فرصتها و الزامات حضور ایران در صادرات بخشهای پویا

تحولات رخ داده در سطح جهانی بخصوص در ساختار صادرات جهانی که ناشی از بکارگیری فناوری های جدید، پاسخ به تغییر در الگوهای تقاضای جهانی، رقابت شدید در سطح بین المللی و ... است، موجبات دگرگونی زیادی در الگوهای صادرات کالایی و عوامل موثر بر رقابت پذیری صنعتی در میان کشورهای جهان شده است.

    عملکرد صادراتی کشورهای مختلف نشان می دهد که ساختار صادرات از کالاهای متکی به منابع طبیعی به کالاهای متکی به فناوری متوسط و بالا تغییر مسیر داده است. در این مسیر کشورها بسته به سطح توسعه یافتگی خود، دارای سهم های مختلف در این الگو هستند.

     همگامی با اقتصاد جهانی و دستیابی به سهم مناسب از آن در دنیای پر رقابت امروزی که عرضه کنندگان کالاها و خدمات به همه ی ابزارهای نوین بازاریابی مجهز هستند، کاری بسیار دشوار بوده و نیازمند همسویی اقتصاد ملی با تحولات جهانی و بهره مندی از ابزارهای نوین تجارت می باشد.

      با نگاهی به کشورهای در حال توسعه موفق در امر عملکرد صادرات، می توان فهمید که هر یک از آنها با بهره گیری از فرصتهای بازار جهانی و با الگوهای صادراتی متفاوتی به  این مهم دست یافته اند.

      گذار از وضعیت موجود و دستیابی به اهداف توسعه صادرات با تکیه بر صنایع پویا و رقابت پذیر مثل: ترانزیستور و نیمه رساناها، رایانه و قطعات آن، محصولات دارویی، ابزارهای پزشکی، عطریات و لوازم آرایشی، کالاهای اپتیکی، محصولات چرمی، دستگاههای ضبط و پخش صوت، لباسهای بافتنی و کشباف، موتورها و ماشینهای محرک، مبلمان و اجزا و قطعات آن و ... مستلزم دگرگونی در ساختارها و نهادها و همچنین تنظیم فعالیتها به گونه ای است که بتواند زمینه های رشد صادرات پویا و پیوسته که متکی بر تحولات فناورانه هست را مهیا سازد. از همین رو حرکت بسمت توسعه ی صادرات پایدار با انجام اصلاحات ساختاری در حوزه اقتصاد، ایجاد بستر مناسب برای سرمایه گذاریهای گسترده، تغییر گرایش بخش صنعت کشور در جهت تولید محصولات با ارزش افزوده ی بالا و نیازمند به فناوری، ارتباط نزدیک دارد.

      در این مقاله در نظر است قابلیت های بخش صنعتی کشور بهمراه فرصتها و الزامات در روند مشارکت بیشتر در صادرات بخشهای پویا مورد کنکاش قرار گیرد:
          الف: نقاط قوت بخش صنعت کشور:
1-        فراوانی نیروی کار تحصیلکرده
   با توجه به اینکه خیل عظیمی از تحصیلکرده ها در سالهای اخیر وارد بازار کار شده اند، ولی به دلیل کمبود تقاضای نیروی کار، یا به صف بیکاران کشور ملحق شده اند و یا به سمت مشاغل غیررشته تحصیلی رو می آورند که این مسئله هزینه های بسیاری برای جامعه دارد.
2-        انرژی فراوان و ارزان
فراوانی انرژی در کشور و در نتیجه قیمت نازل آن، فرصت مغتنمی به تولیدکنندگان کشور داده است که در حال حاضر ایران میتواند با بهره گیری مناسب از این منابع خدادادی در راستای ایجاد مزیت رقابتی از طریق جذب بیشتر سرمایه گذاری خارجی استفاده نماید چراکه با پیوستن کشور به سازمان تجارت جهانی، استفاده از انرژی یارانه ای بسیار سخت ومحدود خواهد شد.
3-        منابع طبیعی فراوان
ایران بجز نفت و گاز از منابع طبیعی دیگری نظیر زغال سنگ، مس، کروم، روی، سرب و فولاد بهره مند است که این مزیت طبیعی میتواند باعث دسترسی ارزان کارخانجات به خوراک کار خود باشد.
4-        موقعیت ژئوپولیتیک ایران در منطقه
قرار گرفتن کشورمان در شاهراه شرق و غرب از یکسو و شمال و جنوب از سوی دیگر، موقعیت مناسبی را برای ایران فراهم آورده است.
5-        بازار بزرگ داخلی
بر اساس نظریات مزیت رقابتی پورتر، بازار بزرگ داخلی یکی از عوامل ایجاد کننده مزیت رقابتی برای صنایع کشور است.
         ب: الزامات
تحقق اهداف توسعه صادرات در صنایع با فناوری بالا به صورت مستمر و پایدار به منظور خروج از کشوری به عنوان صادر کننده کالاهای متکی به منابع طبیعی و اولیه و خروج ازاتکای به درآمدهای نفتی، نیازمند توجه به الزامات و فراهم ساختن بسترهای مناسب مورد نیاز فضای داخلی و خارجی است.
در این خصوص مهمترین الزامات برای تحقق افزایش سهم بازار جهانی عبارتند از:
1-        ایجاد فضای رقابتی کسب و کار
مناسب نبودن فضای کسب و کار در کشور، سیاست های تجاری نچندان مناسب، عدم یکپارچگی بازارهای مالی، کوچک بودن مقیاس های تولید، مفاسد اقتصادی و ... وضعیت فعالیت های کارآمد را نامساعد کرده است.
به منظور تحقق توسعه فعالیتهای تولیدی با گرایش صادراتی در کشور نیاز به فضای سالم و رقابتی برای افزایش سرمایه گذاری بخش خصوصی است. بطوریکه هیچگونه رانت و انحصارگری در بخشهای خصوصی و دولتی وجود نداشته باشد.
2-        فرهنگ سازی در راستای بکارگیری فناوری های نوین
وجود تفکرات بسته و ضد توسعه حاکم بر صنایع کشور بعنوان مانعی در راه سرمایه گذاری صنعتی بویژه در حوزه های نوین سازی فناوریهای قدیمی، تبدیل شده و اجازه رشد وتعالی در این بخش ها به بنگاهها داده نمیشود. که تغییر این طرز تفکر در راستای بکارگیری مزیت های موجود در کشور ضروری می باشد.
3-        بکارگیری و پرورش مدیران خلاق و کارآمد
یکی از عوامل مهم در عدم تحقق برنامه های مربوط به رشد صادرات غیر نفتی در سالهای اخیر، فقدان مدیریت کارآمد و خلاق در بخشهای دولتی و غیردولتی بوده است. این امر موجب شده که قوانین و مقررات بر مبنای نیازهای مقطعی شکل گیرد و مدیران با نگاه به آینده اقدام به برنامه ریزی نکنند و همواره از رانتهای بوجود آمده استفاده کنند. لذا امروزه به دلیل شدت بالای رقابت در عرصه های جهانی، نیازمند به مدیرانی خلاق، کارآمد، توانا، آگاه به علم مدیریت نوین، متخصص و ریسک پذیر بیش از گذشته اهمیت یافته است.
4-        پرورش نیروی انسانی ماهر و متخصص
دارا بودن نیروی انسانی ماهر و با انگیزه یکی از الزامات اساسی مشارکت بیشتر ایران در بخش های پویای صادرات جهانی است، که با توجه به وجود نیروی کار تحصیل کرده در کشور نسبت به پرورش نیروی کار ماهر و متخصص مورد نیاز بدون دخالت دادن رابطه بازی، اقدامات لازم انجام گیرد.
5-        تدوین و بازنگری قوانین خاص توسعه صنایع نیازمند به فناوری
  صنایع با فناوری بالا بخش عمده ای از بخشهای پویا جهانی را شکل می دهد که متاسفانه ایران مشارکت چندانی تا کنون در این حوزه ها نداشته است. لذا تدوین قوانین مرتبط با این صنایع و بازنگری قوانین موجود از قبیل نوآوری، کارآفرینی، چگونگی حفظ حقوق صاحبان ایده و طرح از الزامات گسترش این فعالیتها در کشور است.
6-        تقویت رابطه بین دانشگاه و صنعت
نزدیکی دانشگاهها با صنعت در جهت ایجاد بازوی فکری برای مدیران شرکتها بایستی در کشور تقویت گردد.
7-        حمایت های دولتی
با توجه به نوپا بودن فعالیتهای تولیدی مرتبط با بخشهای پویا، بویژه صنایع با فناوری بالا، ضرورت حمایت هدفمند دولت چه بصورت مالی و چه بصورت غیرمالی کاملا حس میشود که متاسفانه تاکنون چنین اتفاقی رخ نداده است.
8-        انتخاب رشته های فعالیت برای توسعه
  در برخی از بخشهای پویا رقبای بسیار قوی و بزرگی در جهان فعالیت دارند که با توجه به تولید در مقیاس بالا و قیمت های پایین، رقابت با آنها کاری بسیار دشوار است. لذا بررسی و انتخاب برخی رشته فعالیتهایی از بخشهای پویا که رقبا کمتر در آن زمینه ها وارد شدند لازم و ضروری میباشد.
9-        فعال سازی مراکز تحقیق و توسعه در شرکتها
امروزه با افزایش رقابت پذیری شرکتها ضرورت توجه به بخش تحقیق و توسعه بیش از گذشته احساس میشود و در این راستا شرکتهای تولیدی و صنعتی ملزم به ایجاد چنین واحدی به منظور افزایش توان رقابتی خود می باشند.