چرا رسانههای غربی از «حجاب» میترسند؟/ نگاهی عرفانی به سپر شخصیت زن مسلمان
پوشش متعارف در جهان امروز نه فقط یک نیاز فطری برای حفظ حرمت که آیینهای از فرهنگ و باورهای جوامع بشری است که رسانهها آن را به زبانی جهانی تبدیل کردهاند.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ از کوچههای شلوغ توکیو تا پیادهروهای مدرن نیویورک، و از بازارهای سنتی استانبول تا برجهای لوکس دبی، «پوشش متعارف» انسان امروز به یکی از جذابترین و پرمناقشهترین سوژههای رسانهای بدل شده است. اما پشت پردهی این پارچهها، رنگها و مدلهای متنوع، چه حقیقتی نهفته است؟ عرفان، که همواره به باطن اشیاء نظر دارد، پوشش را نه صرفاً نیاز فیزیولوژیک یا تابوی اجتماعی، که کهنالگوی «پردهداری» و «حفاظت» از جوهرهی انسانی میداند. جهانی شدن، رسانهها را به بزرگترین ویترین مد جهان تبدیل کرده و پوشش متعارف را از یک امر محلی و سنتی، به زبانی جهانی برای ابراز هویت، باور و حتی اعتراض بدل ساخته است.
پوشش متعارف؛ تابلوی تمامنما از فرهنگ بشری
«متعارف» بودن یک پوشش، نسبی است. در یک فرهنگ، کت و شلوار مشکی نماد رسمیت و وقار است؛ در فرهنگ دیگر، مانتوی بلند و روسری نماد عفت و حیا؛ و در جایی دیگر، لباسهای رنگارنگ فولکلور، نماد شادی و تعلقخاطر قومی. با گسترش شبکههای اجتماعی، این مرزها در حال محو شدن هستند. امروزه یک نوجوان در تهران، یک جوان در میلان و یک دانشجو در سئول، ممکن است سبک پوشش بسیار مشابهی داشته باشند؛ چرا که رسانهها «پوشش متعارف جهانی» را تعریف میکنند. این همسانسازی پوشش، هم فرصتی برای گفتوگوی فرهنگی است و هم خطری برای از دست رفتن هویتهای اصیل. اما جالب اینجاست که عرفان، فارغ از مد روز، نگاهی عمیقتر به این پوستهی بیرونی دارد.
عرفان و رمزگان لباس؛ از «ستر» تا «زینت»
در نگاه عارفان، لباس نمادی از دو مقولهی اساسی است: «ساتر» (پوشانندهی عیوب) و «زانت» (نمایانکنندهی جمال). انسان متعارف امروز، لباس را برای پوشاندن بدن و حفظ حرمت خود میپوشد، اما در عمقِ این پوشش، همواره جستوجوی «خودِ برتر» جریان دارد. عرفان اسلامی بر این نکته تأکید دارد که پوشش ظاهری، هرچند لازم است، اما مقدمهای برای پوشش باطنی (پوشاندن عیوب اخلاقی و آراستن دل به صفات الهی) است.
قرآن کریم به زیبایی هرچه تمامتر به این دو لایه از پوشش اشاره کرده و آن را به عنوان یک قانون طبیعی و فطری برای همهی جهانیان معرفی میکند:
-برتری پوشش تقوا بر پوشش ظاهری از منظر قرآن
«یَا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَیْکُمْ لِبَاسًا یُوَارِی سَوْآتِکُمْ وَرِیشًا ۖ وَلِبَاسُ التَّقْوَیٰ ذَٰلِکَ خَیْرٌ»
«ای فرزندان آدم! همانا ما برای شما لباسی فرو فرستادیم که اندامهای زشت شما را میپوشاند و مایهی زینت شماست، و لباس پرهیزگاری بهتر است.» (1)
این آیه، چارچوب اصلی عرفان پوشش را ترسیم میکند: «ریش» (زینت و زیبایی) و «موارات سوءات» (پوشاندن عیوب). اما بالاتر از هر دو، «لباس تقوا» را معرفی میکند که همان پوشش روحانی و ملکوتی انسان است. در جهانِ امروز که مد، بدننمایی را ترویج میکند، عرفان یادآور میشود که ارزشمندترین پوشش، پوششِ روح از آلودگیهای اخلاقی است؛ هرچند که پوشش متعارف ظاهری نیز پلهی نخست این صعود است.
پوشش متعارف در ترازوی رسانه و مد افراطی
رسانههای مدرن، مفهوم «متعارف» را دستخوش تغییر کردهاند. گاهی یک سبک پوشش خاص در شبکههای اجتماعی چنان فراگیر میشود که تا دیروز «عجیب» بود، امروز «متعارف» میشود و فردا «کهنه». این گردابِ سرعتگیرندهی مد، آرامش روانی انسان را نشانه رفته است. عرفان در برابر این هیاهو، دعوت به «تثبیت» و «سادگی» میکند؛ پوششی که نه اسرافآمیز باشد و نه موجب تکبر، و نه چنان سست و نازک که حریم عفاف را بشکند، نه چنان گرانبها که انسان را به دنیا وابسته کند.
