کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری تشریح کرد؛
نقش آفرینی تهران به عنوان پایتخت در اتحاد و انسجام
کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری در گفتگویی علل انتخاب تهران را به عنوان پایتخت از گذشته تا کنون مورد بررسی قرار داده است؛ که مشروح گفتگو را در گزارش زیر می خوانید.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ علیرضا عرب کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری در گفتگو با راه آرمان ؛ با بیان اینکه معنای لغوی تهران گفت: پسوند ران به معنای «دامنه» یا «جای و مکان» است و شمیران وتهران به بالادست و پاییندست بودن و یا سردسیری و گرمسیری اشاره دارد.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, راه آرمان , راه آرمان ,وی ادامه داد:نخستین اشاره به نام تهران در نوشتههای تاریخی، در حدود سال ۴۵۰ توسط خطیب بغدادی و در پی ثبت مرگ حافظ تهرانی در تاریخ بغداد انجام شدهاست؛ یعنی در اینجا نام تهران نه بخاطر خود تهران بلکه بخاطر وفات شاعر مشهورش در این منبع تاریخی ثبت شده است و بعبارتی دیگر کارکرد تهران مستقل نیست بلکه تبعی است.
,عرب بیان کرد:پس از آن نیز قریب به یک قرن بعد نام تهران به خاطر انار خوبش در فارسنامه ابن بلخی(۶ ه ق) آمدهاست همچنین در نوشتههای تاریخی از تهران به عنوان منطقهای خوش آب و هوا و پر از باغهای میوه یاد شدهاست.
,کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری ابراز کرد:در واقع کارکرد نخستین و مهم تهران بعنوان انبار و منبع تأمین میوه جات و خوراک برای شهر بزرگ و بسیار راهبردی ری بوده است و در اوایل قرن هفتم ه ق بر اثر حمله چند باره مغولها به ری و رخدادهایی همانند زلزله، ری که از شهرهای پرآوازه آن دوران بود، ویران گشت.
,وی تصریح کرد:تهران یکی از محلهایی بود که پناهگاه مردم ری شد که این در کنار انتقال دانش ساختوساز، تجارت و شهروندی مردم ری به تهران، توانست آغاز فصل تازهای برای پیشرفت تهران باشد ؛در اینجا با کارکرد جدید تهران بعنوان پناهگاه برای مردم ری روبرو هستیم که در دوران صفوی بسیار بر اهمیت و کارکردهای تهران افزوده شد.
,عرب افزود:در سال ۹۳۳ه ق ، شاه تهماسب اول صفوی فرمان ساخت حصاری با چهار دروازه و برج را برای تهران داد این کار که برای پشتیبانی از پایتخت آن زمان کشور،قزوین صورت گرفت، بر اهمیت تهران افزود که در این دوره با کارکرد جدید تهران بعنوان حامی و حائل پایتخت آن روز ایران، قزوین، مواجه هستیم. پس از این نیز بناهایی شامل حمام، تکیه و مدرسه خانم به دستور مهینبانو، خواهر شاه تهماسب، ساخته شدند.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری گفت:از دیگر رخدادهای مهم آن دوران، ساخت بازاری برای تهران بود که پس از ساخت حصار انجام شد.(کارکرد تجاری تهران) و با ساخت و احداث برج و بارو و سپس بازار ، کارکرد تجاری در بطن ایران نیز به کارکردهای نوین تهران افزوده می شود.
,وی اظهار کرد: تعیین بیگلربیگی برای بلوک تهران توسط شاه عباس صفوی نیز بیش از پیش بر اهمیت تهران افزود. تعیین حاکم در این دوره ، نشانگر اهمیت رو به رشد تهران و متنوع شدن کارکردهای آن است و پس از سرنگونی صفویان، تهران به دست افغانها افتاد و بار دیگر مرکز رخدادها و توجهها شد و نادرشاه افشار تهران را از افغانها گرفت و پسرش، رضاقلی میرزا را حکمران آن کرد که نشان از اهمیت این شهر در آن زمان داشت.
,عرب خاطر نشان کرد:در این مقطع تاریخی،تهران برای اولین بار البته بطور موقت ولیعد نشین می شود و تهران بعنوان “ولیعهد نشین” کارکرد جدید و بسیار مهم آن تلقی می شود و حکایت از آمادگی تهران برای به عهده گرفتن نقش راهبردی پایتخت ایران در آینده ای نزدیک را دارد و پیشینه محلههایی نظیر “چالهمیدان” و “عودلاجان” نیز به همین دوره باز می گردد.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری عنوان کرد:تهران که پس از صفویان بارها محل اقامت افراد مهم حکومتی بود و در ۱۱۳۹ ه ق بیشتر هم مورد توجه قرار گرفت و “کریمخان زند” اقداماتی را برای پایتخت شدن تهران انجام داد؛وی برای مدت کوتاهی تهران را به عنوان پایتخت برگزید اما در نهایت به دلایل اقلیمی و زیستمحیطی، پایتخت را به شیراز منتقل کرد.
,وی ادامه داد: برای اولین بار البته بطور موقت ،قریب به چهار سال، تهران بعنوان پایتخت ایران انتخاب می شود.این مساله ،پایتخت شدن موقت تهران، حکایت از افزایش اهمیت راهبردی تهران و متنوع شدن کارکردهای آن در مسیر تاریخ تا آن دوره دارد .
,عرب با بیان اینکه آقا محمدخان قاجار ، بنیانگذار دودمان قاجاریه که پس از بارها تلاش برای تصرف تهران بالاخره موفق به این کار شده بود، در نوروز سال ۱۱۶۵ه ق ، پس از سالها جنگ با خاندان زند و مدعیان پادشاهی، تهران را پایتخت خواند، اظهار کرد:در آن زمان جمعیت تهران از بیست هزار تن فراتر نمیرفت و نیمی از تهران باغ و بستان بود.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری افزود:از دلایلی که آقا محمدخان قاجار ، تهران را به عنوان پایتخت ایران برگزید، میتوان به موقعیت راهبردی جنگی(کارکرد ژئوپلتیک و اهمیت آن از منظر جغرافیای سیاسی ایران)، خودکفایی تولیدی و اقتصادی تهران آن زمان(کارکرد تجاری)، نزدیکی به گرگان (مرکز ایل قاجار) و نزدیکی به ری اشاره کرد.
,وی گفت:پایتخت ایران ،تهران، در زمان قاجاریه پیشرفت قابل توجهی داشت.فتحعلی شاه قاجار و محمد شاه قاجار اقدامات مهمی در راستای بهبود وضعیت پایتخت انجام دادند. با این حال تغییرات بنیادین شهر تهران در دوران ناصرالدین شاه قاجار انجام شد.
,عرب ابراز کرد:این دوران که با اقداماتی همچون تأسیس ادارات، بیمارستان دولتی، دارالفنون، بهبود اساسی راههای اصلی و طرح نقشه جدید شهر همراه بود، باعث شد تهران به بزرگترین شهر ایران با ۲۵۰٬۰۰۰ نفر جمعیت تبدیل شود.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری تصریح کرد: با دقت در مسیر تاریخ با مسائل بسیار مهم و راهبردی در خصوص کارکردهای ژئوپلتیک،سیاسی، فرهنگی و مذهبی، اقتصادی و …تهران مواجه می شویم.
,وی گفت:پایتخت از اردبیل بعد تبریز بعد قزوین نهایتا به اصفهان رسید.انتقال قدرت از شمال به جنوب و از مناطق عمدتا ترک زبان به مناطق فارس زبان در آرامش و بدون کشمکش منتقل شد و تهران موقعیت راهبردی و واسطه ای میان شمال و جنوب کشور و نیروهای سیاسی، اجتماعی ،اقتصادی و فرهنگی مرتبط با هر یک را دارد.تهران البته کمتر همین نقش را میان شرق و غرب متمایز کشور ایفا می کند.
,عرب ادامه داد:افغانهای شورشی از قندهار آمده در وهله اول بر اصفهان ،سیستان و بلوچستان ،کرمان و عمدتا بر جنوب و جنوب شرقی کشور مسلط شدند و مقابل آنها نادر شاه افشار از شمال و شمال شرق کشور (دره گز و خراسان شمالی و حوالی بجنورد) قرار داشت.شاه طهماسب دوم فرزند شاه سلطان حسین صفوی هم در قروین و اردبیل و شمال غرب کشور مقابل افغان های شورشی صف آرایی کرده بود.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری با بیان اینکه نبرد شمال و جنوب کشور در این دوره هم مشخص و بسیار مهم و تعیین کننده است و تهران میان شمال و جنوب موقعیتی راهبردی و ژئوپلتیک دارد، عنوان کرد:پایتخت کریم خان و زندیه شیراز است و آنها بیشتر بر صفحات جنوب مسلط هستند اما نقطه ضعف آنها شمال و شمال شرق که خاستگاه قاجاریه است.
,وی افزود:پس کمافی السابق نبرد شمال و جنوب ایران در این دوره هم ادامه دارد و تهران محل وصل شمال و جنوب و دارای اهمیت خاص سوق الجیشی و ژئوپلتیک است.
,عرب خاطر نشان کرد:آقامحمد خان قاجار ، تهران را بعنوان پایتخت نهایی بر می گزیند و این نماد دوره ای است که شکاف بین شمال و جنوب توسط آقامحمد خان قاجار تمام شده و ایران یکپارچه متحد می شود؛پس تهران قریهای نبود که دفعتا آقامحمد خان قاجار آن را به پایتختی برگزیده باشد بلکه ما در مسیر تاریخ شاهد افزایش کارکرهای تهران و متنوع شدن آنها بودیم.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری ادامه داد: در واقع تهران رفته رفته و به آرامی به رشدش در کنار ری ادامه می داد و زمانی رسید که با توجه به شرایط ژئوپلتیک ایران و نیروهای سیاسی مدعی تاج و تخت در ایران ،تهران برای مرکزیت جامع و پایتختی آمادگی لازم را پیدا کرد.
,وی اظهار کرد:در واقع می توان گفت شاهد نوعی کشاکش سنت در ری و تجدد در تهران آن هم به سبک ایرانی در مسیر تاریخ هستیم.در واقع ری ۷۰۰۰ساله پوست انداخت و تهران نوین متولد شد.تهران میان شمال و جنوب کشور واقع بود.
,عرب تصریح کرد:در آن مقطع تاریخی ، شکاف میان شمال عمدتا ترک زبان و جنوب فارس زبان از بدو تاسیس صفویه جدی بود.نیروهای نظامی و ایدئولوژیکی که در تصاحب حکومت به صفویه کمک اساسی کرده بودند قزلباش های ترک زبان بودند.
,این کارشناس ارشد آنها بازوان نظامی ایدئولوژیک صفویه محسوب می شدند و در آن برهه که ایران از غرب توسط امپراطوری بزرگ عثمانی و از شرق توسط امپراطوری گورکانی و بویژه شمال شرق توسط ازبکان تهدید می شد، همین نیروهای نظامی نخبه عمدتا ترک زبان “قزلباش” بودند که نقش محوری را در دفاع از ایران ، صفویه و مذهب تشیع به نحو احسن ایفا کردند.
,عرب عنوان کرد:لذا لازم به ذکر است که شکاف شمال و جنوب در ایران آن روزگار جنبه اقتصادی،ژئوپلتیک،سیاسی، جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی داشت و محسوس و جدی تلقی می شد؛لذا صفویه با خردمندی سعی در مدیریت و ترمیم این شکاف ها توسط ابزارهای فرهنگی(دین اسلام و مذهب تشیع، سنت های ایرانی چون نوروز و …) و سیاسی را داشتند و تا حد زیادی نیز موفق عمل کردند.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری ادامه داد:به نحوی که انتقال پایتخت کشور از صفحات شمالی به مرکز و جنوب کشور یعنی اصفهان در آرامش و بدون تنش و کشمکش انجام شد.
,وی ابراز کرد:اما به نظر می رسد این شکاف شمال و جنوب گرچه توسط صفویه مدیریت و تا حد زیادی ترمیم شد اما تا زمان آقامحمد خان قاجار فعال بوده و تاثیر تعیین کننده سیاسی،اقتصادی،نظامی و فرهنگی در ایران داشت و بعبارتی انتخاب تهران بعنوان پایتخت ایران نماد یکپارچگی سخت افزاری(جغرافیایی و سیاسی و ژئوپلتیک ) و نرم افزاری(فرهنگی ، قومی و سبک زندگی)ایران نوین محسوب می شود.
,عرب تأکید کرد: در واقع با پایتختی تهران ، ایران وارد دوره ای جدید از حیات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خود شده و از نو متولد شد و تهران از بدو پایتختی و به تبع واقع شدن در محل تلاقی شمال ، جنوب ، شرق و غرب کشور ، همواره شهری با گوناگونی گروههای قومی ،دینی و مذهبی،اقتصادی و … ایران بوده است.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری در خصوص تهران مدرن گفت:تبدیل شدن تهران از شهری معمولی به یک پایتخت مدرن، از دوران پهلوی شروع شد. در دوران پهلوی، امور کشوری و اداری در پایتخت متمرکز شد و تعداد کارکنان دولتی در شهر به سرعت افزایش یافت؛ در این دوران، شهر تهران علاوه بر دو کارکرد سیاسی و تجاری، وظیفه اداری را نیز پذیرفت.
,وی ادامه داد:در سالهای ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۸، ساخت مؤسسات آموزشی بزرگ همانند دانشگاه تهران و بیمارستانهای امروزی آغاز گردید. ورزشگاه امجدیه، موزه ایران باستان وکتابخانه ملی نیز در همین سالها تأسیس شدند؛همچنین در شهر تهران ساخت سینما، کافه، هتل و رستوران انجام شد و به علت ورود اتومبیل و اتوبوس، خیابانها سنگفرش یا آسفالت شدند و ساختمانهایی جدید با معماری نوین غربی چهره پایتخت را دگرگون کردند.
,عرب با بیان اینکه گامهای مهم صنعتی شدن تهران نیز در این دوران برداشته شدند، عنوان کرد:کارخانههای سیمان، بلورسازی، چیتسازی، دخانیات و صنایع نظامی در پیرامون پایتخت ساخته شدند؛ ایستگاه راهآهن نیز در همین دوران گشایش یافت.
,وی افزود:نوگرایی، نیازهای تازه، گرد هم آمدن نخبگان اجتماعی و خواست هیئت حاکمه برای ایجاد آرمانشهری که همانند پایتختهای کشورهای پیشرفته باشد، ذهنیت تحول شهری را در تهران به وجود آورد؛ بنابراین روند توسعه تهران با ایجاد شهرکهای تهرانپارس ونارمک در شرق و تهرانویلا، شهرآرا و گیشا در غرب ادامه یافت.
,این کارشناس ارشد جامعه شناسی شهری ابراز کرد:در این دوره تهران به سرعت به یک کلانشهر بینالمللی تبدیل شد. برنامههای توسعه تهران بسیار گسترده بودند و این شهر یکی از شهرهای موفق آسیایی آن دوران بود.مطالعات نخستین طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۵ آغاز شد و در ۱۳۴۹ به تصویب رسید.
,عرب گفت:در این برهه، تهران حدود ۱۸۰ کیلومتر مربع وسعت داشت و جمعیت آن به ۷٫۲ میلیون نفر میرسید. این طرح، گسترش شهر تهران را به دلیل وجود ارتفاعات در شمال و شرق و نامناسب بودن زمینهای جنوبی، در منطقه غرب تعیین کرد و سطح شهر را به ده منطقه با مراکز مجهز تقسیم و شبکهای از آزادراهها و بزرگراهها را نیز پیشنهاد کرد.
,انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه