گزارش دانا از کابوس سوخت؛
از قطع ۱۲۰۰ میلیون بشکه نفت تا جهش ۱۳۲ درصدی قیمت سوخت جت/ هشدار IATA: حتی با بازگشایی هرمز، ماهها در بحران خواهیم ماند
با تجاوز آمریکا به ایران، آنچه کمتر گزارش شده، فاجعهای است که در فرآوردههای نفتی به ویژه سوخت جت و گازوئیل در حال وقوع است.
به گزارش خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ غریب به دو ماه از آغاز جنگ در غرب آسیا میگذرد و جهان اکنون با بزرگترین بحران انرژی تاریخ خود مواجه است. بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، روزانه ۱۲ میلیون بشکه نفت از بازار جهانی خارج شده است؛ رقمی که از مجموع سه بحران بزرگ انرژی (۱۹۷۳، ۱۹۷۹ و ۲۰۲۲) فراتر میرود. اما آنچه کمتر گزارش شده، فاجعهای است که در فرآوردههای نفتی به ویژه سوخت جت و گازوئیل در حال وقوع است. در این گزارش، ابعاد این بحران بیسابقه، واکنش کشورها و چشم انداز آینده انرژی جهان را واکاوی میکنیم.
فابیو باربوزا، تحلیلگر ارشد شرکت وود مکنزی، با اشاره به ابعاد بیسابقه این بحران میگوید: «ما در حال حاضر با بزرگترین اختلال عرضه نفت در تاریخ جهان روبرو هستیم. از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، تقریباً ۲۰ درصد از عرضه نفت جهانی - معادل ۱۲ میلیون بشکه در روز - از بازار خارج شده است. این رقم بیش از دو برابر اختلال ناشی از تحریم نفتی عربستان در سال ۱۹۷۳ است.»
تأیید این تحلیل را میتوان در اظهارات فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، جستجو کرد. بیرول در مصاحبه اخیر خود بحران کنونی را «بزرگترین تهدید امنیت انرژی در تاریخ» توصیف کرده و هشدار داده که خسارتهای وارد شده به زیرساختهای انرژی منطقه، ماهها - و در برخی موارد سالها - طول خواهد کشید تا ترمیم شود .
بحران سوخت جت؛ از ۹۰ تا ۲۰۹ دلار در کمتر از ۴۰ روز
نقطه کانونی این بحران، اما نه خود نفت خام، که سوخت جت است. صنعت هوانوردی جهان که پیش از جنگ نیز حاشیه سود ناچیزی داشت اکنون در آستانه فروپاشی مالی قرار گرفته است.
دادههای انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (IATA) نشان میدهد که قیمت جهانی سوخت جت در هفته منتهی به ۳ آوریل به میانگین ۲۰۹ دلار در هر بشکه رسیده است؛ افزایشی ۱۳۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل . این در حالی است که قیمت نفت خام در همین دوره حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد افزایش یافته است. شکاف فزاینده میان این دو قیمت که در صنعت نفت به «کرک اسپرد» معروف است نشاندهنده عمق بحران در زنجیره تأمین سوخت جت است.
علت اصلی این جهش بیسابقه چیست؟ پاسخ در «ظرفیت پالایشی» نهفته است. بر اساس گزارش S&P Global Energy، از ۲۲ مارس، ظرفیت پالایش جهانی بین ۱۰ تا ۱۲ درصد کاهش یافته است؛ معادل توقف بیش از ۲ میلیون بشکه در روز پالایش در خاورمیانه . بسیاری از پالایشگاههایی که سوخت جت تولید میکردند، یا مستقیماً هدف حملات قرار گرفتهاند و یا به دلیل کمبود نفت خام سنگین خاورمیانه (که برای تولید سوخت جت ایدهآل است) مجبور به کاهش تولید شدهاند.
در بحبوحه این آشفتگی، برخی تحلیلگران هشدار میدهند که وضعیت کنونی یادآور بحرانهای ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ یا رکود بزرگ ۲۰۰۸-۲۰۰۹ است. ویلی والش، مدیرکل IATA، در این باره میگوید: «بهبودی پس از ۱۱ سپتامبر حدود چهار ماه طول کشید. در بحران ۲۰۰۸-۲۰۰۹، حدود ۱۰ تا ۱۲ ماه. اما این بار، حتی اگر تنگه هرمز باز شود، بازگرداندن زنجیره تأمین سوخت جت به حالت عادی ماهها زمان خواهد برد.»
تأکید والش بر این نکته است که برای سوخت جت ذخایر استراتژیک قابل توجهی وجود ندارد (بر خلاف نفت خام). بنابراین، هیچ «بالشتک امنیتی» برای جذب شوک عرضه وجود ندارد.
واکنش کشورها؛ از اجبار به سهمیهبندی تا فروپاشی خطوط هوایی
آسیا؛ خط مقدم بحران
منطقه آسیا - که بیش از ۸۵ درصد نفت خود را از خلیج فارس تأمین میکند - شدیدترین ضربه را خورده است. مویو شو، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت کپلر، میگوید: «انتشار ذخایر استراتژیک در ژاپن، کره جنوبی و سایر کشورهای آسیایی تنها برای چند هفته - از اواخر مارس تا آوریل - میتواند به پالایشگاهها کمک کند. اما این "چسب زخم" سیاستی نمیتواند شکاف عرضه را در یک دوره طولانی پر کند.»
در فیلیپین، رئیسجمهور آشکارا اعلام کرده که توقف پروازها «به یک احتمال تبدیل شده است» . ویتنام ایرلاینز از اول آوریل، ۲۳ مسیر داخلی را لغو کرده است و ویتجت ایر نیز کاهش ظرفیت مشابهی را اعلام کرده است . در مالزی، ایرآسیا ایکس قیمت بلیتهای مسافت طولانی خود را تا ۴۰ درصد افزایش داده و همزمان ۲۰ درصد به سوختسواری اضافه کرده است .
اروپا؛ رقابت ناموفق با آسیا
اروپا که هنوز زخمهای بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین را التیام نبخشیده، اکنون در موقعیتی حتی شکنندهتر قرار گرفته است. تحلیلهای موسسه انرژی نشان میدهد که از نظر سهم واردات، اروپا «ناامنترین» منطقه جهان است .
ماسیمو دی اودواردو، معاون تحقیقات گاز و الانجی در وود مکنزی، هشدار میدهد: «با توجه به اختلال عظیم در عرضه جهانی الانجی، بازارهای آسیایی و اروپایی باید بیشتر از ذخایر موجود خود استفاده کنند و این نیاز به ذخیرهسازی مجدد در تابستان را افزایش میدهد. این امر شرایط بازار را حتی پس از ازسرگیری نهایی تجارت از طریق تنگه هرمز، تنگتر خواهد کرد.»
در بریتانیا، محدودیتهای موقت عرضه سوخت در برخی پمپبنزینها گزارش شده است و دولت از شهروندان خواسته است «تنها در صورت نیاز سوختگیری کنند» . در فرانسه، دولت ۸۰ میلیون دلار بسته حمایت اضطراری برای بخشهای حملونقل، کشاورزی و ماهیگیری تصویب کرده است .
آمریکا؛ اسطوره استقلال انرژی فرو ریخت
شاید شگفتانگیزترین واکنش، از کشوری بیاید که بزرگترین تولیدکننده نفت جهان است. پاتریک دی هان، رئیس تحلیل نفت در GasBuddy، با اشاره به افزایش بیسابقه قیمت بنزین و گازوئیل در آمریکا میگوید: «قیمتها در رکوردهای تاریخی نیستند - اما سرعت این جهش بیسابقه است. فقط در روز چهارشنبه، آمریکاییها ۳۵۰ میلیون دلار بیشتر از روز ۲۸ فوریه (روز قبل از شروع جنگ) برای بنزین هزینه کردند. در مجموع از ۲۸ فوریه، آمریکاییها ۳.۷ میلیارد دلار بیشتر برای بنزین پرداخت کردهاند.»
اما چرا آمریکا - با وجود تولید روزانه بیش از ۱۳ میلیون بشکه نفت - از این بحران در امان نیست؟ پاسخ در «پیکربندی پالایشگاهها» نهفته است. به گفته انجمن تولیدکنندگان سوخت و پتروشیمی آمریکا (AFPM)، نزدیک به ۷۰ درصد از ظرفیت پالایش آمریکا برای کار با نفت خام سنگین طراحی شده است، در حالی که نفت شیل آمریکا عمدتاً سبک است. به همین دلیل، ۹۰ درصد نفت خام وارداتی به آمریکا از نوع سنگین است - و بخش عمدهای از این نفت از خاورمیانه تأمین میشود .
جدول قیمت سوخت در کشورهای مختلف
بر اساس دادههای Global Petrol Prices که در تاریخ ۲۳ مارس ۲۰۲۶ منتشر شده، تغییرات قیمت سوخت در کشورهای مختلف به شرح زیر است:
| کشور | افزایش قیمت بنزین | افزایش قیمت گازوئیل |
|---|---|---|
| فیلیپین | بیش از ۵۰٪ | بیش از ۵۰٪ |
| نیجریه | حدود ۴۹٪ | بیش از ۵۰٪ |
| ایالات متحده | ۲۵-۳۰٪ | حدود ۴۰٪ |
| کانادا | ۲۵-۳۰٪ | حدود ۴۰٪ |
| آلمان | حدود ۱۷٪ | تا ۳۰٪ |
| فرانسه | حدود ۱۷٪ | تا ۳۰٪ |
| ویتنام | حدود ۵۰٪* | - |
| لائوس | حدود ۳۳٪* | - |
| چین | ۲.۵-۱۰٪ | - |
| کره جنوبی | ۲.۵-۱۰٪ | - |
| ژاپن | ۲.۵-۱۰٪ | - |
*بر اساس دادههای Daily Times
واکنش خطوط هوایی؛ افزایش قیمت بلیت و لغو پروازها
خطوط هوایی در سراسر جهان برای بقای خود میجنگند. افزایش هزینههای سوخت به طرق مختلف به مسافران منتقل میشود:
دلتا ایرلاینز اعلام کرده که تنها در ماه مارس، افزایش قیمت سوخت ۴۰۰ میلیون دلار به هزینههای عملیاتی آن افزوده است. این شرکت همچنین اعلام کرد که هزینه بارگیری چمدان را برای اولین بار در دو سال گذشته افزایش داده است: چمدان اول و دوم هر کدام ۱۰ دلار و چمدان سوم ۵۰ دلار گران شده است .
یونایتد ایرلاینز اعلام کرده که قصد دارد ۵ درصد از پروازهای برنامهریزی شده خود را در سهماهه دوم و سوم لغو کند و تمرکز بر مسیرهای غیر پیک و با ترافیک پایین را هدف قرار داده است .
اسکات کربی، مدیرعامل یونایتد ایرلاینز، در یادداشتی به کارکنان خود نوشت: «صادقانه بگویم، فکر میکنم شانس خوبی وجود دارد که وضعیت به آن بدی که برخی پیشبینی میکنند نباشد. اما ... هیچ ضرری ندارد که برای آن نتیجه آماده شویم.»
رایانایر که ۸۰ درصد از سوخت خود را برای سال ۲۰۲۶-۲۰۲۷ با قیمت ۶۷ دلار در هر بشکه پوشش داده، در میان خطوط هوایی اروپایی در بهترین وضعیت قرار دارد. اما مایکل اولری، مدیرعامل رایانایر، به فایننشال تایمز گفته است که این شرکت حداقل برای سه ماه آینده هیچ پوشش جدیدی اضافه نخواهد کرد و ترجیح میدهد منتظر کاهش قیمتها باشد .
در نقطه مقابل، ویز ایر که سطح پوشش ریسک کمتری دارد، هشدار داده که سود آن ۵۰ میلیون یورو کاهش خواهد یافت .
سناریوی ۲۰۰ دلاری؛ آیا قیمت نفت باز هم افزایش مییابد؟
حتی با وجود آتشبس موقت دو هفتهای، تحلیلگران نسبت به کاهش سریع قیمتها خوشبین نیستند. دلایل متعددی برای این بدبینی وجود دارد:
۱. خسارت به زیرساختهای پالایشی: بر اساس دادههای IEA، حداقل ۴۰ دارایی کلیدی انرژی در منطقه هدف قرار گرفتهاند و برخی از آنها ماهها - در برخی موارد سالها - طول میکشد تا به طور کامل ترمیم شوند .
۲. نابودی کرک اسپرد: قیمت سوخت جت به دلیل کمبود ظرفیت پالایشی، بسیار سریعتر از نفت خام افزایش یافته است و انتظار نمیرود این شکاف به زودی بسته شود .
۳. کمبود ذخایر استراتژیک سوخت جت: بر خلاف نفت خام، ذخایر استراتژیک قابل توجهی برای سوخت جت وجود ندارد .
۴. ازدحام کشتیها: طبق دادههای کپلر، بیش از ۱۵۰ نفتکش در خارج از تنگه هرمز منتظر عبور هستند. توربیورن سولتودت از شرکت اطلاعات ریسک وریسک میپلکرفت میگوید: «بیشتر خطوط کشتیرانی محتاط خواهند بود و دو هفته برای پاک کردن ازدحام کافی نخواهد بود، حتی اگر افزایش قابل توجهی در ترافیک وجود داشته باشد.»
آینده انرژی؛ پایان عصر نفت ارزان؟
فاتح بیرول، مدیر اجرایی IEA، در مصاحبه خود با پادکست In Good Company سه پیشبینی کلیدی برای آینده انرژی پس از این بحران ارائه کرده است :
۱. بازگشت قدرتمند انرژی هستهای
بیرول میگوید: «اروپا با کنار گذاشتن انرژی هستهای یک "خطای استراتژیک تاریخی" مرتکب شد. اکنون، با بحران کنونی، شاهد بازگشت قوی انرژی هستهای - هم نیروگاههای سنتی و هم راکتورهای کوچک مدولار (SMR) - خواهیم بود.»
۲. تسریع انتقال به حملونقل برقی
بیرول به دادههای چشمگیر اشاره میکند: «پنج سال پیش، سهم فروش خودروهای الکتریکی در جهان فقط ۵ درصد بود. پارسال به ۲۵ درصد رسید. آینده بخش حملونقل برقی است - حتی کامیونها نیز به زودی برقی میشوند.»
۳. باتریها به هسته مرکزی سیستم انرژی تبدیل میشوند
«باتریها نه تنها خودروها، بلکه شبکههای برق را متحول خواهند کرد. آنها متغیرترین بخش انرژی - خورشید و باد - را قابل اعتماد میکنند. بحران کنونی این گذار را تسریع خواهد کرد.»
جهانی در انتظار زمستانی سخت
به گزارش راه دانا؛ بحران انرژی کنونی، برخلاف بحرانهای پیشین، یک «شوک موقت» نیست، بلکه یک «تغییر ساختاری» در بازار جهانی انرژی است. خسارت به زیرساختهای پالایشی خاورمیانه، اختلال در زنجیرههای تأمین و افزایش هزینههای لجستیک و بیمه، همگی عواملی هستند که حتی در صورت پایان یافتن درگیری، قیمتهای انرژی را برای ماهها در سطوح بالا نگه خواهند داشت.
برای مصرفکنندگان نهایی، این به معنای ادامه افزایش قیمت بنزین، گازوئیل و - مهمتر از همه - بلیت هواپیما در سراسر جهان است. برای خطوط هوایی، به ویژه شرکتهای کوچک و منطقهای که توانایی پوشش ریسک مالی را ندارند، ماههای آینده میتواند به معنای ورشکستگی و خروج از بازار باشد.
جهان باید خود را برای «عصر جدید انرژی» آماده کند؛ عصری که در آن نفت ارزان و قابل اعتماد خلیج فارس دیگر یک کالای مطمئن نیست و کشورها ناگزیر از تسریع گذار به سمت منابع انرژی جایگزین - از انرژی هستهای تا حملونقل برقی - خواهند بود. راهدانا تحولات این بحران تاریخی را به صورت مستمر پوشش خواهد داد.
ارسال دیدگاه