در این میان، یکی از مهمترین جلوههای پوشش متعارف در جهان، مسئلهی «حجاب» در میان بانوان مسلمان است. رسانههای غربی اغلب آن را محدودیت مینمایانند، اما از منظر عرفان، حجاب (که در قرآن با واژهی «جلباب» و «خمار» آمده)، نه فقط یک پارچه، که سپری برای حفظ گوهر گرانبهای شخصیت زن در برابر نگاههای سطحی و هوسآلود است. قرآن دربارهی حداقل پوشش متعارف برای زنان در مواجهه با بیگانگان میفرماید:
قاعدهی کلی پوشش برای حفظ امنیت اخلاقی
«یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلَابِیبِهِنَّ ۚ ذَٰلِکَ أَدْنَیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ»
«ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو که پوششهای خود را بر خویش فروتر گیرند [تا اندامشان پوشیده ماند]؛ این برای اینکه شناخته شوند و آزار نبینند، نزدیکتر [به مصلحت] است.» (2)
این آیه، فلسفهی پوشش متعارف را «شناختهشدنِ شخصیت» (و نه کالا شدنِ بدن) و «در امان ماندن از آزار» معرفی میکند؛ هدفی که امروز در جوامع غربی نیز با گسترش آزارهای خیابانی و جنسی، به عنوان یک نیاز فطری بشری بازشناسی میشود.
رنگ و زیبایی؛ جلوهای از اسماء الهی
پوشش متعارف در جهان، تنها به پوشاندن خلاصه نمیشود، بلکه «زیبایی» بخش جداییناپذیر آن است. انسان فطرتاً زیباییدوست است و این خواسته، ریشه در عشق الهی دارد. عارفان مسلمان بر این باورند که خداوند جمیل (زیبا) است و زیبایی را دوست دارد. بنابراین، پوشیدن لباسهای پاکیزه، تمیز و متناسب با شأن اجتماعی، نه تنها مذموم نیست، بلکه بخشی از «شکر نعمت» به شمار میآید.
امروزه در میان پوششهای متعارف جهان، شاهد تنوع رنگی و طرحهای بینظیری هستیم که هرکدام زبان گویای یک فرهنگ است. پوشیدن لباس زیبا، تا زمانی که به «تفاخر» (فخرفروشی و چشمهمچشمی) و «اسراف» (خرجهای بیحساب) منجر نشود، نه تنها عرفانی است، بلکه عبادتی است که انسان را به صفت «جمال» الهی نزدیکتر میکند. قرآن در این باره به مسلمانان دستور میدهد که زینت خود را به هنگام عبادت و در جامعه حفظ کنند:
حفظ زینت در تمام لحظات زندگی
«یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»
«ای فرزندان آدم! زینت خود را نزد هر مسجدی [و هنگام عبادت] برگزینید، و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید، که او اسرافکاران را دوست نمیدارد.» (3)
عرفان از این آیه برداشتی عمیق دارد: «مسجد» تنها بنایی برای نماز نیست، بلکه تمام زمین و محل عروج روح انسان است. پس انسان در تمام شئون زندگی باید «زینت» و وقار خود را حفظ کند، اما هرگز گرفتار زیادهروی نشود.
بازگشت به «میانهروی» در پوشش
پوشش متعارف جهان امروز، در تقابل دو جریان «برهنگی افراطی» و «سختگیریهای بیرویه» گرفتار شده است. رسانهها با بزرگنمایی این دو قطب، آرامش را از جامعهی جهانی گرفتهاند. اما عرفان ناب، راه میانه را نشان میدهد: پوششی که هم «عارف» (شناختهشده) باشد، یعنی متناسب با فرهنگ و اقلیم جامعهی خودش، و هم «عفیف» (پاکدامن) باشد، یعنی حریم جسم و جان را حفظ کند.
پوشش متعارفِ عرفانی، پوششی است که انسان را به یاد «لباس تقوا» بیندازد؛ لباسی که چشم را از نگاه ناپاک، گوش را از شنیدن غیبت، زبان را از دروغ و دل را از کینه باز میدارد. در این صورت، یک مانتوی ساده یا یک کت و شلوار معمولی، نه فقط یک پوشش روزمره، که نمادی از عروج انسان به مقامی والاتر خواهد بود. رسانهها اگر به جای کالایی کردن مد، به ترویج این نگاه عمیق بپردازند، پوشش متعارف نه یک چالش، که یکی از زیباترین آیینههای معرفت الهی در جهان خواهد بود.
پی نوشت:
1.سوره اعراف/ آیه ۲۶
2.سوره احزاب/ آیه ۵۹
3.سوره اعراف/آیه ۳۱
ارسال دیدگاه