وابستگی خطرناک جهان به کود شیمیایی؛ پیامد پنهان تنشهای خاورمیانه
در اغلب بحرانهای خاورمیانه، نگاه جهان معمولاً به سمت نفت، گاز و امنیت انرژی معطوف میشود؛ اما تحولات اخیر نشان داده است که یکی از حساسترین و در عین حال کمتر دیدهشدهترین نقاط آسیبپذیری اقتصاد جهانی، بازار کودهای شیمیایی و زنجیره تأمین نهادههای کشاورزی است.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ در اغلب بحرانهای خاورمیانه، نگاه جهان معمولاً به سمت نفت، گاز و امنیت انرژی معطوف میشود؛ اما تحولات اخیر نشان داده است که یکی از حساسترین و در عین حال کمتر دیدهشدهترین نقاط آسیبپذیری اقتصاد جهانی، بازار کودهای شیمیایی و زنجیره تأمین نهادههای کشاورزی است؛ بازاری که اختلال در آن میتواند بهمراتب فراتر از بحران انرژی، امنیت غذایی جهان را تهدید کند.
گزارشهای منتشرشده در رسانهها و نهادهای بینالمللی از جمله گفتوگوهای انجامشده با شبکه فرانسوی «فرانس ۲۴» و همچنین تحلیلهای سازمان تجارت و توسعه ملل متحد (UNCTAD) نشان میدهد که تنشهای اخیر در خلیج فارس و ناامن شدن تنگه هرمز، نهتنها جریان انرژی بلکه تجارت جهانی کودهای شیمیایی را نیز تحت فشار قرار داده است. این مسئله بهویژه درباره کودهای ازته، اوره و آمونیاک اهمیت بیشتری دارد؛ محصولاتی که ستون اصلی کشاورزی صنعتی مدرن به شمار میروند.
برآوردهای بینالمللی نشان میدهد بخش قابلتوجهی از تجارت جهانی کودهای شیمیایی یا مستقیماً در کشورهای حاشیه خلیج فارس تولید میشود یا از مسیر راهبردی تنگه هرمز عبور میکند. به همین دلیل، هرگونه تنش نظامی یا اختلال در امنیت دریایی منطقه، مستقیماً موجب افزایش هزینه حملونقل، جهش قیمت کود و در نهایت افزایش قیمت محصولات کشاورزی در بازار جهانی میشود.
اهمیت این بحران زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم تولید کودهای ازته وابستگی مستقیمی به گاز طبیعی دارد. در واقع، بخش عمده هزینه تولید آمونیاک و اوره به قیمت گاز مرتبط است. بنابراین، جنگ و تنش در خاورمیانه عملاً دو شوک همزمان به اقتصاد جهانی وارد میکند: نخست افزایش قیمت انرژی و دوم جهش هزینه نهادههای کشاورزی. این دو عامل در کنار یکدیگر میتوانند موج تازهای از تورم غذایی را در جهان ایجاد کنند.
در این میان، اروپا و بهویژه فرانسه با یک تناقض ساختاری مواجهاند. از یکسو، دولتهای اروپایی طی سالهای اخیر سیاستهای گستردهای برای گذار سبز، کاهش مصرف سوختهای فسیلی و توسعه کشاورزی پایدار دنبال کردهاند؛ اما از سوی دیگر، بخش کشاورزی اروپا همچنان وابستگی بالایی به واردات کودهای شیمیایی و انرژی دارد. بحران اخیر نشان داد که گذار سبز اروپایی هنوز نتوانسته در حوزه امنیت نهادههای کشاورزی به استقلال واقعی دست پیدا کند و همچنان در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی بسیار آسیبپذیر است.
تحلیلگران اقتصادی در فرانسه معتقدند بحران اخیر، بار دیگر ضعف مدل جهانیسازی زنجیرههای تأمین را آشکار کرده است. اگرچه تمرکز تولید در چند منطقه محدود طی سالهای گذشته موجب کاهش هزینهها و افزایش سودآوری شده بود، اما همین تمرکز اکنون به یکی از مهمترین نقاط ضعف اقتصاد جهانی تبدیل شده است. بازار کود شیمیایی نمونه روشنی از این وابستگی شکننده است؛ بازاری که اختلال در آن میتواند مستقیماً تولید غذا، قیمت محصولات کشاورزی و ثبات اجتماعی کشورها را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، بسیاری از دولتها دیگر کود شیمیایی را صرفاً یک کالای صنعتی یا کشاورزی نمیدانند، بلکه آن را بخشی از امنیت ملی و امنیت غذایی تلقی میکنند. در واقع، همانگونه که نفت در قرن بیستم به مسئلهای ژئوپلیتیکی تبدیل شد، بهنظر میرسد در دهههای آینده امنیت دسترسی به نهادههای کشاورزی و کودهای شیمیایی نیز به یکی از محورهای اصلی رقابتهای ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شود.
آنچه امروز در بازار جهانی کود مشاهده میشود، صرفاً نوسان قیمت یک محصول صنعتی نیست؛ بلکه نشانه ورود جهان به مرحلهای جدید از بحرانهای درهمتنیده است؛ مرحلهای که در آن مرز میان امنیت انرژی، امنیت غذایی و ژئوپلیتیک بهتدریج از بین میرود. جنگ خاورمیانه تنها بازار نفت را متلاطم نکرده، بلکه شکنندگی ساختار کشاورزی صنعتی جهان و وابستگی عمیق اقتصاد جهانی به زنجیرههای تأمین متمرکز را نیز آشکار ساخته است؛ وابستگیای که میتواند در آینده، بحران غذا را به اندازه بحران انرژی به یک مسئله راهبردی و امنیتی تبدیل کند.
امیرحسین مقیمی پژوهشگر مسائل حقوقی فرانسه
ارسال دیدگاه