نگاهی تازه به رشد منفی نرخ جمعیتی در مازندران

* مازندران پیر در تصویر آمار

به سراغ جعفر احمدی مدیرکل آمار و اطلاعات استانداری مازندارن رفتیم تا واقعیت‌های آماری استان‌مان را از او نشنویم. وی با ابراز نگرانی از کاهش نرخ رشد جمعیت استان، گفت: کاهش نرخ فرزندآوری در سال‌های گذشته مازندران را به سمت سالمندی کشانده و در آینده جامعه جوان را از بین می‌برد.

احمدی با اشاره به آمار جمعیت استان در چند دهه گذشته افزود: بر اساس سرشماری سال ۹۰ نرخ رشد استان 02/1 اعلام شد که در مقایسه با نرخ 34/1 سال ۷۵ و2/1سال ۸۵ کاهش چشمگیری را نشان می‌دهد.

وی با بیان اینکه بیش از پنجاه درصد جمعیت استان را افراد بالای 30 سال تشکیل می‌دهند، افزود: زمانی که اکثریت جمعیت جامعه به سمت سالمندی میل کند، وابستگی جامعه به نیروی انسانی و کار بیشتر خواهد شد و توان داخلی کاهش می‌یابد.

مدیرکل آمار و اطلاعات استانداری مازندارن با اعلام اینکه جمعیت استان طبق آخرین آمارها 3185000 نفر است، بیان کرد: 56 درصد جمعیت استان را شهرنشین و مابقی در روستاها ساکنند که خود نشان‌دهنده افزایش نرخ رشد جمعیت شهری در سال‌های گذشته است.

احمدی با تشریح مضرات شهرنشینی در استانی با ظرفیت کشاورزی و دامداری بالا اذعان داشت: دو عامل باعث افزایش جمعیت شهری استان شد، اول مهاجرت به شهر و دوم تبدیل بافت روستاها و اضافه شدن آن‌ها به مناطق شهری.

وی با انتقاد از سیاست‌های کلان جمعیتی کشور خاطر نشان کرد: باید به هر نحوی از روند کاهشی جمعیت جلوگیری شود، در ابتدای دهه 60 با نرخ رشد 4 درصدی مواجه شدیم که سرانجام آن بالا رفتن نرخ بیکاری در دهه‌های بعد شد. وقتی برنامه صحیحی برای جلوگیری از آن نرخ رشد افراطی صورت نگرفت، با تفریط مواجه شدیم و قطعا در سال‌های آینده نیازمند نیروی جوان و فعال برای کار هستیم که معضلی به مراتب بزرگتر از بیکاری خواهد بود.

* ایران هم پیر شد

با دکتر سید محسن سلیمانی‌راد، مدیر گروه سلامت جمعیت، خانواده و مدرس دانشگاه علوم پزشکی مازندران به گفت‌وگو پرداختیم، او نیز نگرانی خود را ابراز می‌کند و در ارائه تصویر جمعیتی کشور می‌گوید:بر اساس نتایج آخرین سرشماری کشور در سال ۱۳۹۰، جمعیت کشور برابر با 75.1 میلیون نفر بوده و متوسط رشد سالانه‌ی جمعیت نیز با ادامه‌ی همان روند کاهشی به 1.3درصد رسیده است. از سوی دیگر، با توجه به الگوهای جمعیتی کشور ایران از نظر سیر کاهنده‌ی میزان موالید در مقایسه با اکثر کشورهایی که این مسیر را طی کرده‌اند در مدت بسیار کوتاهی (حدود ۲۰سال) توانسته تعداد کل فرزندان یا باروری کل را در کشور از حدود 6.5 فرزند به 1.7 فرزند برساند.

* چرا باید نگران باشیم!

وی در همین ارتباط افزود: اولین و مهم‌ترین وظیفه‌ی هر مسئول ارشد جامعه، صیانت و اعتلای جامعه است و حفاظت جامعه منوط به بقای نسل است. حال اگر به منابع داخلی و بین‌المللی مراجعه شود به اطلاعاتی بر می‌خوریم که زمینه‌ساز نگرانی است. یک شاخص شناخته شده‌ی زاد و ولد، نرخ باروری کل (T.F.R) است.

در بیان ساده‌تر منظور از نرخ باروری کل تعیین تعداد فرزندانی است که جانشین والدین شوند، اگر این شاخص در حد 2.1 بچه یا کمتر باشد به معنای کاهش تدریجی جمعیت است. با حفظ شرایط کنونی ما در یک دوره‌ی 40-30 ساله یعنی در سال 1420 رشد جمعیّت‌مان به صفر می‌رسد؛ یعنی حتّی اگر همین یک و هفت دهم هم باقی بماند، باز رشد جمعیّت کشور ما در سال 1420 به صفر می‌رسد.

سریع ترین میزان کاهش باروری کلی در جهان مربوط به ایران بوده و در طی سالهای 1980 – 1975 از 6.28 به 1.89 در سال 2010 – 2005 ( به میزان 4.39) کاهش یافت.

وی با بیان این که کاهش سطح باروری در ایران  همة طبقات و گروه‌های اجتماعی را در بر گرفته است، یادآور شد: این کاهش به شهرها محدود نشده بلکه در روستاها نیز باروری به شدت کاهش یافته است.

* عوامل کاهش سریع میزان باروری

سلیمانی‌راد به عوامل کاهش سریع میزان باروری اشاره کرد و گفت: عوامل این کاهش و رسیدن آن به 1.3 بچه برای هر مادر درمازندران متاثر از این فاکتورهاست:

1- اخذ فتوی و نظر موافق برخی از علمای مذهبی برجواز کنترل وکاهش جمعیت.

2- دخالت دولت و تصویب قوانین مشوق کاهش جمعیت و جریمه فرزند چهارم و بیشتر.

3- افزایش میزان باسوادی زنان.

4- توسعه شهرنشینی.

5- افزایش سن ازدواج.

6- توسعه اشتغال زنان.

7- گرایش زنان به تحصیلات و آموزش عالی.

8- تغییر در کارکرد خانواده (گسترش نهادهای دولتی و نیمه‌دولتی و غیرانتفاعی در عرصه رفاه اجتماعی که برخی از کارکردهای سابق خانواده را عهده‌دار شده‌اند).

9- کاهش صله ارحام(کاهش روابط، حمایتها و روابط بین نسلی خانوادگی ).

چالش هایی که ادامه این وضعیت برای جامعه ایجاد می‌کند

1- چالش های آینده جمعیتی.

مدرس دانشگاه علوم پزشکی مازندران سپس عنوان داشت:با توجه به روند کاهش تدریجی باروری و رسیدن به پایین تر از سطح جانشینی، مسائل زیر از جمله چالش های آینده جمعیتی استان خواهد بود:

الف) بحران میزان باروری و تجدید نسل.

ب) کاهش حجم کل جمعیت.

ج) بحران کاهش نیروی در سن کار.

د) بحران سالمندی جمعیت.

ه) افزایش مهاجرت های بین المللی و تغییرات هویتی و فرهنگی.

2- چالش‌های اجتماعی ـ فرهنگی:

الف) بحران ساختاری خانواده

ب) اختلال در حمایت های بین نسلی

ج) شکاف های نسلی در اثر بهم خوردن توازن جمعیت نسل ها

ه) جمع شدن چترهای حمایتی خانواده از سالمندان

د) کاهش تدریجی سرمایه اجتماعی

3- چالش‌های سیاسی ـ امنیتی

4- چالش‌های اقتصادی

عوامل بسیار متعددی بر فرزندآوری موثر هستند که بخشی از آن عبارتند از:

وضعیت ازدواج در جوانان، ناباروری، طلاق (عاطفی ـ رسمی)، تحصیلات، مسائل اقتصادی، آینده‌نگری والدین، اشتغال بانوان و ...، که برای رفع مشکل باید برنامه‌ریزی مناسب برای رفع تمام مسائل داشت، سهم وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی در این زمینه حداکثر و در بهترین شرایط بیشتر از 20 درصد نخواهد بود اما اقدام در این زمینه به دلیل ارتباط نزدیک با سلامت جامعه از جمله رسالت‌های اصلی وزارت بهداشت است.

* برای حل مسئله باید اقدامات زیر مد نظر قرار گیرد

• ارتقای مشاوره های هنگام ازدواج و پس از ازدواج با تاکید بر مهارت های زوجین و سلامت جنسی با رعایت چارچوب های مذهبی، فرهنگی و اجتماعی

• افزایش آگاهی جامعه درباره اهمیت فرزندآوری سالم و اجتناب از تک فرزندی

• مشاوره برای کاهش میانگین فاصله زمانی بین ازدواج و فرزند اول

• مشاوره برای کاهش میانگین فاصله زمانی بین فرزندان

• پیشگیری از بارداری های پرخطر و سقط

• تامین مراقبت های کیفی دوران بارداری و مراقبت های ویژه برای بارداری های پرخطر

• جلوگیری از مرگ مادر، ‌نوزاد و شیرخوار

• تدوین بسته های آموزشی برای ارتقای آگاهی، نگرش و عملکرد جامعه در زمینه عوامل مستعدکننده ناباروری

• تعیین اولویت های پژوهش های کاربردی در راستای سلامت باروری، فرزندآوری، ارتقای نرخ باروری کلی و عوامل مستعدکننده ناباروری از جمله عوامل محیطی

• تامین خدمات سلامت مادر و کودک و باروری در راستای ارتقای نرخ باروری کلی و افزایش بارداری های برنامه ریزی شده مبتنی بر سیاست ها و قوانین مصوب.

در نتیجه:

مدیر گروه جمعیت، خانواده و مدرس دانشگاه علوم پزشکی مازندران در پایان نتائج مباحث خود را این گونه فهرست کرد:

• به‌طور خلاصه اگر بخواهیم میزان باروری کلی را افزایش دهیم براساس یک برآورد در سال 90 با کاهش 10 درصدی تصادفات منجر به فوت در مردان جوان به میزان 0.02، کاهش 10 درصدی طلاق به میزان 0.03، کاهش 10 درصدی افراد مجرد به میزان 0.75 می‌توانیم باروری کلی را افزایش دهیم که نقش بسیار موثر ازدواج جوانان به وضوح مشخص است.

 

انتهای پیام/گ