آسیبشناسی روستاهای حریم شهر
روستاهای حریم شهرها به دلیل نزدیکی مکانی و وابستگی فضایی-کالبدی به شهر از امکانات، محدودیتها،فرصتها و چالشهای متعددی برخوردار هستند که در دیگر روستاها به چنین شدتی وجود ندارد.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ علیاصغر مونسان کارشناس ارشد برنامهریزی شهری و مدرس دانشگاه در گفتگو با ارم خبر به آسیب شناسی روستاها حریم شهر اشاره و عنوان کرد: استقرار در پیرامون شهر و بهرهمندی از شبکه ارتباطی مناسب، استفاده از زیرساختها و خدمات شهری بهویژه درزمینهٔ های اقتصادی و فرهنگی ، اجتماعی را برای این دسته از روستاها امکانپذیر میسازد. فرصتهای شغلی، بیشتر در بخش خدمات، زمینه تأمین درآمد و کار را برای ساکنین روستاهای واقع در حریم شهرها، فراهم آورده است؛ بهگونهای که گروهی از این روستاها، کارکردی خوابگاهی یافتهاند. در بُعد کالبدی ، روستاهای حریم شهری بهعنوان مهمترین اطراقگاه مهاجرین و همچنین متأثر از گسترش فیزیکی شهر، زمینهای زراعی روستا ارزش تجاری یافته و بازار خریدوفروش زمینهای زراعی و تبدیل آنها به زمینهای مسکونی، خدماتی و کارگاهی رونق میگیرد. در این میان، افزون بر اینکه کالبد روستا دستخوش تغییر کارکرد و ماهیت میشود، بهتدریج طبقهای از صاحبان درآمدهای هنگفت شکل میگیرد که خود، عامل تشدید و رونق بازار زمین در روستا میگردد. در حال حاضر، نواحی اطراف شهرها چالشهای عمدهای را در ابعاد محیطی، اجتماعی ، اقتصادی و برنامهریزی بهویژه مکانیابی برای توسعه واحدهای مسکونی، کمربند سبز، دفع زباله، دسترسی به آب آشامیدنی سالم، فشار بر منابع طبیعی، تجربه میکنند که به برخی از مشکلات روستاهای حریم شهر اشاره میشود.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, ارم خبر, ارم خبر,ابعاد زیستمحیطی
, ابعاد زیستمحیطی, ابعاد, زیستمحیطی,محیطزیست یکی از ابعاد حساس و آسیبپذیر روستاها میباشد که نسبت به شهرها کمتر در معرض آلایندهها قرارگرفته است. ولی گسترش الگوی مصرف شهری و هجوم بعضی منابع آلاینده شهری به حریم روستاها زمینههای تخریب محیطزیست در روستا را گسترش داده است بطوریکه در روستاهای واقع در حریم شهر به دلیل تراکم جمعیت و فقدان ضوابط و مقررات در بهرهبرداری از منابع، بهداشت محیط و مدیریت مواد زائد جامد و پسماندها، انتشار آلودگی در گستره محیط و ازهمگسیختگی میان اجزای یکپارچه محیط )آب، خاک، گیاه، جانوران و فرایندهای طبیعی ( ازجمله دغدغههای اساسی به شمارمی آید
,توسعه شهری، هزینههای زیستمحیطی سنگینی را به روستا تحمیل میکند؛ زیرا جایگزین نمودن سبزیها و خاک با تأسیسات انسانی و هدایت آب باران در آبراههای ایجادشده، شبکههای هیدرولوژیکی طبیعی را تحت تأثیر قرارمی دهد. توسعه کنترل نشده شهری میتواند فشار بر اراضی نواحی روستایی را که در حال پذیرفتن تراکم بالای جمعیتی هستند، افزایش دهد و اشکالات فراوانی را به وجود آورد ؛ نظیر هزینه زیاد ایجاد زیرساختها، بهرهوری پایین در استفاده از منابع زمینی و افزایش آلودگی هوا و همچنین افزایش فشار بر اجزای بیوفیزیکی اکوسیستم ، موجب کاهش توان آنها در انجام کارکردهای اکولوژیکی مانند جذب آلایندهها میشود به دلیل قیمت و مقدار زمین موردنیاز، دسترسی به منابع طبیعی، ملاحظات امنیتی و مانند آن، نواحی حریم بیشتر برای توسعه زیرساختها مانند مخازن ، ایستگاههای تصفیه آب و فاضلاب، سایتهای دفن زباله و... انتخاب میشوند که هر یک از آنها تأثیرات زیستمحیطی فراوانی را بر جای میگذارند.
,یکی از مهمترین معضلات روستاهای حریم شهر در وضع موجود، مشکل فضای سبز است. روستاهای ایران از دیرباز وابسته به بخش کشاورزی بودهاند و طبیعتاً دارای فضاهای سبز بسیاری بودهاند لذا مبحثی به نام فضای سبز در آنها مطرح نبوده است. اما امروزه روستاها به دلیل فرایندهایی مانند شهر گرایی دارای فضای کالبدی متفاوتی نسبت به گذشته هستند. خصوصاً به دلیل اینکه روستاهای حریم شهر تجربه تبدیل اراضی زراعی و باغی به کاربریهای غیر کشاورزی را داشتهاند، ازنظر سرانه فضاهای سبز زراعی در مضیقه قرار دارند. مضاف بر اینکه این روستاها به دلیل جمعیت زیاد نیازمند فضاهای اختصاصی برای فضای بازی کودکان هستند. همچنین فضایی که سالخوردگان روستا برای تمدد اعصاب از آن استفاده کنند؛ چراکه بسیاری از این روستاها در مجاورت راههای اصلی قرار دارند و سروصدا و ازدحام ناشی از رفتوآمد وسایل نقلیه، اعصاب و روان مردم را تحت تأثیر قرار میدهد.
,ابعاد فضایی- کالبدی
, ابعاد فضایی- کالبدی, ابعاد, فضایی, - , کالبدی,از منظر کالبُدی، جریانها و فرایندهای اجتماعی -اقتصادی حاکم بر فضای شهر منجر به تغییرات شگرف ساختاری در ساخت و بافت کالبدی روستاهای حریم شهر شده است، این تأثیرات بیشتر یکسویه بوده و در مصادیقی چون تحولات بیرویه در الگوی معماری مساکن و ابنیه و بافت روستا، تغییرات شدید کاربریها و بیشتر به سمت مسکونی، خدماتی و کارگاهی، جلوهگر میباشد.
,تغییر مداوم و بدون برنامه کاربری زمین و فقدان نقشه مصوب حرائم و اختلاط وظایف میان دهیاری و شهرداری از دیگر چالشهای روستاهای حریم شهر است. روستاهای حریم شهر، محل تعارض بین کاربریهای متفاوت و متضاد هستند و در این میان کاربری کشاورزی به دلیل ارزشافزوده پایینی که نصیب مالک خود میسازد،دستخوش تغییر شده و در فرایند و گیرودار بورسبازی زمین گرفتار آمدهاند . دراینبین، بدون لحاظ کردن ملاحظات زیستمحیطی مانند چشمانداز و منظر روستایی، به کاربریهای پرسودتر مانند صنعتی و تجاری تبدیل میشوند.
,ابعاد جمعیتی
, ابعاد جمعیتی, ابعاد, جمعیتی,بدون تردید، روستاهای پیرامون شهر ازجمله مهمترین کانونهای استقرار جمعیت مهاجر از روستاها و حتی شهرهای دیگر به شمار میآیند. این روستاها به دلیل برخورداری از امتیاز مجاورت و همزیستی با شهر، بهویژه در ابعاد فرصتهای شغلی و بهرهمندی از خدمات و زیرساختها، از مزیت ارزانی شرایط زندگی و بهخصوص اجاره مسکن و یا حتی خرید زمین یا مسکن، بهرهمند بوده و زمینهساز رشد بیرویه جمعیت میشود. برخوردارترین روستاها ازنظر خدماتی، روستاهایی هستند که دارای جمعیت بیشتری هستند و به عبارتی دارای نرخ مهاجرپذیری بالاتر و درنتیجه رشد جمعیت بیشتری بودهاند ازاینرو دارای خدمات بیشتری هستند.اما همین فضای مهاجرنشینی باعث افت سطح زیست پذیری در این روستاها شده است. به عبارتی افزایش میزان خدماترسانی به این روستاها نتوانسته است سبب افزایش زیست پذیری آنها گردد
,ابعاد اجتماعی- فرهنگی
, ابعاد اجتماعی- فرهنگی, ابعاد, اجتماعی, - , فرهنگی,تغییر در ساختار اجتماعی - فرهنگی ساکنین روستاهای واقع در حریم شهر و ازهمگسیختگی نظم اجتمـاعی سنتی ازجمله مهمترین مسائل حاکم بر این روستاها است؛ تغییر در طرز نگرشها، هنجارها، رفتارها و الگوهای تحرک اجتماعی، بیشتر تأثیرپذیر از تحولات و جاذبههای شهری بوده و کمتر سنخیتی با ساخت اجتماعی موجود دارد.
,یکی از جنبههای برنامهریزی که طی سالهای اخیر در بیشتر طرحها و برنامههایی که در روستاها اجراشده مغفول مانده است، موضوع نحوه و کیفیت گذران اوقات فراغت در روستاها است. بسیاری از روستاها به دلیل وابستگی به معیشت کشاورزی بهطور سنتی در ماههایی از سال دارای فعالیت فشرده کشاورزی بوده و در ماههایی دیگر در رکود به سر میبرند و یا حجم کار آنها بسیار کمتر است؛ پس زمان فراغت بیشتری در اختیاردارند. البته روستاهای حریم شهرکِ وابستگی کمتری به کشاورزی دارند، تا حدودی دارای وضعیت متفاوتی هستند، اما این باعث نمیشود که تصور کنیم در این روستاها زمان فراغت کمتری وجود دارد. بسیاری از جوانان ساکن در این روستاها دارای مشاغلی موقت هستند که امکان داشتن زمان فراغت زیادی را به آنها میدهد که میبایست در این زمینه برنامههای جامع و مدونی طرحریزی کرد .
,ابعاد اقتصادی
, ابعاد اقتصادی, ابعاد, اقتصادی,آنچه در ردیف پیامدهای منفی روابط اقتصادی شهر با روستاهای حریم و پیرامونی قابلطرح و بحث است، تأثیرپذیری ساختار اقتصادی روستا از فرایندهای اقتصادی حاکم بر شهر است که در طی زمان منجر به رونق سوداگری زمین، تغییر الگوهای مصرف، افزایش قیمت زمین، کاهش مالکیت روستاییان و حقوق محیطی آنان نسبت به منابع )بهویژه زمین(، تغییر الگوی کشت و افزایش مصرف انرژی است همچنین روستاهای حریم شهر به دلیل برخورداری از موقعیت خاص جغرافیایی، امکان برخورداری از مجموعهای از مزایای اقتصادی رادارند که یکی از آنها دسترسی آسان و ارزانتر به بازار کار شهری به دلیل فاصله کمتر تا شهر نسبت به سایر روستاها است. ازاینرو طبیعتاً این روستاها دارای تنوع بیشتری از مشاغل خواهند بود و هرچه تعامل آنها با شهر بیشتر بوده و تأثیرپذیری آنها از شهر بالاتر برود و همچنین شهر مجاور آنها دارای حوزه نفوذ و کشش بیشتر و اقتصاد پویاتری باشد، این تنوع و تکثر، بیشتر و پررنگتر خواهد بود این امر ازیکطرف به دلیل مجاورت با شهرهای منطقه است و از طرف دیگر نباید نقش نزدیکی منطقه به شهر و دسترسی به بازار کار گسترده آن را نادیده گرفت. مجموع این شرایط باعث شده تا شاخص اشتغال و درآمد در این روستاها در وضعیت متوسط قرار داشته باشد.
,ابعاد سیاسی و مدیریتی
, ابعاد سیاسی و مدیریتی , ابعاد, سیاسی, و, مدیریتی ,روستاهای حریم شهر به دلیل تراکم بالای جمعیتی و نبود کنترل اجتماعی امنیتی نظامیافته، در صورت انباشت مسائل و حل نشدن آنها، منبعی بالقوه برای بحرانهای سیاسی -اجتماعی نیز خواهند بود. همچنین نارساییهای مدیریتی،بدون تردید ازجمله مهمترین مشکلات این روستاها تلقی میشود؛ زیرا این روستاها با حضور دستگاههای متعدد و متولی روستایی و حتی شهری و نبود مدیریت هماهنگ و یکپارچه بهنوعی در شرایط بلاتکلیف به سر برده و همین امربر نابسامانی و آشفتگی کالبدی اینگونه روستاها افزوده است؛ همجواری روستاهای پیرامونی با شهر، مدیریت روستا را بهویژه از دیدگاه فضایی و کالبدی در هم میریزد. همچنین علاوه بر ناهنجاریهایی که در اثر شرایط موجود در این روستاها بسیار رواج دارد و امنیت فردی و اجتماعی را در معرض خطر بسیاری قرار داده است، این موضوع که اکثر مردم ساکن در این روستاها از طبقه پایین جامعه هستند و اشتغال به فعالیتهایی دارند که فرسودگی و خستگی را برای آنان به همراه دارد نیز باعث پایین آمدن آستانه تحمل آنان شده و درگیریهای ناخواسته رابین آنها رقم میزند و ضعف فرهنگی موجود در این روستاها و در بین اقشار مختلف ساکن در آنها نیز به این وضعیت دامن میزند و موجب کاهش روزافزون امنیت در این سکونتگاههای روستایی میشود .
,چنانکه مشاهده میشود، این روستاها با مجموعهای از مشکلات و مسائل متعدد و متنوع دستبهگریبان هستند. لذا بررسی این مسائل در جهت ایجاد مدیریت یکپارچه منطقهای، خصوصاً در مناطق شهری و روستایی از اهمیت و اولویت بالایی برخوردار است. بهویژه اینکه عدم همراهی و هماهنگی مدیریت روستایی و شهری در این روستاها و محدوده اطراف آنها، موجبات عدم همپوشانی در مقابل خلأهای مدیریتی و سیاسی را مهیا نموده و به این مشکلات دامن میزند در چنین شرایطی، رویکردهایی که تنها با ساختوساز واحد مسکونی بدون الزام و انطباق با برنامههای توسعه روستایی هدفگذاری شوند، میتواند منجر به تغییر و تبدیل فضاهای تولید به فضاهای مصرف گردد. مجاز کردن ساختوسازها در خارج از محدوده روستاها و دامن زدن به این تقاضا در جامعه به لحاظ روانی باهدف فراهم ساختن خانه دوم برای شهرنشینان، بهنوعی مبتنی بر این فلسفه و چشمانداز است که کارکرد عمده روستاها بهعنوان نواحی با طبیعت بهتر، تأمین فضای تفریحی لازم برای باغ ویلاهای شهرنشینان میباشد. در این نگاه، روستا بهخصوص در حریم شهرها، کارکرد تولیدی و اقتصادی خود را رفتهرفته ازدستداده و به محل زندگی روستاییان بومی مسن، خانه دوم تعدادی شهروند متمول و خوابگاه نیروی کار شهرها تبدیل میشود.
,,
انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه