۱۷ شهریور ۵۷؛ جمعه سیاه چگونه معادلات قدرت را یکسره تغییر داد؟
بازخوانی وقایع ۱۷ شهریور و بررسی ابعاد آن نشان میدهد که این واقعه استراتژی مبارزاتی مردم را تغییر داد و روند پیروزی انقلاب اسلامی را تسریع کرد.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، که از آن با عناوینی چون «جمعه سیاه» یاد میشود، نه تنها یکی از خونینترین روزهای تاریخ مبارزات ملت ایران علیه رژیم پهلوی است، بلکه به اذعان بسیاری از تحلیلگران داخلی و خارجی، نقطه عطفی بود که مسیر انقلاب را به سمت پیروزی نهایی تسریع کرد و هرگونه امید به مصالحه را از میان برد. این نوشتار با استفاده از مستندات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، به بررسی زمینهها، ابعاد و پیامدهای این رویداد سرنوشتساز میپردازد.
زمینههای شکلگیری واقعه: شکست سیاست آشتی ملی
سال ۱۳۵۷ در حالی آغاز شد که فضای سیاسی کشور به شدت ملتهب بود. اعلام عزای عمومی توسط علما در پی کشتار مردم تبریز و پیام امام خمینی(ره) به مناسبت چهلم شهدای این شهر، آتش مبارزات را شعلهورتر ساخت. رژیم پهلوی در تلاش برای مهار بحران، با فشار دولتهای آمریکا و انگلیس، جعفر شریف امامی را با شعار «دولت آشتی ملی» به نخستوزیری منصوب کرد. شاه معتقد بود این سیاست میتواند با جلب رضایت نسل جوان و تحصیلکرده، میدان فعالیت روحانیون را تنگتر کند. تقسیمبندی مبارزان به «تندروها» و «معتدلها» نیز سیاستی بود که ساواک و مقامات استکباری آمریکا از آن برای انزوای نیروهای انقلابی حقیقی استفاده میکردند. رژیم میخواست تندروها و افراطیها را جدا کند تا با معتدلها مذاکره کند و نیروهای مخلص امام را به راحتی سرکوب نماید. پیام قاطع امام خمینی(ره) مبنی بر ادامه نهضت تا برچیده شدن رژیم، هرگونه همراهی مردم با دولت جدید را منتفی ساخت. اوج این عدم همراهی در راهپیمایی میلیونی و آرام نماز عید فطر در ۱۳ شهریور و تکرار آن در روزهای بعد نمایان شد؛ رویدادی که به تعبیر ناظران، ابهت و قدرت ظاهری شاه را یکسره از بین برد.
اعلام حکومت نظامی: اقدامی غیرقانونی در مواجهه با اراده ملت
در پی تداوم تظاهرات گسترده و میلیونی در ۱۶ شهریور در تهران و دیگر شهرها، هیئت وزیران دولت شریف امامی در شامگاه همان روز، لایحه حکومت نظامی در تهران و ۱۱ شهر دیگر را تصویب کرد. این تصمیم از چند جهت حائز اهمیت تحلیلی است:
الف. اقدام غیرقانونی: دولت شریف امامی در آن زمان هنوز از مجلس رأی اعتماد نگرفته بود و ارکان قانونی لازم را نداشت. بنابراین، اعلام حکومت نظامی نقض صریح قانون اساسی و فاقد وجاهت حقوقی بود. دولت برای قانونی جلوه دادن این اقدام، لایحه را در تاریخ ۲۶ شهریور به تصویب مجلس رساند.
ب. وحشت رژیم: تعجیل در اعلام حکومت نظامی در نیمهشب و پخش خبر آن در ساعات اولیه صبح روز جمعه (۱۷ شهریور) که روزنامهها منتشر نمیشدند، نشان از وحشت عمیق سردمداران رژیم از حرکت مردم داشت. بسیاری از شهروندانی که صبح آن روز برای تظاهرات به میدان ژاله (شهدا) میرفتند، از برقراری حکومت نظامی بیاطلاع بودند.
جمعه سیاه: روایتی از کشتار و ابعاد فاجعه
صبح روز ۱۷ شهریور، جمعیت گستردهای که از حکومت نظامی بیخبر بودند، در میدان ژاله تجمع کردند. نیروهای نظامی با محاصره کامل میدان و بستن تمام راههای خروجی، به روی مردم آتش گشودند. شواهد و گزارشهای متعدد نشان میدهد که هدف، متفرق ساختن جمعیت نبود، بلکه کشتار جمعی بود:
الف. استفاده از سلاح جنگی: به جای ابزارهای کنترل جمعیت، از سلاحهای خودکار، مسلسل و حتی پشتیبانی هلیکوپترهای نظامی برای تیراندازی به سوی مردم استفاده شد.
ب. آمار بالای شهدا: در حالی که رژیم پهلوی آمار رسمی شهدا را ۵۸ تا ۹۵ نفر اعلام کرد، منابع مستقل ارقامی بالغ بر چند هزار نفر اشاره دارد. گزارشهای شاهدان عینی و تعداد جوازهای دفن صادر شده توسط ساواک نیز این ارقام را تأیید میکند.
ج. نقش نیروهای خارجی: در همان زمان، شایعاتی قوی مبنی بر حضور کماندوهای اسرائیلی برای سرکوب مردم در میان جامعه پیچید. مطبوعات اسرائیلی بعدها فاش ساختند که رژیم صهیونیستی با ایجاد یک پل هوایی، تجهیزات سرکوب و حتی یک گروهان از افراد ورزیده در جنگهای شهری را به تهران اعزام کرده بود که ملبس به لباس ارتش ایران، در کشتار مردم نقش داشتند.
واکنشها: از حمایت استکبار تا خروش ملت و علما
الف. حمایت قاطع آمریکا و انگلیس: بلافاصله پس از واقعه، جیمی کارتر، رئیسجمهور وقت آمریکا، طی تماس تلفنی با شاه، پشتیبانی کامل خود را از اقدامات او برای «برقراری نظم» اعلام کرد. این حمایت که با بیانیه کاخ سفید رسمی شد، نقش آمریکا در این فاجعه را برای مردم ایران آشکارتر ساخت. دولت انگلیس نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد و وزیر خارجه آن، حمایت از شاه را در راستای منافع غرب دانست.
ب. محکومیت توسط علما: امام خمینی(ره) با صدور پیامی تکاندهنده، این کشتار را آشکار شدن چهره واقعی «دولت آشتی ملی» خواندند و آن را جرمی بزرگ علیه ملتی دانستند که در راهپیمایی آرام، ارتش را گلباران کرده بود. سایر مراجع عظام تقلید همچون آیات گلپایگانی، مرعشی نجفی و شیرازی نیز با صدور اعلامیههای شدیداللحن، این جنایت را محکوم کرده و آن را نشانه بنبست رژیم دانستند.
پیامدها و میراث ۱۷ شهریور: نقطه بیبازگشت انقلاب
کشتار ۱۷ شهریور نتایج تعیینکنندهای در بر داشت که مسیر انقلاب را بهطور قطعی تغییر داد:
الف. بسته شدن راه مصالحه: این فاجعه، شکاف میان ملت و حکومت را به درهای پرناشدنی تبدیل کرد و راه را بر هرگونه راهحل مسالمتآمیز و فعالیت میانهروها بست.
ب. تسریع روند انقلاب: به تعبیر زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی وقت آمریکا، «این واقعه، پایان شورشهای پراکنده و مقطعی و آغاز انقلاب واقعی بود.» خون شهدا، انگیزه مردم برای مبارزه را دوچندان کرد و بسیاری از افراد مردد را به صفوف انقلابیون کشاند.
ج. فلج اقتصادی رژیم: آغاز اعتصابات سراسری کارگران و کارمندان، به ویژه در صنعت نفت، پس از این واقعه، ضربهای مهلک بر پیکره اقتصادی رژیم وارد آورد و آن را در آستانه فروپاشی کامل قرار داد.
د. تثبیت رهبری امام خمینی(ره): این رویداد و واکنش قاطع امام، رهبری بلامنازع ایشان را بر همگان آشکار ساخت و نشان داد که تنها راه حل مورد پذیرش ملت، سرنگونی کامل رژیم پهلوی و برپایی حکومت اسلامی است (۱).
بنابراین، قیام ۱۷ شهریور صرفاً یک درگیری خونین نبود، بلکه نمایش کاملی از استیصال یک رژیم دیکتاتوری در برابر اراده ملتی بود که به کمتر از سرنگونی آن رضایت نمیداد. این واقعه، نقاب را از چهره سیاست «آشتی ملی» و حامیان غربی آن برداشت و ثابت کرد که در منطق استکباری، مفاهیمی چون «حقوق بشر» و «دموکراسی» تا زمانی معتبرند که منافع آنها را به خطر نیندازند. جمعه سیاه، سحرگاهی بود که پیروزی انقلاب اسلامی را نوید داد و به عنوان سندی گویا از جنایات رژیم پهلوی و حقانیت مبارزات ملت ایران در تاریخ جاودانه شد. با توجه به حوادث ۱۷ شهریور ۵۷، تحلیل اخبار امروز جهان کار سادهای مینماید! در آن روز تلخ، فقط رژیم وقت نبود که با سلاحهای جنگی و بالگردها مردم بیدفاع را به خاک و خون کشید؛ بلکه حضور کماندوهای اسرائیلی در میدان و حمایت صریح آمریکا و انگلیس از این کشتار، پرده از چهره واقعی حامیان همیشگی ظلم برداشت؛ امروز هم همان ائتلاف شوم با همان شیوهها، در حال ریختن خون مظلومان است. ۱۷ شهریور به ما ثابت کرد که سیاستهای فریبکارانه (مانند وعدههای پوشالی «آشتی ملی») در برابر ظالمان همیشه محکوم به شکست است و راه حل مسالمتآمیز با استکبار به بنبست کامل میرسد. خون شهدای ۱۷ شهریور، مسیر تاریخ را تغییر داد و امروز هم همان خط مقاومت است که آینده را میسازد. یاد شهدای مظلومی که با خون خود راه بیداری را گشودند، گرامی باد.
ارسال دیدگاه