نقش بداق سلطان در توسعه فرهنگی مهاباد
بداق سلطان را باید بنیانگذار فرهنگ جدیدی در منطقه دانست که نقش مهمی در توسعه فرهنگی شهرستان مهاباد داشته است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از مُکریان؛ قبل از آن که نقش مرحوم “بداق سلطان” در توسعه فرهنگ عمومی و فرهنگ وقف بررسی شود، ضرورت دارد توصیفی از فرهنگ زمان ایشان داشته باشیم. اگر سال ۹۹۷ هجری شمسی را سال به حاکمیت رسیدن بداق خان در مهاباد بپذیریم، باید به ۳۹۶ سال پیش برگردیم. برای توصیف هرفرهنگی نیز ۴مورد در اولویت قرار دارند. محیط جغرافیایی آن فرهنگ، بنیاد اقتصادیش، ساختار اجتماعی و سیاسی مردمی که آن فرهنگ را پدید را آورده اند و در آخر تاثیرات آن فرهنگ در تمدن انسانی. من به تعریف ادوارد تایلور از فرهنگ باور دارم که می فرماید: فرهنگ مجموعه پیچیده ای است از دانش ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات و عادات . در سایه این تعریف و ضروریات مورد نیاز برای توصیف هر فرهنگی، علی رغم نبودن مدارک مستقیمی از فرهنگ مُکریان در آن زمان، با بررسی حوادث آن روزگار می توان زوایای تاریکی را روشن کرد. نزدیکترین متن باقیمانده از آن زمان کتاب نفیس شرفنامه شاهکار شرفالدین بن شمسالدین بـِدلیسی معروف به شرفخان بدلیسی، متوفای ۹۸۱ هجری شمسی است. هرچند در این کتاب نامی از ساوجبلاغ نیامده است اما به حکام مکری پرداخته است.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, مُکریان,کُردها بعداز جنگ و گریزهای متعددی که از زمان سیف الدین و صارم الدین شروع شده بود، سال ها در آرامش به سر بردند. در دوران شاه سلیمان، پادشاه ماقبل آخرین شاهان سلسله صفوی ،به دلایل متعددی از جمله ضعف این سلسله، کُردها به حال خود گذاشته شده بودند. شاه علیرغم بی کفایتی با داشتن وزیر لایقی بنام شیخ علی زنگنه، که نسبتی با کُردها داشت، تصمیم به دلجویی از آنها گرفت. محیط جغرافیایی مُکریان به دلیل جنگ های فوق الذکر فاقد تمرکز شهرنشینی بود . ساوج بلاغ بعداز عقب نشینی صارم بگ از مرکز قدرتش در دریاس و لج، مورد توجه واقع شده بود. ساوج بلاغ روستایی کوچک در حاشیه رودخانه ای پرآب و چشمه سارهای سرد، و دارای یک مسجد بود. اکنون آن مسجد بنام مسجد داروغه شناخته می شود. بنیاد اقتصادی کشاورزی و دامپروری بود، که با وجود رودخانه و چشمه های پرآب و نزولات آسمانی بالا رونق زیادی داشت. مردم از نظر اجتماعی و سیاسی، خسته از جنگهای مداوم دیگران با کُردها از یک طرف، و جنگ های صفویان و عثمانیان از طرف دیگر بودند. با توجه به سیستم فئودالی، تنها فرد باسواد، روحانی روستا بود. در کتاب های تاریخ آمده که در دوران شاه سلیمان اوضاع کشور به شدت رو به آشفتگی گذاشت. نان نایاب و ارزاق عمومی گران شد. قبایل شرق دریای خزر سر به شورش نهادند، از جمله قزاقان از طریق دریا به ایران حمله کردند و ضمن کشتار مردم و اشغال بخشی از کشور، کاخ فرحآباد را به آتش کشیدند. زمینلرزهای بسیار مهیب در آذربایجان و ارمنستان رخ داد و هشتاد هزار نفر کشته و خسارات و ویرانیهای بسیار برجای گذاشت. پس از این نا بسامانیها، شاه نیز بر اثر بیماری نقرس و مصرف زیاد مشروبات الکلی روز به روز بیمارتر میشد. پزشکان شاه و وزیران برای آنکه از خود سلب مسئولیت کنند مدعی شدند که منجم باشی در محاسبه ساعت سعد برای تاجگذاری، اشتباه کرده است.
, کاخ فرحآباد,در چنین شرایط و فرهنگی بوداق خان، که از بزرگان منطقه میرآباد نه لی سردشت بود، از طرف شاه سلیمان به حاکمیت ساوجبلاغ منصوب و در سال ۱۰۳۸ هجری قمری وارد آنجا شد. بوداق خان در طول دوران زمامداریش اقدامات مهمی انجام داد. در میان آنها پنج مورد از اهمیت بیشتری برخوردارند. این پنج فاکتور چنان تاثیری در فرهنگ مردم گذاشت که تاکنون نیز ادامه دارد. اولین اقدام، تاسیس پلی بر روی رودخانه مهاباد بود. مهاباد بدلیل وجود و برنامه های بداق سلطان گام های تندی بسوی پیشرفت و توسعه برداشته بود. از مناطق اطراف، مردم بخصوص خوانین به سوی آن مهاجرت می کردند. در مدت کمی جمعیت آن بشدت افزایش و چند برابر شد. اما به دلیل وجود رودخانه ای پرآب، خصوصا در فصول بارندگی، رفت و آمد و داد وستد از جهت های غرب و شمال غرب مشکل بود. با احداث پل مشهور به پل سرخ این مشکل تسهیل و ورود و خروج کالا در طول سال مقدور گردید. این پل اولاً در محیط جغرافیای تغییر ایجاد کرد و ثانیا باعث رونق اقتصادی شد.محیط جغرافیایی و وضعیت اقتصادی از موارد مهم تاثیرگذار در توسعه و تغییر فرهنگی می باشند. بعداز آن در روستاهای لج و دارلک اقدام به احداث بندهای آبی کرد.این بندها شبیه سدهای انحرافی امروزیند که آب را به مسیرهای دلخواه هدایت می کنند. این اقدام تاثیر بسیاری در توسعه کشاورزی و به تبع آن وضعیت فرهنگی گذاشت.
,به دنبال اقدامات فوق مرحوم بداق خان سه اقدام تاریخی انجام داد که در شرایط آن روزگار بسیار مهم و قابل توجه می باشند. تاسیس مدرسه و مسجد و کتابخانه در کنار هم. مدرسه احداث شده دارای ١٠باب حجره و محل تهیه غذا و تجمع اساتید بوده است. ظرفیت تعلیم حدود ٤٠ طلبه را داشته است. در کنار آن مسجدی ساخت که مساحت ۱۲۶۰مترمربعی آن برای جمعیت آن شهر بسیار زیاد بوده است. جالب توجه است که در کتیبه باقیمانده روی درب شمالی، این مجموعه مدرسه نامیده شده است. این عمل نشان از درایت و آینده نگری بداق سلطان دارد. اینکه بداق خان در انتخاب رییس مدرسه و امام جماعت و جمعه چنان حساسیتی به خرج داده که بعداز مدت ها تفکر و جستجو، عالم ترین و شاخص ترین ملای منطقه در اخلاق و علم را صدها کیلومتر دورتر از پایتخش پیدا، و اورا به ساوجبلاغ دعوت می کند. خود کیلومترها به پیشوازش از شهر خارج می شود. این اعمال بیانگر اوج علم دوستی و فرهنگ پروری و توجه به فرهنگ و پیشرفت، توسط ایشان است. احداث کتابخانه و مدرسه و مسجد ی این چنین و جذب عالمی آن چنان و وقف حدود ده الی سی روستای مهم و حاصل خیز، جهت هزینه های آن، منجر به این شد که از اطراف و اکناف، دور و نزدیک حتی از مناطق زیر سلطه عثمانی نیز، دهها استاد و طلبه و جهانگرد بسوی ساوجبلاغ سرازیر شوند. وجود این جامعه اهل علم و تفکر و اندیشه را نمی توان بی تاثیر در اعتلای فرهنگ مُکریان دانست. مرحوم بداق سلطان با وقف چنین مناطق و روستاهای مهمی مدرسه و مسجد سور را برای همیشه از نظر اقتصادی مستقل و از وابستگی به حکام و حکومت ها رهانید. تاسیس کتابخانه وسیع و پربار و مشحون از کتاب های نفیس و خطی در کنار مدرسه و مسجد غیر قابل تصور است. باید در شرایط عقب مانده فرهنگی و فکری آن زمان قرار گرفت تا به عظمت و بزرگی این اقدامات پی برد. احداث پل و بند آب و مدرسه و مسجد و کتابخانه و وقف ۶۰دانگ املاک را نمی شود گفت که باعث تغییر فرهنگی شد، بلکه باید گفت جهش فرهنگی ایجاد کرد. این اقدامات بود که بعدها محیط پرورش و ظهور بزرگمردانی در تفسیر و فقه و ادبیات و شعر و سایر علوم شد.بزرگانی چون علامه ابن آدم مترجم فتاوای کبرای ابن حجر به فارسی و مولف بیش از ۳۰ کتاب، ابن الرسول افندی که در بغداد استاد و تالیفاتش در استانبول منتشر شده است، و علما و اندیشمندانی چون: قزلجی ها، ترجانی زاده، بیتوشی، ابن الحاج، پیره باب، مفتی زهاوی.
,با توجه به اقدامات فوق بداق سلطان را باید بنیانگذار فرهنگ جدیدی در منطقه دانست نه عاملی تاثیر گذار در فرهنگ. آیا انبوه علمای برخواسته از مدرسه و مسجد و کتابخانه ساوجبلاغ را می توان بی تاثیر در فرهنگ جامعه های دور و نزدیک از جمله مراغه و ری و قزوین و بغداد و اربیل و دیاربکر و تبریز و باکو تصور کرد. این اقدامات مجموعه پیچیده ای از دانش ها و باورها و هنرها و قوانین و اخلاقیات و عادات به وجود آورد. در واقع این تقدم و اصالت وجودی نظام فرهنگی نسبت به نظام سیاسی بود که بوداق سلطان را بعداز مرگش تبدیل به قدیسی نمود که قرن ها بعد مقبره اش، در زمانهای جنگ و خونریزی، پناهگاه بیگناهان، و در زمان صلح و آرامش، محل راز و نیاز به درگاه معبود گردید.
,و اما اکنون، بعداز چهار قرن، ما هنوز در سایه سار آن فرهنگ سازی بداق سلطان در آرامشیم. هر چند قدرش را نمی دانیم. بزرگیش را پاس نمی داریم. بی تفاوت از کنارش می گذریم. داریم زحماتش را بر باد می دهیم. باور نداریم، فرهنگ آن چیزی است که از گذشته بجای مانده و بر اکنون و آینده تاثیر می گذارد. گردباد خانمان سوز فرهنگ های ناموزون دارند مارا در می نوردند. اگر به خود نیاییم فرزندان و نوادگان ما، مارا نخواهند بخشید. فرهنگ هایی که زشتی ها و تلخی های خودرا در پوشش های زرورقی و جذاب و فریبنده پنهان داشته اند. اگر نه، این جفایی که اکنون به آثار باقیمانده از آن بزرگمرد، مثل مدرسه و کتابخانه مسجد سور، روا میداریم، روا نیست.
,صلاح الدین عباسی
,انتهای پیام/ ی
]
ارسال دیدگاه