پیامدهای مصرفگرایی، فرهنگ مقاومت را تهدید میکند
دنیای غرب نشان داده که جامعة مصرفی در نهایت، رفاهطلب میشود و رفاه میشود غایتالغایات جامعه و این چیزی است که در نهایت ممکن است مقاومتی را که ما از آن دم میزنیم، کمارزش و حتی اندیشیدن دربارة آن را در جامعه به امری غیر عادی تبدیل کند.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانا، به نقل از منار، دکتر بهزاد حمیدیه، مدیر حوزة علمیة خاتمالاوصیای تهران، مدرّس دانشگاه تهران و دانشآموختة دکتری ادیان و عرفان از همین دانشگاه است. وی که سطوح حوزوی را در مقطع خارج فقه و اصول ادامه میدهد، تا کنون در محضر بزرگانی چون: مقام معظم رهبری، آیتاللههاشمی شاهرودی و مرحوم آیتالله مجتهدی تهرانی به درسآموزی پرداخته و کتابی را بر مبنای رسالة دکترای خود با عنوان «پیامدهای دین و معنویت در مصرف» به دست انتشار سپرده است.
, شبکه اطلاع رسانی دانا, منار,***
,- آقای دکتر حمیدیه! امروزه به نظر میرسد تسلّط اقتصادی دشمنان اسلام، دستمایة مؤثّری برای تحت فشار قرار دادن کشورهای دیگر است؛ ضمن اینکه این فشار مضاعف میتواند در بلندمدت به تغییر رفتار و فرهنگ هم منجر شود. به نظر حضرت عالی مهمترین تأثیر و هجمة تحرّکات اقتصادی دشمن در کجاست؟
, - آقای دکتر حمیدیه! امروزه به نظر میرسد تسلّط اقتصادی دشمنان اسلام، دستمایة مؤثّری برای تحت فشار قرار دادن کشورهای دیگر است؛ ضمن اینکه این فشار مضاعف میتواند در بلندمدت به تغییر رفتار و فرهنگ هم منجر شود. به نظر حضرت عالی مهمترین تأثیر و هجمة تحرّکات اقتصادی دشمن در کجاست؟, - آقای دکتر حمیدیه! امروزه به نظر میرسد تسلّط اقتصادی دشمنان اسلام، دستمایة مؤثّری برای تحت فشار قرار دادن کشورهای دیگر است؛ ضمن اینکه این فشار مضاعف میتواند در بلندمدت به تغییر رفتار و فرهنگ هم منجر شود. به نظر حضرت عالی مهمترین تأثیر و هجمة تحرّکات اقتصادی دشمن در کجاست؟,به نام خدا. به نظر میرسد امری فراتر از آنچه فرمودید، در حوزة اقتصاد در حال تهدید فرهنگ و مقاومت جامعة ما در برابر غرب است و آن، فرهنگ مصرفی شدن است. پیامدهای مصرفی شدن، بدون اینکه در ظاهر متعرّض ارزشها، علایق و حتی فرهنگ جامعة ما شوند، در حال پوک کردن فرهنگ ما از درون و سطحی کردن تفکّراتی است که گاهی پوستة ارزشی و مقاومتی هم دارد.
,- استاد! این مصرفی شدن اصولاً امر منفی و نامطلوبی است یا دارای وجوه مختلف مثبت و منفی است؟ لطفاً این ابعاد را تبیین نمایید.
, - استاد! این مصرفی شدن اصولاً امر منفی و نامطلوبی است یا دارای وجوه مختلف مثبت و منفی است؟ لطفاً این ابعاد را تبیین نمایید., - استاد! این مصرفی شدن اصولاً امر منفی و نامطلوبی است یا دارای وجوه مختلف مثبت و منفی است؟ لطفاً این ابعاد را تبیین نمایید.,مبحث جامعه، مبحث بسیار پیچیدهای است که خود غربیها را نیز به پژوهشهای مختلف واداشته و از رسانهپژوهان تا روانشناسان و جامعهشناسان را به تکاپو انداخته است. جامعة مصرفی از الزامات اقتصاد نوین است. تا مصرف نباشد، اقتصاد نمیچرخد و تقاضا وجود ندارد و دنیایی که با نیاز اشتغال و تولید روبهروست، بدون فرهنگ مصرفی به زودی فلج میشود و از پا درمیآید. اما این بدان معنی نیست که نخواهیم پیامدهای مصرفگرایی را مورد بحث قرار دهیم و نبینیم برای همین فرهنگ چگونه بسیاری از اتفاقات روی میدهد.
,البته باید توجه داشت که وقتی دربارة تأثیر مصرفگرایی به طور اخص و تأثیر اقتصاد به نحو عام در فرهنگ سخن میگوییم، نباید این شائبه وجود داشته باشد که مانند مارکسیسم و مارکسیستهای نوین میخواهیم همه چیز را در پایة اقتصاد بسنجیم؛ همانطوری که متأسفانه برخی منتقدان ما به اشتباه وارد این عرصة خطرناک میشوند. نگاه ما این است که تغییراتی که مصرفی شدن به نحو اقتضایی برای فرهنگ ما ایجاد میکند، باید مورد سنجش قرار بگیرد و ببینیم این مصرفی شدن با لوازم خاص خودش، چگونه باعث تحوّل در سبک زندگی و ارزشها میشود. واضح است در اینجا قصد بحث نظری ندارم، ولی به خاطر اینکه ابعاد مصرفی شدن را کاربردیتر و ملموستر بیان کنم، چند مثال میزنم تا ببینید چقدر و با چه عمقی جامعة ما به وسیلة دستاندرکاران فرهنگی به سمت مصرفی شدن میرود و کسی هم متعرّض این قضیه نیست.
,یکی از مهمترین اقتضائات مصرفگرایی، امر تبلیغات و فنون آن است. این فنون از طریق تلقین و تکرار، یک شعار را به صورت یک واقعیت بدیهی مطرح میکنند.
,در فرهنگ ما و بسیاری از ملتهای شرقی و مسلمان، شادی، سعادت، امنیت، خوشی و ...، مفاهیم خاصی دارند که هم جنبة اینجهانی و هم مفهوم متعالی را در بر میگیرند. حال در نظر بگیرید از صبح تا شب، شبکههای رسانهای و روزنامهها به طور مرتب برای تبلیغ یک بانک یا بیمه شعار بدهند؛ آرامش خیال با خدمات فلان مؤسسه، طعم خوش زندگی با خوردن فلان شکلات، دنیا دنیا آرامش با فلان لوازم خانگی و ... . در این فن، بمباران تبلیغاتی به تدریج معانی ارزشها و حرفهای ما را عوض میکند؛ یعنی طعم خوش و لذتی که ممکن بود در زیارت و نماز بجوییم، میتوانیم بر اساس فرایند آموزش شرطی، با دیدن همان شکلات و چیپس هم در دلمان احساس کنیم.
,این شعارها کمکم در زندگی نیز تبدیل به یک فرمول میشوند. امروزه بسیاری را میبینید که به جای توکّل و درستکاری برای عاقبت به خیری، دل به آیندة روشنشان با اتّکا به بیمهها بستهاند یا برای تأمین آتیة فرزند، همان حساب بانک مسکن را کافی میدانند.
,- این جامعه با تفاسیری که فرمودید، به کجا میرود؟
, - این جامعه با تفاسیری که فرمودید، به کجا میرود؟, - این جامعه با تفاسیری که فرمودید، به کجا میرود؟,دنیای غرب نشان داده که جامعة مصرفی در نهایت، رفاهطلب میشود و رفاه میشود غایتالغایات جامعه و این چیزی است که در نهایت ممکن است مقاومتی را که ما از آن دم میزنیم، کمارزش و حتی اندیشیدن دربارة آن را در جامعه به امری غیر عادی تبدیل کند.
,در جامعة رفاهطلب، مردم به شدت با استفاده از فنّاوری برای از بین بردن رنج و مبارزه با رنج گام برمیدارند. آنها سعی میکنند با استفاده از طرحهای اقتصادی، این رنج معنوی را که برخاسته از دغدغهها و تمایلات عالی بشری است، به شدّت کاهش دهند. البته ما مخالف کم شدن رنجها نیستیم، ولی میبینیم انسانهایی که در این ورطه پرورش مییابند، به لحاظ ایدئولوژیک، انسانهای کوتولهای هستند؛ به چیزهای کوچکی فکر میکنند و چیزهای اندکی آنها را راضی میکند. شما دیدهاید یک کشاورز و یک کارخانهدار که با رنج و محنت کار میکند و خطرپذیری کار را به جان میخرد، چه توکّلی دارد و چه سود کلانی میبرد و در مقابل، کارمندی که فقط دنبال حقوق سر برج و عیدی و هدیة روز زن و... است، چه آرامش تصنّعیای دارد و از چه مواهب و سودهای احتمالی محروم است. لذا به نظر میرسد با تعریفی که شد، مشقّت و رنج، امری باشد که تا مقداری انسان را به سمت آرمانهای متعالی و به طور مشخص، خدا سوق میدهد. انسان رفاهزده به بیان قرآن کریم هم، انسانی آمادة طغیان است: «ان الانسان لیطغی ان راه استغنی». حالا ببینید برای جامعة کارمند شدة نازک نارنجیِ فردای جامعة مصرفی، چگونه میتوان از مبارزه با استکبار و صهیونیست سخن گفت؟
,- به نظر میرسد این رفاهطلبی و مصرفگرایی، منحصر به دستاوردهای فنّاوری نیست و آدمهای این جامعه، نحوة دیگری از دینداری را برمیگزینند و الزاماً انسان جامعة مصرفی، بیدین نیست. لطفا در این زمینه هم توضیح بدهید.
, - به نظر میرسد این رفاهطلبی و مصرفگرایی، منحصر به دستاوردهای فنّاوری نیست و آدمهای این جامعه، نحوة دیگری از دینداری را برمیگزینند و الزاماً انسان جامعة مصرفی، بیدین نیست. لطفا در این زمینه هم توضیح بدهید., - به نظر میرسد این رفاهطلبی و مصرفگرایی، منحصر به دستاوردهای فنّاوری نیست و آدمهای این جامعه، نحوة دیگری از دینداری را برمیگزینند و الزاماً انسان جامعة مصرفی، بیدین نیست. لطفا در این زمینه هم توضیح بدهید.,جامعة مصرفی الزاماً بیدین نیست؛ اما دینی که جامعة مزبور قبول دارد هم این دینی نیست که ما دربارهاش گفتگو میکنیم. به عنوان مقدمه باید عرض کنم یکی از پیامدهای جامعة مصرفی که در آن رفاه، غایت و هدف همه چیز است، این بوده که به خاطر فقدان رنج، تلاش کمتر شده و این تلاشِ کمتر، جامعه را دچار «بحران معنا» کرده است؛ یعنی زندگی، فاقد معنا و هدفی جز زندگی کردن است.
,در ضمن؛ این فقدان معنا، جامعه را دچار بیماریهای رواننژندی میکند که برای آن دوباره به سوی معنویات و دین رو میآورد. البته این دینی نیست که من و شما آن را میشناسیم، بلکه دینی است که در یک فرایند طولانی، تبدیل به کالا شده است.
,در کشورهای غربی، متفکّران و منتقدان مکتب فرانکفورت دربارة این موضوع تحقیقات گستردهای کردهاند که چگونه حتی امور مقدّس تبدیل به یک محصول فرهنگیِ قابل خریداری میشوند و تقدّس آنها از بین میرود. اصلاً چه میشود که هنر و آیین و اندیشه نیز تحت سرمایهگذاری تولید مدیریت میشود و هنرمند و روحانی و نویسنده، ناخودآگاه به سمت اینکه چه چیزی ارائه بشود، هدایت میشود.
,الان رویشهای این موضوع در حوزة دینی خودمان هم کمکم هویدا میشود. شما در جایی مانند پاساژ مهستان، با یک صنعت تولید و توزیع نوحه روبهرو هستید که مشخصات یک صنعت را دارد. سبکها توسط مدّاحان هم بر اساس عرضه و تقاضا اجرا میشود. در چنین وضعیتی، به اصطلاح با یک «سلفسرویس معنوی» روبهرو هستیم؛ سلفسرویسی که آدمها در آن به همه چیز و همه کس به شکل یک محصول و کالا مینگرند. در جامعهای که معنویت هم تبدیل به کالا شود، همه چیز مد میشود و مقطعی.
,یک روز لباس فلان مدّاح مد میشود؛ یک روز سرکتاب باز کردن و جادو و خرافه مد میشود؛ یک روز عرفان اوشو؛ یک روز پائولوکوئیلو و یک عدهای که مثلاً روزة ماه رمضان یا نماز واجب برایشان موضوعیت ندارد، بر اساس مد میروند سراغ لیلهالرغائب که یک امر بسیار پنهان در گوشهای از مفاتیح بوده است. شما در این سوپر مارکت یا رستوران، هر وقت بخواهید هر غذایی را میتوانید سفارش بدهید.
,در خود غرب هم همین طور است. به طور مثال، حلقة «ساتیا سایبابا» میآید در آمریکا یک دوره ذکر میگذارد که مثلاً در شبی که مقارن قدر مسلمانان است، بیایند و ذکر خاص اسلامی را بخوانند. اینها میگویند یا الله، ولی منظورشان از الله همان خدایی نیست که امام علی(ع) از آن صحبت میکند.
,- در این اوضاع و احوال چه باید کرد تا جامعه کمتر آسیب ببنید؟
, - در این اوضاع و احوال چه باید کرد تا جامعه کمتر آسیب ببنید؟, - در این اوضاع و احوال چه باید کرد تا جامعه کمتر آسیب ببنید؟,وقتی دربارة مضرّات رفاهگرایی سخن میگوییم، منظورمان این نیست که حالا جامعه بیاید و همة فنّاوریهایی که برای رفاه آمده، پس بزند؛ مثلاً با دست لباس بشوییم تا بیشتر به یاد خدا باشیم. اما میتوانیم به صراحت به جامعه بگوییم که این دوا و این قرص در کنار همة خوبیهایش، چه عوارض جانبی میتواند داشته باشد. در حوزة رفتارشناسی، خودآگاهی، بخشی از درمان برخی از رواننژندیهاست.
,درمان فردی که به برخی بیماریهای روانی و وسواسها دچار است، این است که نسبت به آن آگاه باشد. البته این آگاهسازی، تنها کارِ ممکن نیست. سالهاست - همانطوری که رهبری معظم هم فرمودند – جامعة ما دچار معضل عدم وجود الگوی بهروز و همهجانبة فرهنگ عمومی از یک زندگی ایمانی و درست است.
,در این چارچوب است که باید مشخص شود انسان مسلمان چقدر باید مصرف کند و چقدر باید پذیرای رنج معقول باشد. در غرب هم چنین تفکّراتی طرفدارانی دارد؛ یعنی اینکه گروهی پذیرفتهاند وقتی فنّاوری و تسهیل زندگی باعث از بین رفتن محیط زیست میشود، باید این رنج را به جان خرید و آن آسانی را واگذاشت.
,باید گروهی با اجتهاد در اغراض شارع مقدّس، مصادیق سبک زندگی اسلامی در جهان کنونی را مورد تحقیق قرار دهند و در کنار همة ابعاد فقهی، فقه مصرف اسلامی را استخراج و نه تنها در حوزة عملکردی اسلام، بلکه به همة دنیا معرفی کنند. سبک زندگی کنونی جامعة ما به شدت به تنقیه نیاز دارد، والّا در آینده با تغییرات أسفبار و شگفتانگیز فرهنگی و ارزشی روبهرو خواهیم شد.
,انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه