خرمآباد شهری با پیشینه چند هزار ساله
دره خرمآباد بهعنوان یک مکان جغرافیایی شهر خرمآباد را در خود جای داده است. درهایی که میتوان از آن بهعنوان نگین پالئولتیک میانی لرستان و ایران یاد کرد.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از منار، این دره بهعنوان نقطهای استراتژیک در ایجاد ارتباط مکانی بین حوزه شمالی و جنوبی ایران که در گذشتههای دور تا امروز – نوار زرین را بر سینه مهمان پرستش حک کرده است.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, منار,وضعیت آبوهوایی مناسب، قرار گرفتن در مسیر ارتباطی و زمین هموار از شاخصههای اهمیت دره خرمآباد در دورههای مختلف هستند. این عوامل سبب شدهاند انسان عصر سنگ (پالئولتیک) بهخصوص پالئولتیک میانی غارهای اطراف این دره را بهعنوان اقامتگاه انتخاب نمایند، غارهای کنجی، گر ارجنه، یافته، قمری و پا سنگر با ابزارهای پارینهسنگی یافت شده در آنها توسط باستانشناسان، گواه زنده بکارگیری فکر و اندیشه در ایجاد ابزار تو سط ساکنان دره خرمآباد در هزارههای دور از ما هستند.
,مزید بر اینها اهمیت متداوم دره خرمآباد بهعنوان جزیی کمنظیر از زاگرس میانی با معبد مهری بابا عباس، پل شکسته، گردابسنگی، سنگنوشته، مناره آجری، قلعه فلکالافلاک، تابوت مفرغی چوبتراش، پل بزرگ و... همچون آلبومی بینظیر از دورههای مختلف تاریخی ایران آشکار میشود.
,در داخل این دره شهر باستانی خرمآباد بهعنوان مرکز استان لرستان، به زعم بسیاری از محققان زمانی شهر مهم ایلامی خایدالو (هیدالو) برجای آن قرار داشته است. ظاهرا شهر قدیمی شاپورخواست (سابرخواست) در دوره ساسانی و قرون نخستین هجری دارای مسجد جامع و بازارها و ساختمانهای بسیاری بوده و بافاصله کمی در ساحل چپ رودخانه جای داده شده بوده است.
,هنوز بقایایی از دیوارهای بزرگ و پهن که از سنگ و ملاط به سبک دوره ساسانی است از محاذی شهر کنونی تا روستای تیر بازار دیده میشود. چنین به نظر میرسد که در اواخر قرن ششم هجری شجاعالدین خورشید موسس خاندان اتابکان لر کوچک شهر کنونی را اساس قرار داده و توسعه بخشیده؛ احتمالا در حمله مغول ویران شده است. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ ه. ق. مینویسد: "خرم آباد شهری نیک بوده، اکنون خراب است.
,
غار یافته خرمآباد
,
این نخستین بار است که از خرمآباد بدین نام یاد شده است. در اواخر دوره صفوی خرم آباد مقر حکومتی والی لرستان فیلی بوده و به نوشته تاریخ حزین از آبادانی برخوردار، ولی متاسفانه بر اثر هجوم سپاه عثمانی به ویرانی گرایید. در دوران قاجار خرم آباد نسبتا توسعه یافت و قلعه گلستان ارم از قلاع معروف خرم آباد به دستور محمد حسین میرزای دولتشاه مرمت شد.
بارون دوبد یکی از ماموران روسیه تزاری که در سال ۱۸۴۵ از خرم آباد دیدار کرد، آن شهر را دارای بارو ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله یهودی نشین توصیف میکند.
,
تاریخچة شهر شاپورخواست(خرمآباد کنونی)
,
در کتب مورخین و جغرافیا نگاران دوره اسلامی اطلاعات ارزندهای در رابطه با شهرهای لرستان نوشته شده است که ما را در شناسایی موقعیت آنها کمک میکند. براساس این متون شاپورخواست یکی از شهرهای مهم این منطقه محسوب شده که در طول این دوران از عمران و آبادانی برخوردار بوده است.
در لرستان آثار و مناطقی منسوب به شاپور وجود دارد که از آن جمله میتوان از شهر شاپورخواست، دژ شاپورخواست، پل شاپوری (طاق پیل اشکسته) خرمآباد، پل شاپوری کاکارضا، شاهپور آباد در شهرستان الیگودرز نام برد.
علی محمد ساکی با اشاره به اشعار شاهنامه نوشته است: « … فردوسی طوسی عقیده دارد که این شهر در زمان شاهپور ذوالاکتاف ساخته شده است و میگوید:
به تخت کیــان اندر آورد پـای
همی بود چندی جهان کدخدای
از آن پس ابــر کشــور خوزیـان فرستــاد بسیار ســود و زیـــان
زبهر اسیران یکی شهــر کـــرد جهان را از آن بوم و بر بهر کـرد
کرا خرم آباد بود نـام شهـــــر
از آن بوم خــرم کـــرا بود بهر
کسی را که از پیش ببریددسـت
براین مرز بودیش جای نشسـت
برو بوم آن یکســـر او را بــدی سـرسـال نو خلعتــی بستـدی»
و تاریخ بنایش را همزمان با ساخت جندی شاپور دانسته و گوید:
« به اهواز کرد آن سیم شارسان بدو اندر و کاخ و بیمارســــان
کنام اسیرانش کردنــد نـــام
اسیر اندرو یافتی خواب و کام»
(جغرافیای تاریخی ، و … ، ص ۹۷، به نقل از شاهنامة امیر بهادر، ص ۱۰۷) .
مرحوم ساکی ضمن اشاره به متن شاهنامه و به استناد گفتههای برخی از محققین میافزاید: «میتوان گفت که خرمآباد فعلی در عهد ساسانیان در محل خایدالو واقع بوده (هیچ سند باستانشناسی تاکنون در خصوص موقعیت شهر خایدالو یافت نشده است) و اتابکان لرستان نیز که در قرن پنجم بر لرستان مسلط شدند، خرمآباد را روی خرابههای شهر ساسانیان بنا کردهاند.» (همان، ص ۹۷).
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
, ایزدپناه این نظریه را مردود دانسته و نوشته است: «این که گفته شده است که توصیفی از خرمآباد در شاهنامة فردوسی آمده است، باید گفت که منظور او خرمآباد لرستان نبوده است.» (آثار باستانی و تاریخی لرستان، ص ۱۲۹
,با این حال در متون تاریخی صدر اسلام بهجز چهار جایگاه در بلخ، ری، مرو و طبرستان نامی از خرمآباد آورده نشده است و موقعیت مکانی مناطق مذکور و فاصله آنها با شهر خرمآباد تا جندی شاپور، ذکر نام خرمآباد مورد نظر فردوسی بر آنها را کاملاً منتفی میکند.
,
با این وجود نامی از خرمآباد در وقایع تاریخی صدر اسلام که اعراب توانستند در سال ۲۱ هجری بخشهای مهمی از ایران را به تصرف خویش درآورند نیامده است، اما در اواخر حکومت عثمان مردم شاپورخواست شورش کرده در مقابل اعراب قد علم کردند (اتابکان لر کوچک، ص ۱۶، رک ابن بلخی، فارسنامه، ص ۱۱۴). که این موضوع نشانگر، اهمیت فوق العادة این شهر در آن زمان بوده است . اعراب پس از تسخیر منطقه دو مرکز حکومتی را در ماسبذان و مهرجانقذق که تحت سیطرة ایالت کوفه اداره می شد دایر کردند.
دومورگان عقیده دارد که پس از تسخیر لرستان توسط اعراب، خرمآباد مجدداً به پراهمیتترین نقاط سوقالجیشی تبدیل شده است (همان ص ۲۱۱). پس از این موضوع ظلم و ستم خلفای اموی و عباسی موجب گردید که اهالی لرستان و ایلام بارها دست به طغیان و شورش بزنند و با مخالفان خاندانهای اموی و عباسی همپیمان شوند که به شرکت اهالی لرستان و ایلام در قیام بابک خرمدین علیه مامون عباسی میتوان اشاره کرد ( خودگو، اتابکان لر …، ص ۱۶ ).
در کتاب حدودالعالم من المشرق الی المغرب ( ۳۷۲ هـ ـ ق ) در ذکر شهرهای جبال بعد از ذکر نام شهر نهاوند و لیشتر به شهر سارجلست اشاره شده است ( سال ۱۳۶۲، ص ۳۱ ). که با توجه به این که شهرهای نهاوند و الشتر و شاپورخواست در مسیر راه باستانی همدان به خوزستان که توسط مقدسی و اصطخری بدان اشاره کرده واقع شدهاند، احتمالاً همان شاپورخواست است.
,
,
در مجمل التواریخ والقصص در خصوص شاپور آورده است: «… در سیر الملوک چنان است که شاپور اردشیر بود و الله اعلم. اما همتی بزرگ داشت، اندر داد و انصاف و آبادانی عالم برسان پدر و شادروان شوشتر او کرد که عجایب عالم است. شهرها بسیار کرد چون شاپور و نیشابور و «بدان اندیوشاپور » و « شاپورخواست » و بلاش شاپور …» ( مجمل التواریخ والقصص، ۱۳۱۸ ص ۶۴).
,
همچنان که آورده شد نویسنده مجملالتواریخ والقصص، شاپورخواست را متعلق به دوران ساسانی و بانی آن را شاپور اول ذکر کرده است. شاپور از پادشاهان نامی ایران است که علاقة زیادی به شهرسازی و عمران و آبادانی از خود نشان داده است و یادگارهای ارزندهای در این زمینه و همچنین بناهای عام المنفعه مثل سد و پل از خود به یادگار گذاشته است.
اما کهن ترین منبع جغرافیایی و تاریخی که توصیفی از شاپورخواست ارائه میدهد کتاب البلدان ابن فقیه (۲۹۰ هـ / ۹۳۰ م) است، وی چهار کلمه راجع به موقعیت شاپورخواست نوشته کـه متــن
آن چنین است : >>( … ) و بطن ماستر وهو شابورخواست و (… ) << دکتر علی اشرف صادقی در این زمینه نوشته است: « شاپورخواست نام قدیم خرمآباد است اما بطن ماستر که معادل شابورخواست دانسته شده معلوم نیست چیست، بطن در عربی به معنای زمین، دره و زمین گود است . ( ص ۲۰۹ و ۲۳۶ ) از جائی به نام «تل ماستر» یاد میکند که مورد توجه قباد بن فیروز بوده است و آن را در ردیف ماسبدان و مهر جانقذق نوشته است.
,
,
بنابراین مکان یابی شاپورخواست که در قرن سوم مورد توجه ابن فقیه قرار گرفته منوط به یافتن «بطن ماستر که همان شاپورخواست بوده» میباشد. (پرویز ، ص ۴۲). و درة خرمآباد با وضعیت قیفی شکل خود می تواند همان " تل ماستر" (ی ) باشد که ابن فقیه از آن یاد کرده است.
حمدالله مستوفی همچنین در ذکر موقعیت شاپور خواست در توصیف راه نهاوند به اصفهان گوید، آن طرف (جنوب) بروجرد راه دو شعبه میشود: «شعبة راست به شاپورخواست و شعبة چپ که جاده اصلی است به سمت مشرق به کرج ابودلف میرود.» (تاریخ گزیده ، ص ۳ و ۵۵۲ و مجمل التواریخ و … ، ص ۶۴ ، ۳۹۹ و ۴۰۲ ).
یاقوت در کتاب معجمالبلدان آورده است: «سرماج قلعه حصینه بین همدان و خوزستان فیالجبال کانت لبدربن حسنویه الکردیه صاحب سابورخواست و هی من احسن قلاعه و اشدها امتناعا » و در خصوص نام قلعة سابورخواست نوشته است: «: اسم قلعه مدینه سابور خواست: دز بز و منها اخذ فخرالملک ابو غالب اموال بدربن حسنویه المشهوره» (پرویز، ص ۴۴ به نقل از یاقوت، جلد ۵/۶ ، ص ۳، ۷۵ ، همچنین جلد ۴، ص ۵۷ ).
و اما اصطخری در توصیف راهی که از همدان به خوزستان می رود و ذکر مسافات آن آورده است که اول از همدان تا رود آور – و از رود آور تا نهاوند هفت فرسنگ و از نهاوند تا لاشتر ]الشتر [ > ده فرسنگ و از لاشتر < تا شابرخاست دوازده فرسنگ و از شابرخاست تا لور سی فرسنگ و … ( المسالک و الممالک، ص ۲۰۳ ).
و ابن حوقل نیز به همین اندازه مسافت از نهاوند تا لاشتر ده فرسخ و از لاشتر تا شاپورخواست دوازده فرسخ اشاره کرده است. ( صوره الارض ، ص ۲۵۹ – ۲۶۴ ) .
در سفرنامه ادموندز و بارون دوبد، محل شاپورخواست را به طور یقین در محل کنونی خرم آباد ذکر میکند و عقیده دارد که تغییر نام شاپورخواست نیز در قرن سیزدهم میلادی صورت گرفته است. ( رسالة لرستان و لرها، ص ۱۹ ).
در پژوهشی که تحت عنوان "بررسی راه شاهی" در سال ۱۳۷۵ به انجام رسید، مسیرهای مورد اشارة مورخین و جغرافیا نگاران مورد بررسی قرار گرفت که مسیر نهاوند به لاشتر از طریق نورآباد و معبر دره آش صورت گرفته که فاصله ای در حدود ۶۰ کیلومتر یعنی همان ده فرسنگ میباشد و بین الشتر تا خرمآباد نیز حدود ۵۰ کیلومتر است، بنابراین آیا خرمآباد فعلی همان شاپورخواست قدیم است؟ و اگر به این مسیر طول شهر خرم آباد را اضافه کنیم باز این مسیر به ۶۵ کیلومتر می رسد که حدود ۱۱ فرسخ است، البته شهر قدیم الشتر نیز در ۶ کیلومتری شمال شهر فعلی الشتر یعنی نزدیک سراب امیر واقع بوده است که با احتساب آن موقعیت شهر شاپورخواست را میتوان حول و حوش منارة آجری، سنگ نبشته و منطقة قاضیآباد تا پشتة حسینآباد دانست.
سرهنری راولینسون در سفرنامة خود، گذر از ذهاب به خوزستان، که در سال ۱۸۳۶ م از خرمآباد گذشته است، خرمآباد را همان شاپورخواست ساسانی میداند. (ص ۱۳۷). چـــریکــوف در ۱۸۵۰ میلادی به خرابههای یک شهر قدیمی اشاره میکند که تمامی اضلاع و حتی بخش جنوبی قلعه را محاصره کرده است. ( مهریار و … ، اسناد تصویری، ص ۶۴ ).
متعاقب آن ارنست هرتسفلد در ۱۹۲۸ م با قرائت و استناد به مدرک باستانشناختی سنگ نوشته در مورد موقعیت شهر شاپورخواست چنین نوشت: « مهم این است که این کتیبه مکان او یعنی شهر خرمآباد را چندین بار با نام شابرخواست که به معنای سد شاپور معروف بوده ذکر کرده که موقعیت مطمئنی را برای مکانیابی جغرافیای تاریخی منطقه به ما میدهد.» (پرویز، ص ۴۳ – ۴۲ ).
علاوه بر سنگ نوشته و روایات عامیانه (در خصوص دژ شاپورخواست و پل شاپوری) میتوان به دو موقعیت مکانی دیگر در نزدیکی خرمآباد به نام تپه صبور و همچنین تپه ماسور اشاره کرد. اما تپه صبور در حدی نیست که بتوان آن را بقایای یک شهر دانست و تپه ماسور نیز فاقد شواهد معماری شهری متعلق به دورة ساسانی و صدر اسلامی است.
با این حال، وجود سنگ نبشته در خیابان شریعتی خرمآباد بهعنوان یک سند باستانشناسی که از منطقه علفچر شهر شاپورخواست نام میبرد نشان میدهد که ما بایستی موقعیت شهر شاپورخواست را در فاصلهای نه چندان دور از این سنگ جستوجو کنیم.
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
علفچر یا مرتع مناطقی بودهاند که قابلیت کشاورزی نداشتهاند. از طرفی وجود آثاری از قرون اولیة اسلامی همچون منارة آجری، پل شکسته، گرداب سنگی، آسیاب گبری (؟) و همچنین شواهد باستانشناسی در منطقة قاضیآباد تا نزدیک آسیاب گبری از یک شهــر قدیمی حکایت میکند که به طور اتفاقی در حین عملیات گاز رسانی و آبرسانی آثاری از آن کشف میگردد که عمدتاً با معماری لاشه سنگ و گچ همراه میباشد، میتوان نتیجه گرفت که شهر قدیم شاپورخواست در محدوده مذکور واقع شده است. البته کاوشهای باستانشناسی در این محدوده میتواند ما را در رسیدن به یک نتیجه قطعی کمک نماید.
با این وجود همچنان که اشاره شد شهر شاپورخواست که در مسیر راههای مهم ارتباطی فلات ایران به جنوب و غرب واقع بوده است از اهمیت بسزایی برخوردار بوده و در قرن چهارم هجری (۳۶۹ – ۴۰۵ هجری قمری ) به مقر فرمانروایی بدر ابن حسنویه تبدیل گردیده است.
در تاریخ جهانگشای جوینی در شرح حرکت سلطان جلاالدین به سوی بغداد نوشته شده است: «اوایل ماههای سال ۶۲۱ هجری بود که سلطان تصمیم گرفت به "تستر" [شوشتر] رود و زمستان آنجا اقامت کند … سلطان وقتی به "شابورخواست" رسید، یک ماه در آنجا ماندگار شد. "شابورخواست" شهری بزرگ و معروف بوده که در تاریخهای معروف نام آن برده شده است، ولی اکنون شمایی از آن نمانده است.» (ص ۲۲۶). جوینی در اینجا از شاپورخواست تحت عنوان "شابورخواست" یاد نموده است.
,
,
در فارسنامة ابن البلخی بنای شهر شاپورخواست به شاپور بن اردشیر نسبت داده شده و آورده است که شاپورخواست پهلوی الاشتر [الشتر] است. (ص ۶۳ و ۱۱۶).
در تاریخ گزیده که در سال ۷۳۱ هجری به رشتة تحریر درآمده است، حمدالله مستوفی در ذکر شهرهای آباد لر کوچک نوشته است: «و از شهرهای آنجا سه معمور است، بروجرد و خرمآباد و شاپورخواست و آن در اول شهری بود و از هر جنس مردم در آنجا بودند و بغایت معمور و آراسته بود و تختگاه پادشاهان بود و اکنون قصبه است» (ص ۵۶۱).
بنابر متون تاریخی، شهر شاپورخواست تا قرن هشتم هجری به حیات خویش ادامه داده است، مستوفی در آن زمان از آن به عنوان قصبه ای یاد نموده است( تاریخ گزیده، ص ۲/۵۶۱ ). وی در کتاب نزهت القلوب که ده سال بعد در سال ۷۴۰ هـ ـ ق به رشتة تحریر درآورده است، دیگر نامی از شاپورخواست به میان نمی آورد و تنها از " خرمآباد" نام میبرد که "خرماباد ـ شهری نیک بود اکنون خراب است و خرما بسیار است." (ص ۱۱۴). شاید انتخاب قلعة فلکالافلاک بهعنوان ارگ حکومتی اتابکان لرستان در این تغییر و تحول مؤثر بوده است و از قرن هشتم هجری به بعد خرمآباد در فراز و فرود تاریخ، پیوسته به حیات خویش ادامه داده است.
و نهایتاً در مراصدالاطلاع صفیالدین عبدالمؤمن بغدادی که در سال ۷۳۹ هجری درگذشته است در بارة شاپورخواست نوشته است نام شهری است از ولایتی واقع در بین خوزستان و اصفهان، در بیست فرسنگی نهاوند، و شهر لور بین این شهر و خوزستان است. ( قاسمی، تاریخ خرمآباد، ص ۱۹).
,
,
,
عوامل مؤثر در شکل گیری شهر خرماباد (خرمآباد)
,
در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شد و مردم آن به قسمت غربی قلعة فلکالافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت ، برتری داشت نقل مکان نمودند، در حقیقت قلعه در این زمان هستة اصلی شهر خرم آباد را تشکیل داده و موجب شکلگیری آن در این منطقه گردیده است. البته به نظر می رسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر میآمده تأمین می شده است که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شده است. از تاریخ شکل گیری شهر «خرماباد» در متون تاریخی از قلعه به نام دژ خرماباد یاد شده است.
خودگو عوامل متعددی چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی را در شکلگیری شهر خرمآباد دخیل دانسته و در این مورد نوشته است: «در این میان قلعة فلکالافلاک نیز نقشی کلیدی داشته است. موقعیت جغرافیایی ویژه این قلعه، قرار گرفتن آن بر سر راههای مختلف ارتباطی غرب به شرق و شمال به جنوب در درة حاصلخیز و پر آب خرمآباد و برخورداری از موقعیتی کاملاً نظامی و استراتژیکی، همگی سبب شد تا در طی قرون مذکور قلعة فلکالافلاک بهعنوان مقر حکومتی اتابکان لر کوچک (۵۸۰ – ۱۰۰۶) و هستة اولیة شهر خرم آباد درآید.» (خودگو ، قلعه … ، ص ۲۰ ).
,
وی همچنین به نقل از ایرج افشار (سیستانی) علت وجودی شهر خرمآباد را درة طبیعی و قیفی شکل و پر آب آن و همچنین قلعة فلکالافلاک دانسته که محلی امن و سنگری محکم برای حکام در مقابل متعرضان به حساب میآمده است (همانجا).
همچنان که در مبحث پیشین اشاره گردید، خلاء نزدیکی بین دژ و شهر شاپورخواست به همراه سایر عوامل طبیعی و انسانی بالاخره
موجب شد که ساکنین آن به تدریج به اطراف دژ نقل مکان نموده و قلعه بهعنوان ارگ یا کهندژ، هستة مرکزی شهر خرماباد را تشکیل دهد.
از آثار قدیمی این بخش از شهر میتوان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبرة زین ابن علی در آن واقع شده است که بنابر متون تاریخی زین ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شده است.
همچنین مقبرة بابا طاهر که برخی آن را متعلق به مقبره بابا طاهر عریان و برخی دیگر لقب او را عطایی ذکر میکنند. این قبر براساس شواهد باستانشناسی متعلق به دورة سلجوقی میباشد که در دورههای بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.
از دیگر آثار واقع در حومة این شهر میتوان از گرداب سنگی نام برد که سابقة آن به دورة ساسانی برمی گردد و احتمالاً در قرن چهـارم هجری مورد مرمت واقع شده است. مقبره فلکالدین حسن از اتابکان لرستان (۶۷۷ تا ۶۹۲) در شمال شرقی شهر خرمآباد و مقبرة خضر زنده که متعلق به جمالالدین خضر (۶۹۲ تا ۶۹۳ هجری) که در قبرستانی قدیمی به همین نام در جنوب غربی شهر خرمآباد قدیم واقع بوده است.
مسیو چریکوف در سال ۱۸۵۰ میلادی سه عنصر طراحی در شهر خرمآباد را نام میبرد که از نظر نشانههای توالی تاریخی دارای اهمیت یکسانی هستند و در این رابطه می نویسد: «قلعة قدیمی به شکل پنج ضلعی نامنظم با هشت برج. شاید این قلعه هستة شهر باستانی بوده است. هنگامی که شهر بر مبنای قلعه شکل میگیرد ( یک چنین نمونههایی در طراحی شهری شرق و غرب وجود دارد)، قلاع توسعه و ارتقاء مییابند، اما هستة تاریخی، ماهیت اصلی خود را از دست میدهد و به عنوان میراث تاریخی و معماری به جا میمانند.» (مهریار، همان، ص ۶۳) .
وی قلعه را هستة توسعة شهر به طرف شمال غربی معرفی میکند که براساس ساختار طراحی محدودة شهر از طرف قلعه با محلههای کوچک و خیابانهای منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بوده است ( مهریار، همان، ص ۶۴).
نکتة قابل توجه دیگری که در گزارش هیئت روسی دیده می شود ذکر دروازههای قدیمی شهر خرمآباد است.
۰۱ دروازة خوز بر سر راه کاروانرو به سوی دزفول.
۰۲ دروازة گرداب بر سر راه کاروانروی، به سوی کرمانشاه.
و نیز از پلی قدیمی نام برده شده که محل ایاب و ذهاب عابرین خارجه و داخله است (چاغروند، جغرافیای لرستان، ص ۱۷۴)، و بر سر راه بروجرد واقع گردیده. این پل در قسمت شرقی شهر خرمآباد واقع بوده است که اشارة ایشان قطعاً به پل گپ بوده و یکی از دروازههای قلعه نیز به نام همین پل یعنی دروازه پل معرفی شده است که در توصیف آقای چاغروند این پل از آجر و گچ ساخته شده و طول آن سیصد ذرع و ارتفاع آن هشت ذرع ذکر گردیده است (چاغروند، همان ص ۱۷۴ و ۲۰۱ ).
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
بدون شک استعداد طبیعی و بالقوة این دره همواره زمینهساز شکل گیری و استمرار شهرهای قدیمی بوده است. اشارة شوشتری که خرمآباد معمورهای است بغایت دلکش، باغات به تکلف و اماکن با صفا دارد و همیشه مقر موالیان فیلی بوده است به طور ایجاز این دره را تعریف نموده است.
,به نظر میرسد که همان عواملی که در شکلگیری شهر شاپورخواست مؤثر بوده اند و همچنین واقع شدن شهر خرماباد در سه راهی ارتباطی بین مسیر اراک، بروجرد، خوزستان و مسیر کرمانشاه به خرمآباد و همدان به خوزستان و بالعکس در شکل گیری و توسعة آن نقش مهمی داشته است. و به همة این موارد بایستی نقش جغرافیای تاریخی را اضافه نمود.
,انتهای پیام/ش
]
ارسال دیدگاه