هدف آفرینش جهان از نگاه قرآن کریم
هدف از خلقت انس و جن در نظام تشریع، تکامل عبادی آنهاست و اگر انسان که دارای روح مجرد عقلی است، آن را شکوفا کند، خودش هدف بسیاری از موجودهای پایین تر قرار می گیرد.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ بر اثر حکمت خدای سبحان، هیچ کاری بیهوده از او صادر نمی شود؛ چون خداوند حکیم است و هر حکیمی کارش را با هدف انجام می دهد؛ پس کار خداوند دارای هدف است(۱) و بر اثر غنای ذاتی او هیچ چیزی نمی تواند هدف ذات حق باشد(۲)؛ زیرا لازمه اش آن است که ذات حق، بدون آن هدف کامل نبوده و با نیل به آن کامل شود در حالی که واجب الوجود عین کمال صرف و نامحدود است و کمالی خارج از ذات وی فرض نمی شود. جمع میان این دو اقتضا آن است که فاعل جهانِ امکان، منزّه از هدف بوده ـ چون خود عین هدف هر موجودی است چنانکه عین مبدأ هر وجودی است ـ لیکن خود جهان دارای هدف وجودی بوده و به آن نایل می گردد، گرچه عدّه ای از آن، در بین راه از گزند برخورد ناگوار مصون نخواهند بود.
هدف انس و جن در نظام تشریع، تکامل عبادی آنهاست و اگر انسان که دارای روح مجرد عقلی است، آن را شکوفا کند و از همراهان خود سبقت بگیرد خودش هدف بسیاری از موجودهای مادون قرار می گیرد، گرچه هدف نهایی همه خداوند است؛ لیکن همانطور که در قوس نزول، نخستین صادر، جوهر عقل است، در قوس صعود کاملترین راجع و بازگشت کننده، جوهر عاقل است، مدار امکان از عقل شروع شده و به عاقل ختم می شود و این مطلب نه بر پندار عقول عشره و مانند آن است که حکمت «مشاء» نیز آن را از مسائل جزمی فلسفه خود به حساب نیاورد و فقط در حد احتمال یاد کند؛ بلکه بر اساس تشکیک وجود یا ظهور است که حکمت متعالیه یا عرفان آن را می فهمد یا می بیند.
عبادت درجات فراوانی دارد که برخی از آنها هدف میانگین و بعض دیگر هدف نهایی است و چون عمل محدود است و شهود نامحدود، عبادتهای عملی، هدفهای محدود بوده و عبادتهای شهودی، هدفهای نامحدود خواهند بود و سرّ محدود بودن عبادتهای عملی آن است که قلمرو تکلیف با انتقال از دنیا به آخرت تمام شده؛ ولی منطقه شهود همچنان ادامه دارد و تکاملهای عملی که توسط فعل اختیاری انسان حاصل می شود، در قیامت نیست؛ لیکن تکاملهای علمی که با افاضه خدای سبحان حاصل می گردد، همواره میسور است و بسیاری از پرده های غیب، پس از مرگ برطرف شود تا آنچه نادیدنی بود، مشهود گردد. لذا قرآن کریم هدف آفرینش جهان خلقت را آگاه شدن انسان به قدرت و علم بیکران خداوند می داند: «اللَّهُ الَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً» (۳).
گرچه علم حصولی و یقین استدلالی در حدّ خود، کمال علمی به شمار آمده و هدف قرار می گیرد، لیکن نسبت به علم حضوری و یقین شهودی وسیله محسوب می شود: «کَلاَّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقینِ * لَتَرَوُنَّ الْجَحیمَ * ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقینِ» (۴) یعنی با علم الیقین میتوان به عین الیقین رسید.
بنابراین، می توان یقین شهودی به معارف را هدف نهایی آفرینش انسان دانست که همواره به عبادت متکی است، گرچه نحوه اعتماد آن بر عبادت در هر نشئه ای مناسب با همان نشئه است یعنی در دنیا به متن عبادتهای تشریعی تکیه دارد و در آخرت به باطن آن که ظاهر می شود، متکی است و اگر لحظه ای عبادت نباشد آنچه مشهود است مستور میگردد و آنکه شاهد است محجوب می شود؛ زیرا تنها وسیله شهودِ سالک و ظهورِ غیب، همانا عبادت است: «وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقینُ» (۵) نه آنکه بعد از یقین پرستش برطرف شود؛ زیرا زوال عبادت همان و زوال یقین همان؛ چون عصیان بدترین حجاب است.
آنچه از آیه ۱۲ سوره «طلاق» بر می آید این است که هدفِ پیدایش جهان، یعنی ظهور حق در آیینه خلق، آگاه شدن انسانِ سالک به علم و قدرت حق است و این علم شهودی، عارف واصل را مظهر «علیم» و «قدیر» می کند که با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» در صورت اذن خدای سبحان، همان کاری را که در قیامت به صرف اراده می کند در دنیا نیز انجام دهد و هر چه را بخواهد بداند، مشاهده کند.
این مطلب را می توان از حدیث معروف قدسی استنباط کرد که فایده ظهور ذات که کنز مخفی بود (ظهور ذات نیز همان تجلی حق در آیینه حق است) آگاه شدن انسان سالک به غیب مطلق به اندازه وسع خویش است و اگر در سَنَد حدیث یاد شده سخنی باشد مضمون آن را آیه سوره «طلاق» ضمانت می کند؛ زیرا آیه یاد شده هم علم را هدف آفرینش می داند و هم قدرت را و چون قدرت خداوند عین علم اوست، قدرت انسان عارف نیز در همان علم وی تعبیه می شود؛ زیرا عقل عملی و نظری در سالکان واصل متحد است. (۶)
پی نوشت:
(۱). سوره مؤمنون، آیه ۱۱۵.
(۲). سوره ابراهیم، آیه ۸.
(۳). سوره طلاق، آیه ۱۲.
(۴). سوره تکاثر، آیات ۵ ـ ۷.
(۵). سوره حجر، آیه ۹۹.
(۶). گردآوری از کتاب: حکمت عبادات، جوادی آملی، عبدالله، محقق: شفیعی، حسین، مرکز نشر اسراء، قم، ۱۳۸۸ شمسی، چاپ: پانزدهم، ص ۲۳.
- 1405-04-12
- 172
ارسال دیدگاه