به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ در روزگاری که کودکان ما پیش از شناخت کامل دنیای واقعی، قدم به عالم بی‌انتهای اینترنت می‌گذارند، پرسش تلخ و اساسی این است که اگر فرزند معصوم ما در این فضای پرپیچ‌وخم دچار لغزش شد یا مورد سوءاستفاده قرار گرفت، آیا خانه هنوز برای او آن‌قدر امن هست که راز مگوی خود را با ما در میان بگذارد، یا از ترس دادگاه خانه، سکوت در برابر گرگ‌های مجازی را ترجیح می‌دهد؟
وقتی خانه از پناهگاه به دادگاه تبدیل می‌شود
آمارها و تحلیل‌های معتبر بین‌المللی از جمله گزارش‌های رسمی یونیسف [۱]، پرده از حقیقتی تکان‌دهنده برمی‌دارند: گستره آسیب‌های آنلاین برای کودکان بسیار وسیع است، اما آن بخش از آسیب‌ها که هرگز گزارش نمی‌شوند و در سینه کودکان باقی می‌مانند، به‌مراتب سهمگین‌تر است. میلیون‌ها کودک در سراسر جهان درگیر رفتارهای ناخواسته، مزاحمت‌های سایبری یا دیدن محتواهای نامناسب می‌شوند، اما از ترس پیامدها، لب به سخن نمی‌گشایند. این سکوت سنگین، نشانه‌ای آشکار از یک بحران عاطفی است؛ بحرانی که در آن، دیوارهای خانه نتوانسته‌اند احساس امنیت روانی لازم را برای فرزند فراهم سازند.
اگر ریزبینانه به رفتار فرزندان بنگریم، علت این پنهان‌کاری کاملاً روشن است: کودک از برخورد خشمگینانه ما بیشتر از اصل خطرات فضای مجازی می‌ترسد! وقتی کودک می‌داند که اعتراف به یک خطای اینترنتی یا بازگو کردن یک تجربه تلخ، مساوی است با نگاه‌های سرزنش‌بار، طرد شدن، داد و فریاد و در نهایت محرومیت کامل از ابزارهای دیجیتال، ترجیح می‌دهد بار سنگین آن اضطراب را به تنهایی بر دوش بکشد. ما ناخواسته، آغوش خانواده را که باید کانون آرامش باشد، به یک «دادگاه بی‌رحم» تبدیل کرده‌ایم که در آن، کودک پیش از شنیده شدن دردهایش، محاکمه و مجازات می‌شود.
این در حالی است که در فرهنگ اصیل اسلامی، خانه جایگاه تسکین و پناه است. پروردگار متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «وَاللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَنًا» [۲] (و خداوند خانه‌های شما را مایه آرامش و سکونتتان قرار داد). خانه‌ای که در آن کودک از ترس قضاوت و سرزنش، جرأت بیان حقیقت را نداشته باشد، از این حقیقت قرآنی فاصله گرفته است. خانه باید چنان مرجع امنی باشد که فرزند، حتی در تاریک‌ترین لحظات زندگی و پس از بزرگ‌ترین لغزش‌ها، مطمئن باشد که اولین و امن‌ترین جایی که می‌تواند به آن پناه ببرد، آغوش پدر و مادر است.
مرز باریک میان «حیای اصیل» و «ترس فلج‌کننده»
یکی از لغزش‌های مکرر ما در مسیر تربیت دینی، خلط میان «حیا» و «ترس» است. حیا، یک فضیلت ارزشمند درونی و نوری است که انسان را با کرامت و بزرگواری از پستی‌ها بازمی‌دارد؛ اما اگر فرزند ما به دلیل ترس از تنبیه یا آبروریزی، مشکلش را پنهان کند، این نامش حیا نیست، بلکه یک ترس ویرانگر است که روح او را فلج می‌کند. حیای تربیتی بدان معناست که حرمت‌ها و احترام متقابل حفظ شود، نه اینکه میان والدین و فرزند چنان دیواری از رعب ساخته شود که پل‌های ارتباطی و گفت‌وگوی صادقانه به کلی تخریب گردد.
برای فرو ریختن این دیوار رعب، سیره اهل‌بیت(ع) بهترین راهکار را «صمیمیت و هم‌سطح شدن با کودک» می‌داند. پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) که کانون عقل و حکمت الهی بودند، وقتی با کودکان مواجه می‌شدند، رفتار خود را با دنیای آنان تنظیم می‌کردند و می‌فرمودند: «مَنْ کَانَ عِنْدَهُ صَبِیٌّ فَلْیَتَصَابَ لَهُ» [۳] (هر کس کودکی نزد اوست، باید با او رفتار کودکانه پیش گیرد). این هم‌دلی و ورود به دنیای فرزند، اعتماد ایجاد می‌کند و باعث می‌شود کودک، والدین را هم‌راز و دوست خود بداند، نه مامور بازجویی!
از همین رو، اثرگذارترین زاویه رسانه‌ای و تربیتی برای جامعه امروز این است که به فرزندانمان بیاموزیم: «کودک باید از خطر اینترنت بترسد، نه از گفتن خطر به پدر و مادر!». اگر بتوانیم این باور قلبی را در وجود فرزندمان نهادینه کنیم، او به محض روبروشدن با هرگونه تهدید، مزاحمت یا محتوای نامناسب در فضای مجازی، به جای پنهان‌کاری و فرو رفتن در منجلاب خطرات بیشتر، بلافاصله موضوع را با اطمینان‌خاطر با والدینش در میان می‌گذارد و خود را در دژ محکم خانواده ایمن می‌سازد.
آغوش باز پیش از سرزنش؛ سیره اهل‌بیت در مواجهه با خطای کودک
زمانی که آن لحظه دشوار فرا می‌رسد و فرزند با چهره‌ای نگران و صدایی لرزان از یک تجربه تلخ یا لغزش در فضای مجازی پرده برمی‌دارد، نوع واکنش اولیه والدین، سرنوشت تربیتی او را رقم می‌زند. در این لحظه حساس، پیش از آنکه به سرزنش خود یا توبیخ کودک بپردازید، تنها یک کار انجام دهید: او را صمیمانه در آغوش بگیرید. فرزند شما در این موقعیت، یک مجرم نیست که نیازمند مجازات باشد، بلکه آسیب‌دیده‌ای است که از چنگال صیادان فضای مجازی گریخته و به شما پناه آورده است.
در آموزه‌های گران‌قدر شیعی، محبت و مهرورزی به کودکان، پیش‌شرط جامعه سالم دانسته شده است. حضرت امام صادق (علیه‌السلام) از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت می‌فرمایند: «أَحِبُّوا الصِّبْیَانَ وَارْحَمُوهُمْ» [۴] (کودکان را دوست بدارید و با آنان مهربان باشید و به ایشان رحم کنید). مهربانی در لحظه اقرار به خطا، بزرگ‌ترین درسی است که به کودک می‌آموزد خانه جای ناامیدی نیست. وقتی فرزند ببیند که خلوص و صداقتش با مهر و پذیرش پاسخ داده می‌شود، کرامت نفس او احیا شده و انگیزه جبران در وجودش بیدار می‌گردد.
حفظ آبرو، رازپوشش و کرامت کودک، اصل غیرقابل‌تغییر در تربیت اسلامی است. خداوند متعال «ستّارالعیوب» است و بندگانش را نیز به پوشاندن عیب‌ها دعوت می‌کند. حضرت امام سجاد (علیه‌السلام) در رساله حقوق می‌فرمایند: «وَأَمَّا حَقُّ وَلَدِکَ فَتَعْلَمَ أَنَّهُ مِنْکَ... وَأَنَّکَ مَسْئُولٌ عَمَّا وُلِیتَهُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ» [۵] (و اما حق فرزندت این است که بدانی او از توست... و تو در برابر سرپرستی او و تربیت نیکو و هدایتش به سوی پروردگار مسئولی). تربیت نیکو هرگز با ایجاد ترس و هتک حرمت به دست نمی‌آید؛ بلکه با ایجاد فضایی لبریز از امنیت و صمیمیت محقق می‌شود تا خانه، همواره روشن‌ترین چراغ امید فرزند در طوفان‌های فضای مجازی باقی بماند.
منابع و پاورقی‌ها:
[۱] اشاره به گزارش‌های تحلیلی صندوق کودکان سازمان ملل متحد (UNICEF) درباره امنیت دیجیتال کودکان و آمار بالای آزارها و خطرات آنلاین گزارش‌نشده به دلیل ترس کودکان از والدین.
[۲] قرآن کریم، سوره مبارکه نحل، آیه ۸۰.
[۳] ابن‌بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ ق، ج ۳، ص ۴۸۳، ح ۴۷۰۷.
[۴] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۶، ص ۴۹، ح ۳. (متن کامل روایت: «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): أَحِبُّوا الصِّبْیَانَ وَارْحَمُوهُمْ...»).
[۵] ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول (ص)، قم: جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۰۴ ق، ص ۲۶۳ (بخش رسالة الحقوق للإمام السجاد علیه السلام).
ارسال دیدگاه