نیم نگاهی به صنعت لنج سازی در هرمزگان
هرمزگان به واسطه ی شرایط جغرافیایی خاصی که دارد دارای سابقه ای کهن در زمینه ی ساخت و ساز انواع لنج می باشد که در این گزارش به این پیشینه نیم نگاهی انداخته ایم .[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از هرمز، لَنج گونهای از کشتی کوچک یا قایق بزرگ باری و مسافری است که در خلیج فارس و دریای عمان و اقیانوس هند دیده میشود. لنجها بر پایه قایقهای بادبانی رایج در خلیج فارس ساخته میشود با این تفاوت که به جای بادبان با موتور حرکت میکند. عرشه باز یا نیمهباز دارد. از دهه ۱۹۵۰ میلادی موتور بنزینی یا دیزل برای پیشراندن لنجها بکار رفت و امروز بیشتر لنجها موتور دارند.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, هرمز, کشتی, خلیج فارس, دریای عمان, اقیانوس هند, بادبان, عرشه,لنج صنعت بومی هرمزگان که سنبل و نشان ملی کشورهای جنوب خلیج فارس بخصوص کویت گشته است لنج از قدیمی ترین وسایل حمل ونقل دریایی ، روزگاری روبروی سورو دهها بوم لنگر انداخته بود. سورو بیشترین لنج باری و صیادی در منطقه بندرعباس را داشت و بندر گنگ ، لافت و قشم بیشترین لنج بزرگ ازجمله در هرمزگان را داشتند و کنگی ها بهترین لنج سازان استان بودند ؛ بهترین و بزرگترین لنج های منطقه خلیج فارس در بندر کنگ می ساختند و این صنعت توسط کنگی ها و لنگه ای ها به جنوب خلیج فارس بخصوص کویت ، قطر ، امارات و عمان راه پیدا نمود. امروزه لنج بعنوان صنعت قدیمی و سنبل کویت ثبت شده ولی در اصل این کنگی ها بودند که بعد از مهاجرت به جنوب خلیج فارس این صنعت لنج سازی در آنجا رونق دادند. متاسفانه در ایران سعی نشده که این صنعت دست لنج سازان هرمزگان بعنوان هنر این مردم در جهان ثبت گردد.
,,
اسناد تاریخی و تصاویر باقی مانده از دوران کهن ،نشان می دهند که کشتی رانی در شمال خلیج فارس و دریای عمان سابقه چند هزار ساله دارد ، منطقه هرمزگان بخصوص لنگه ( گوگانا) و کنگ ( کنگو ) در دوران هخامنشیان از مراکز عمده لنج سازی در خلیج فارس بوده اند و شاهان هخامنشی برای راه اندازی نیروی دریایی خود از استادان منطقه در ساختن این ناوگان دریایی استفاده می کردند .
,در کنار کنگ و لنگه ، بندر تاریخی لافت ( در جزیره قشم ) نیز از مراکز عمده لنج سازی در هرمزگان باستان بوده است ، تا همین نیم قرن پیش بهترین استادان لنج ساز که برای تعمیر یا هوشار ( ساختن ) لنج به سورو می آمدند ؛ از جزیره قشم بخصوص روستای پی پشت بودند ، تا چند دهه پیش هشتاد درصد مردم پی پشت کارشان لنج سازی بود که از نسلی به نسل دیگر رسیده بود و همه استادان پی پشتی معتقد بودند که ابا اجداد انها صدها یا هزاران سال است که به این شغل مشغولند ، همین داستان درباره مردم کنگ نیز صادق است .
,در منابع عربی درباره تاریخ لنج سازی بخصوص لنجهای بزرگ بوم و بغله ، اشاره می گردد که استادان لنج ساز از شمال خلیج بخصوص کنگ و لنجه (لنگه) به اینجا آمده و لنج سازی را رواج داده اند ، هم اکنون لنج بوم بعنوان نشانی از دریانوردی و تاریخ این کشورها شناخته شده و از افتخارات خویش می دانند بخصوص کشور کویت ، اما در هرمزگان چندان توجهی به این هنر قدیمی و مهم نمی گردد و حتی کسی در پی نوشتن تاریخ این صنعت مهم بومی نبوده ؛ دریانوردی ایرانیان و تشکیل نیروی دریایی هخامنشیان و عبور از دریاها و تجارت و دریانوردی در دریای خلیج فارس و اقیانوس هند بدون تلاش لنج سازان کنگی ، لنگه ای ، لافتی و پی پشتی ، امکان نداشت ، بجا است که تاریخ لنج سازی و استادان لنج ساز منطقه و نقش مهم آنها در گسترش تجارت و دریانوردی ، یکبار بصورت جدی دنبال گشته و با جمع آوری اسناد و مدارک و انتشار آنها ، نسل جدید با این صنعت و هنر بومی هرمزگان آشنا شوند .
,لنجسازى و قایقسازى از قدیمىترین و مهمترین صنایع دستى جنوب ایران است و سابقهٔ آن به دورهٔ افشاریه مىرسد. این صنعت در سالهاى اخیر به واسطهٔ افزایش مبادلات دریایى و صید ماهى از رونق زیادى برخوردار شده است. نیروى شاغل این صنعت منحصر به همان «گلافان»، (سازندگان لنج و قایق) قدیمى است. مصالح اولیهٔ مورد نیاز چوبهاى جنگلى مقاوم در مقابل رطوبت براى اسکلت و تختههاى مرغوب هندى به نام ساى براى بدنه آن است. بقیهٔ مصالح از محل تهیه مىشود. هنوز وسیلهٔ کار گلافان بسیار ابتدایى است که سبب کندى کار و کمى تولید سالیانه مىشود. مهمترین مراکز تولید این صنعت عبارتاند از بوشهر، بندر ریگ، بندر گناوه، جزیره شیف و برخى دیگر از بنادر جنوب ایران.
,,
لنج ها از دیرباز به دست هنرمندان سخت کوش محلی هرمزگان ساخته شده است. درحال حاضر بیش تر قایق ها، لنج های ماهی گیری، موتور لنج های باری و مسافربری مورد استفاده مردم به دست استادکاران و کارگران قشمی و … ساخته می شوند. پیشه صنعت لنج سازی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. مرکز اولیه ساخت لنج، در جزیره قشم از جمله بافت گوران و دولاب بوده و این آبادی ها از مراکز بزرگ تولید و ساخت لنج های سنتی است. در حال حاضر بیش تر لنج ها در شهر قشم، کولقان، درگهان، رمچاه، سوزا، لافت، دولاب، گوران ساخته می شوند. قایق ها و لنج های ساخته هرمزگان در آب های دریای پاری، بین جزیره ها و بندرهای ایران و شیخ نشین ها و حتی در سفرهای دراز به هند و آفریقا مورد استفاده قرار می گیرد بیش تر لنج های ساخته شده در جزیره قشم چه از نظر حجم، تنازو چه گونه شناور توسط استادان پس پشتی طراحی می شود. مواد نخستین و اصلی برای ساخت لنج های محلی عبارت اند از:چوب ساج، منتیگ، فینی، جنگلی و تنه درختان محلی مانند کرت، کهور، کنار و تنه درختان غیرمحلی، مانند توت و چنار.
غیر از تخته و مواد چوبی وسایل فلزی نیز مانند میخ، پیچ و مهره، در ساخت لنج به کار می روند که در گذشته توسط اهنگران محلی شناخته می شد و بخشی از نیازها را تامین می کرده اند در حال حاضر میخ های مورد نیاز از اصفهان تهیه می شود. مواد تزیین و تقویت کننده ای که در ساختن لنج برای استحکام و دوام و زیبایی به کار می برند می توان از پنبه آغشته به روغن کنجد و نارگیل نام برد که در اصطلاح محلی (کلفات) گویند.
استادکاران پس از ساختن لنج ها، فتیله های پنبه ای را با روغن کنجد می آلایند و در درزهای لنج می گذارند و روی آن قیراندود می کنند تا سوراخ های لنج بسته شود و آب به درون آن رخنه نکند.
ابزار کار هنر لنج سازی سنتی عبارت اند از
1) متر دستی که با کمان و دست می چرخد و برای سوراخ کردن به کار می رود.
,
,
,
,
2)تیر بر که برای بریدن میخ و فلزهای نازک از ان استفاده می کنند.
3)شباسه وسیله ای است که کار میخ کشی را می کند.
ریسمان کار آغشته با رنگ خاک سرخ که به عنوان متتر برای نشان کرن و اندازه گرفتن از آن استفاده می کنند.
ابزار دیگری نیز مانند: اره دستی، تینه و چکش نیز از ابزار کار اصلی است که بیش تر این ابزار توسط آهنگران محلی ساخته می شود.
,
,
,
رضا طاهری در کتاب از مروارید تا نفت به قسم زیر لنجهای حاشیهی خلیج فارس خصوصاً حوالی بندر کنگان بسته به طرح بدنه آنها دسته بندی میکند:[۲]
, رضا طاهری, خلیج فارس, بندر کنگان, [۲], [, ۲],۱ـ سَماچ : سماچ یک نوع قایق ماهیگیری است و امروزه برروی آن موتور میبندند و کاراییاش برای ماهیگیری است و تا حدود ۵ تن ماهی در آن میریزند. سمک یا سمچ به معنای ماهی است.
, سَماچ, قایق,۲ـ حُوری: حوری یک نوع قایق کوچک است که گونههای آن از یک تا ۱۰ نفر را با خود جابجا میکند. بیشتر از تنههای عظیم درختان و بهصورت یک تکه میسازند و چون از این درختان و یا چوبها وجود ندارد، حوری را از چند تکه چوب که به هم میبندند به وجود میآورند ظرفیت حوری کوچک ۱۰۰ و حوری بزرگ ۴۰۰ کیلو میباشد. در گذشته هر لنج ماهیگیری یا کشتیهای باری یک حوری به همراه خود داشته است، حوری یک تکه سبک تر از کتراست و در زمانهای مورد نیاز و نجات غریق زودتر از کتر آماده به دریا انداختن میشود. در زمانی که دریا آرام است و کسی به دریا افتادهاست از حوری استفاده میکنند و اگر دریا ناآرام باشد از کترو اگر طوفانی باشد از ماشوه.
, حُوری, حوری, کتراست, کتر, کترو, ماشوه,۳ـ سَمعِه : سمعه جهازی بود که در گذشته مورد استفاده قرار میگرفت و برای نصب بادبان بسیار مناسب بود ولی برای قراردادن موتور به بدنهاش به کار نمیخورد.
, سَمعِه, بادبان,۴ـ بِتیل : بتیل یک نوع جهاز ماهیگیری است که در گذشته برای ماهیگیری از آن استفاده میشد.
, بِتیل,۵ـ شُوعی: شوعی جهازهای کوچکی بودند که هم با بادبان حرکت میکردند و هم با پارو. از نوع شوعی امروزه هم وجود دارد ولی بر روی آن موتور گذاشتهاند.
, شُوعی, بادبان, پارو,۶ـ کَتِر : کتر قایق کوچکی است که گنجایش دو یا سه نفر را دارا میباشد در حقیقت قایق نفر بر مخصوص ناخداست، او را در زمان درخواست به کشتی یا ساحل میرساند. در قدیم لنجهای بزرگ آن را همراه میبردند تا اگر یکی از خدمه بهدریا سقوط کند به وسیله آن که وزن کمتری دارد و میشود بهسرعت آن را از کشتی جدا و بهدریا انداخت او را نجات دهند. قبلاً اگر جهاز کتر نداشت نجار کشتی در حین مسافرت طولانی که معمولاً تا هندوستان ۲۰ روز طول میکشید یک کتر برای کشتی میساخت.
, کَتِر, کتر,۷ـ تَشاله: چون لنج آبخور زیادی دارد و نمیتواند کاملاً به ساحل برسد بیشتر بار لنج را با تشاله که میتوانست تا نزدیک ساحل برود به مقصد میرساندهاند.
, تَشاله,۸ـ ماشُوه: ماشوه (قایقنجات) را در زمان عادی یک وسیله نفربر یا بارکش است و جاشوها را از کنار ساحل به کشتی میبرد، درگذشته با پارو حرکت میکرد ولی امروزه موتور کوچکی را روی آن قرار دادهاند و همان کار گذشته را انجام میدهد، گنجایش ۱۵ نفر دارد و به هنگام طوفان و غرق لنج کارکنان کشتی داخل آن شده و خود را نجات میدهند.
,۹ـ بَغَلِه: بغله بهوسیله بادبان بهحرکت درمیآمده است. از این جهت این نوع لنج را بغله گفتهاند که سینه صدر یا راس آن گرد بودهاست و قسمت پشت آن پهنتر، به بخش پشت آن تفر میگفتهاند.
, بَغَلِه,,
,
انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه