماه در نقاط مختلف استان سمنان بسیار جالب است.
آئینهاى این ماه، از مباحث مهم فرهنگ مردم است و از آنجایى که این آداب و رسوم ریشه دینى دارند، مورد توجه همگان است. گذشته از برخى آداب مثل خوردن افطارى، سحرى، دعا، مناجات و... در برخى از روستاها و شهرهاى استان، آداب و تشریفات خاصى برگزار مىشود که در نوع خود در خور توجه است.
در گذشته این آداب و رسوم از غناى بیشترى برخوردار بود و مردم با شوق و ذوق بیشترى آداب این ماه را به جا مىآوردند، اما امروز این آئینها تنها در برخى از روستاها و شهرهاى کوچک برگزار مىشود.
در این بخش به بررسى آئینها، آداب، ادبیات شفاهى، تغذیه (افطارى، سحری)، 27 رمضان و عید سعید فطر ویژه این ماه در نقاط مختلف استان پرداخته شده است.
استقبال از ماه مبارک رمضان
تقریبا از نیمه دوم ماه شعبان، چهرة شهرها و روستاها دگرگون مىشود و همه مسلمانان در جنب و جوش و آماده شدن براى استقبال از ماه مبارک رمضان، ماه عبادت، ماه پرهیز از گناه و ماه میهمانی خدا هستند.
خانه تکانى و نظافت منازل
از چند روز قبل از آغاز ماه مبارک رمضان، مردم به نظافت، خانه تکانى و تمیز کردن خانه هایشان مىپردازند.
زنان و دختران به خانه تکانى و تمیز کردن و شستشوى اثاث خانه و تهیه مایحتاج ماه رمضان مشغول مىشوند و مردها هم به کسب و کار خود سر و سامان مىدهند تا بتوانند با فراغت بیشتر در ماه مبارک رمضان به عبادت بپردازند.
زنان فرشها، لباسها و اثاثیه خانه را شسته و سپس به تمیز کردن اتاقها و گردگیرى اتاقها و وسایل منزل مشغول مىشوند.
سفید کردن دیوار خانه ها
تا گذشتهاى نه چندان دور، در برخى از روستاهاى استان از جمله در روستاهاى میقان، ابرسج و شهرهای کلاته خیج، مُجِن و مهدیشهر، دیوارها را براى ماه مبارک رمضان با خاکهاى مخصوص سفید و قرمز مىکردند. این کار در اواخر اسفند با فرا رسیدن سال نو هم انجام مىشود.
غبار روبى مساجد
یکى از کارهایى که قبل از شروع ماه مبارک انجام مىشود، غبار روبى مساجد با حضور جوانان، نمازگزاران مسجد و روحانى و یا امام جماعت مسجد است. علاوه بر این شستن، فرشهاى مسجد، ظروف پذیرایى، آماده کردن احزاب قرآنى براى مراسم مقابلة قرآن، تدارک وسایل پذیرایى مثل قند، چاى، خرما و... از دیگر کارهایى است که انجام مىشود.
تهیه مایحتاج ماه مبارک رمضان
معمولا قبل از شروع ماه مبارک رمضان، مواد مورد نیاز این ماه مبارک تهیه مىشود. موادی که بیشتر در این ماه مورد نیاز است عبارتند از: برنج، روغن، گوشت، حبوبات، خرما، مغز گردو، آرد، انواع نان خانگى، نبات و...
در گذشته که آسیابهاى برقى امروزه رایج نبود، در برخى از مناطق از جمله در روستاهاى دره تویه دروار مثل دهخدا و دشتبو با استفاده از وسایل سنتى موسوم به ‹‹جازن››، اقدام به تهیه آرد مورد نیاز در ایام ماه مبارک مىکردند. چون در ایام ماه مبارک این کار که به نیروى بدنى نیاز داشت، موجب خستگى و تشنگى مىشد.
پروار کشان (کشتن گوسفند و بره پرواری) یکى دیگر از سنتهایى بود که هنوز هم در برخى از مناطق عشایرنشین استان سمنان از جمله سطوه از توابع ترود شاهرود، خواروتوران، دروار دامغان و سرحدات میامی رایج است. به این منظور هر یک از خانواده ها براى ماه مبارک رمضان گوسفند پروارى را ذبح و گوشت آن را در ایام ماه مبارک مصرف مىکند.
به پیشواز رفتن ماه مبارک
بسیارى از مؤمنان، از سه روز آخر شعبان المعظم به پیشواز ماه مبارک رمضان مىروند و عقیده دارند با روزهى ماه رمضان خداوند ثواب سه ماه روزه براى آنان ثبت مىکند.
برخى از مؤمنان عشایر افتر روزهاى اول، نیمه و پایان ماههاى رجب و شعبان و بالطبع کل ماه مبارک را روزه مىگیرند. به این نوع روزه گرفتن سه ماه روزه مىگویند و معتقدند کسانى که سه روز از ماههاى رجب و شعبان را روزه بگیرند ثواب آن سه روز برابر یک ماه است.
خیلى از مسلمانان قبل از ماه رمضان، روزه پیشواز مىگیرند. این روزه را روزهى نذرى مىگویند و از خدا حاجت مىطلبند. آنهایى هم که از سال قبل یا سالهاى قبل روزه بدهکارند چند روز قبل از ماه مبارک رمضان به نیت اداى قرضشان روزه مىگیرند.
رویت هلال
آغاز ماه قمرى و رویت هلال شب اول ماه همیشه دغدغه اصلى مسلمانان بوده است و این مهم به خصوص در مورد ماههاى مبارک رمضان، شوال و ذى الحجه که دو فریضه روزه و حج در آنها انجام مىشود از اهمیت بیشترى برخوردار است. رویت هلال با آیینهایى همراه است.
در عشایر ایل الیکایی گرمسار براى رویت هلال به پشت بام مىرفتند و با خود آینهاى برده، رو به قبله مىایستادند و آنقدر آینه را جابجا مىکردند تا ماه را در آینه ببینند، پس از رویت ماه نو صلوات مىفرستادند. سپس همسایهها را از رویت هلال مطلع مىکردند.
در عشایر افتر (شهرستان سرخه) براى رویت هلال ماه نو، دو – سه نفر از افراد معتمد، مؤمن و مورد اعتماد با ظرفى پر از آب و آینهاى به بلندى یکى از ارتفاعات اطراف محل سکونت خود مىروند تا ماه را رؤیت کنند. پس از رؤیت ماه نو، مىگویند: ‹‹ماه نو بَبِه››، یعنى ماه نو شد. پس از رویت ماه در آینه، آب را به سمت ماه مىپاشند و صلوات مىفرستند و با خوشحالى به ده باز مىگردند و موضوع را به اطلاع اهالى مىرسانند.
راههاى بیدار شدن در سحری
از قدیم الایام براى بیدار شدن در سحرهاى ماه مبارک رمضان و تشخیص وقت دقیق سحر و انجام اعمال مخصوص سحر از وسایل و روشهاى گوناگونى استفاده مىکردند. برخى از این روشها، امروزه متداول و برخى نیز منسوخ شدهاند. اما شرح آنها شنیدنى است:
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
, استقبال از ماه مبارک رمضان,
,
,
, خانه تکانى و نظافت منازل,
,
,
,
,
,
,
, سفید کردن دیوار خانه ها,
,
,
, غبار روبى مساجد,
,
,
, تهیه مایحتاج ماه مبارک رمضان,
,
,
,
,
,
,
, به پیشواز رفتن ماه مبارک,
,
,
,
,
,
,
, رویت هلال,
,
,
,
,
,
,
, راههاى بیدار شدن در سحری,
,
تلاوَنگ tela vang (بانگ خروس)
خروس در شب سه مرتبه مىخواند. مرتبه اول: نیمه شب، مرتبه دوم ساعتى بعد از نیمه شب و مرتبه سوم سحر.
از گذشتههاى دور یکى از راههاى بیدار شدن در سحر، بانگ خروس بود. از این رو وجود خروس را در خانه، خوش یمن مىدانستند.
عشایر پرور، بر این باورند که سحر با سه بانگ زمان بندى مىشد:
بانگ اول با سپیدهى اول، مردم از خواب برخاسته و سحرى مىخورند.
بانگ دوم یا سپیدهى دوم، که مقارن با حرکت کاروانیان و چاربداران بود از خوردن سحرى امتناع مىکردند.
بانگ سوم که نماد صبح بود، نماز صبح را اقامه مىکردند.
ماه و مهتاب
پیران با تجربه وقتى که ماه به محل معینى در آسمان مىرسد، زمان سحر را تشخیص مىدهند. همچنین اهالى مناطق مختلف از روى خطوط و زوایایى که پرتو ماه با یکى از اجزاى ساختمان خانه یا چیز ثابتى مثل درخت و غیره پیدا مىکرد متوجه مىشدند که سحر شده است.
ستارگان
بشر از روزگاران کهن با علم نجوم آشنا بود و از روى ستارگان و کواکب وقت و زمان و سعد و نحس بودن آن را پیش بینى مىکرده است. از این رو یکى از متداولترین روشها براى تشخیص سحر از دیر زمان شناختن ستارگان و محل و جاى آنها در آسمان بوده است. در اغلب شهرها از جمله در مناطق کویرى استان که صافى آسمان و درخشندگى ستارگانش مشهود است اغلب مردم به خصوص پیر مردان و پیر زنان از روى ستارگان و محل و موقعیتشان سحر را تشخیص مىدهند.
مردم هر شهر و دیارى در کشور براى ستارگان سحرى اصطلاحات و نامهاى خاص خود را دارند که بسیار شنیدنى است. ستارههاى گز و ترازو مجموعه ستارههایى هستند که از دو قسمت تشکیل شده است:
قسمت اول از دو ستارهى درخشان به فاصله یک گز[2] و قسمت دوم ستارههایى شبیه به میزان یا ترازو و به همین سبب به آنها ستارگان گز و ترازو مىگویند. رسیدن ستارهى «روشن» یا «سُهیل» به مقابل این مجموعه دلیل بر فرا رسیدن صبح است. در گرمسار به این ستاره «شاهنگ» مىگویند. شاهنگ همان میزان ترازو است.
همسایه به همسایه
براى بیدار شدن در سحر، همسایهها به همدیگر سفارش مىکردند تا هر یک زودتر از خواب بیدار شدند همسایه را بیدار کنند.
روشن کردن چراغ
قبل از ورود برق به روستاها، خادمان مساجد و شب زنده داران یکى – دو ساعت مانده به سحر چراغهایى را روشن و در نقاط مرتفع شهر یا روستا یا گلدستههاى مساجد مىگذاشتند تا مردم از مشاهدهى نور چراغ به نزدیک شدن سحر پى ببرند با فرا رسیدن اذان صبح آن را خاموش مىکردند.
تشخیص زمان افطار
براى آگاهى از وقت شرعى غروب و فرارسیدن افطار، مانند سحر از روشهاى گوناگونى مثل بانگ خروس، دیدن ستاره ناهید یا ستاره شب، تشخیص ندادن رنگ کاهگل، نواختن نقاره، اذان مغرب، ساعت، رادیو و تلویزیون استفاده مىشود.
, تلاوَنگ tela vang (بانگ خروس),
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
, ماه و مهتاب,
,
,
, ستارگان,
,
,
,
,
,
,
, همسایه به همسایه,
,
,
, روشن کردن چراغ,
,
,
, تشخیص زمان افطار,
,
افطارى دادن
افطارى دادن یکى از رسوم پسندیده و حسنه ای هست که از گذشته در بین خانوادهها رایج بوده است. هر یک از خانوادهها با توجه به بضاعت مالى خود در طول ماه مبارک، افرادى را براى صرف افطارى دعوت مىکنند. بسیارى از مردم معتقدند که کسى که افطارى مىدهد با ثواب مهمانانش شریک مىشود و خداوند اجر و مزد بسیار به او مىدهد.
بسیارى از مردم آرزو دارند براى افطار مهمان داشته باشند تا اَجر بیشترى ببرند.
آنان که توانایى چندانى ندارند و نمىتوانند افطارى بدهند، در بین دو نماز با دادن خرما، شربت، شیرینى و زولبیا از روزه داران پذیرایى مىکنند.
در گرمسار، هر یک از خانوادهها روز خاصى را براى افطارى دادن در نظر مىگیرند و در برخى موارد، این امر موروثى است. از نیمه دوم ماه مبارک، به خاطر تقارن با شبهاى قدر مجالس افطارى بیشترى برپا مىشود.
عشایر پرورى تا اوایل دهه 1340 در روستاى تاریخى پرور در 45 کیلومترى شمال غرب مهدى شهر سکونت داشتند که پس از آن به دلایلى چند خالى از سکنه گردید.
طایفه پرورى متشکل از هفت طایفه[3] بود که در روستاى تاریخى و کُهَن پرور اسکان داشتند. هر یک از طوایف سحرخوان ویژهاى داشتند که در سحرگاهان در محله مسکونى متعلق به طایفه خود مناجات خوانى مىکرد و روزه داران را براى خوردن سحرى بیدار مىکردند.
مضامین برخى از مناجاتها چنین بوده است:
صبح آمد سبحان آمد
محمد(ص) پیشوا آمد
على دروازه بان شه دین است
محمد نور رب العالمین است
***
صبح دمادم، شبِ شبنم، غنچه از گل وا کند
هر که سِّر پاکى دارد با على سودا کند
***
صبح دمادم آمد
حضرت آدم آمد
نوح پیامبر آمد
عیسى بن مریم آمد
بوى محمد آمد
صلوات بر محمد(ص) (2)
***
على دروازه بان شه دین است
محمد نور رب العالمین است
***
صبح دمادم، شب شب نم، غنچه از گل واکند
هر که سّرِ پاکى دارد با على سودا کند
صبح آمد سبحان آمد
محمد پیشوا آمد
***
صبح دمادم آمد
حضرت آدم آمد
نوح پیامبر آمد
عیسى بن مریم آمد
بوى محمد آمد
صلوات بر محمد
یا در وصف چهارده معصوم، ابیاتى را مىخواندند که مطلع آن چنین است.
همى خوانم دوازده امام رِ محمد مهدى صاحب زمان رِ
, افطارى دادن,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
لاگ ژنى در مهدیشهر
زنان عشایر مهدى شهر در شب 27 ماه مبارک رمضان، صورت خود را پوشانده طورى که شناخته نشوند. کاسه مسى را در دست گرفته و با به صدا در آوردن صداى کاسه در درب خانهها مىروند. صاحبخانه مقدارى نان را در داخل کاسه آنها مىریزد. آنها این نان را خشک کرده در روز عید قربان آبگوشت درست مىکنند و بر این اعتقادند که شفا بخش است. به این آئین در مهدى شهر لاگ ژنى (Lag zeni) گفته مىشود.
در افتر شب 27 ماه مبارک رمضان، مردان به اصلاح سر و صورت خود مىپردازند، لباس مشکى را که در روز هجدهم به تن کرده بودند در آورده و لباس معمولى مىپوشند.
یکى از اعتقادات مسلمانان این است که قرآن کریم، در شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان نازل گردیده است. بر پایهى این اعتقاد مؤمنان تا پاسى از شب به احیا، و شب زنده دارى در مساجد مىپردازند. در برخى از شهرهاى استان، زنان در این روز به مناسبت سالروز به هلاکت رسیدن قاتل ملعونِ حضرت علی(ع) دست و پاى خود را حنا مىبندند و شادى مىکنند.
آئینهاى روز آخر ماه مبارک
در مهدى شهر در آخرین روز ماه مبارک رمضان و پس از ختم آخرین جزء قرآن کریم، هر یک از افراد حاضر در جلسه مقابله قرآن مقدارى برنج، نمک، قند، نبات، خرما و آب را در وسط مجلس مىچینند و بعد از قرائت هر سوره از جزء سى ام به آن فوت مىکنند.
در پایان ختم قرآن، همة اجناس را درهم کرده و هر کس مقدارى از آنها را براى خود مىبرد و به انبار مواد غذایى اضافه کرده و معتقدند که موجب برکت آنها مىشود. برنج را نگه مىدارند و به مجموعه برنج سال آینده که به مصرف خانواده مىرسد اضافه مىکنند. اما آب را نگه مىدارند و از این آب شربت درست مىکنند و روزة خود را در روز عید سعید فطر با این آب افطار مىکنند.
در روستاى امامزاده عبدالله در آخرین روزهاى ماه مبارک رمضان، پس از اقامه نماز ظهر و عصر که در ایام ماه مبارک در مسجد برگزار مىشود. مردم اعانات و کمکهاى خود را به هیأت امناى مسجد داده تا به روحانى محل تحویل نمایند.
نویسنده: علیرضا شاه حسینی
[1] - هدایه الانام الا و تابع الایام محدث قمی، ص 21
[2] - یک گز، معادل یک ذرع و برابر 24 انگشت یا یک متر است.
[3] - این طوایف عبارتند از: درویش، گودرزی، احمدیان، رئیسان، محمودیان، یزدانی و ملکی.
,
, لاگ ژنى در مهدیشهر,
,
,
,
,
,
,
, آئینهاى روز آخر ماه مبارک,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
انتهای پیام/خ
]
ارسال دیدگاه