«مولانا» آئینه‌ای از عظمت و فرهنگ انسانی ایران‌زمین

در کودکی با پدرش بهاءالدین محمد معروف به بهاء ولد، مقارن حمله مغول به آسیای صغیر (ترکیه امروزی) رفت و با خاندانش در قونیه مستقر شد.

مولوی پس از فراگیری علوم از پدر و دیگر استادان قونیه و شام به تدریس پرداخت. وی بعدها با عارفی واصل و بزرگ به نام شمس الدین محمد تبریزی در قونیه ملاقات کرد و از نَفَسِ گرم او چنان به تاب و تب افتاد که دیگر تا دم واپسین، سردی نیافت و هیچ‏گاه از ارشاد سالکان و افاضه حقایق الهیه باز نایستاد.

از این دوره پرشور که سی سال از پایان حیات مولوی را شامل می‏‌شود، آثار بی‏‌نظیری از این استاد بزرگ به وجود آمد. در مثنوی معنوی که آن را به‏ حق باید یکی از بهترین نتایج اندیشه و ذوق فرزندانِ آدم و چراغ فروزانِ راه عرفان دانست، مولوی، مسائل مهم عرفانی، دینی و اخلاقی را مطرح کرده و هنگام توضیح، به بیان آیات و احادیث و امثال مبادرت می‏‌جوید.

آثار مولوی

مهمترین اثر منظوم مولوی مثنوی شریف است در شش دفتر به بحر رمل مسدس مقصور یا محذوف که در حدود 62000 بیت دارد. در این منظومه طولانی که آن را به حق باید یکی از بهترین زادگان اندیشه بشری دانست، مولوی مسائل مهم عرفانی و دینی و اخلاقی را مطرح کرده و هنگام توضیح به ایراد آیه‌ها و حدیث‌ها و یا تعریض بدان مبادرت جسته است. از جمله ترجمه‌های مهم، ترجمه‌ای است از رینولد نیکلسون، به انگلیسی، همراه با شرحی از آن که به انضمام طبع نفیسی از متن مثنوی انتشار یافت. (1925-1940 م).

دومین اثر بزرگ مولوی دیوان کبیر مشهور به دیوان غزلیات شمس تبریزی است، زیرا مولوی به جای نام یا تخلص خود در پایان غالب غزل‌های خود نام مرادش شمس الدین تبریزی را آورده است. چاپ مستند این دیوان به تصحیح فاضلانه مرحوم مغفور استاد بدیع الزمان فروزان‌فر از سال 1337 تا 1345 شمسی انجام گرفت و شماره بیت‌های آن غیر از رباعیات به 63630 رسیده است. غزل‌های مولوی مملو است از حقیقت‌های عالی عرفانی و دریاهای جوشانی است از عواطف حاد و اندیشه‌های بلند شاعر.

سومین اثر منظوم مولوی رباعیات او است که در چاپ مرحوم استاد فروزان‌فر عدد آنها به 1983 رباعی (3966 بیت) رسیده است. از مولوی اثرهایی به نثر باقیمانده که درخور اهمیت بسیار است و آن شامل مجموعه مکاتیب و مجالس او و کتاب فیه ما فیه است.

داستان آشنایی مولانا با شمس

مولوی همچنانکه گفته شد یک لحظه از تربیت خود غافل نبوده، تاریخ اینچنین می‌نویسد که روزی شمس وارد مجلس مولانا می‌شود. در حالی که مولانا در کنارش چند کتاب وجود داشت. شمس از او می‌پرسد این که اینها چیست؟ مولانا جواب می‌دهد قیل و قال است. شمس می‌گوید و ترا با اینها چه کار است و کتابها را برداشته در داخل حوضی که در آن نزدیکی قرار داشت می‌اندازد.

مولانا با ناراحتی می‌گوید ای درویش چه کار کردی برخی از این کتابها از پدرم رسیده بوده و نسخه منحصر بفرد می‌باشد، و دیگر پیدا نمی‌شود؛ شمس تبریزی در این حالت دست به آب برده و کتابها را یک یک از آب بیرون می‌کشد بدون اینکه آثاری از آب در کتابها مانده باشد. مولانا با تعجب می‌پرسد این چه سرّی است؟ شمس جواب می‌دهد این ذوق و حال است که ترا از آن خبری نیست. از این ساعت است که حال مولانا تغییر یافته و به شوریدگی روی می‌نهد و درس و بحث را کنار می گذارد و شبانه روز در رکاب شمس تبریزی به خدمت می‌ایستد. و به قول استاد شفیعی کدکنی تولدی دوباره می‌یابد.

هر چند که مولوی در طول زندگی شصت و هشت ساله خود با بزرگانی همچون محقق ترمذی، شیخ عطار، کمال الدین عدیم و محی الدین عربی حشر و نشرهایی داشته و از هر کدام توشه‌ای براندوخته، ولی هیچکدام از آنها مثل شمس تبریزی در زندگیش تاثیر گذار نبوده تا جائیکه رابطه‌اش با او شاید از حد تعلیم و تعلم بسی بالاتر رفته و یک رابطه عاشقانه گردیده چنانکه پس از آشنایی با شمس، خود را اسیر دست و پا بسته شمس دیده است.

پس از غیبت شمس از زندگی مولانا، با صلاح الدین زرکوب دمخور گردید، الفت او با این عارف ساده دل، سبب حسادت عده‌ای شد. پس از مرگ صلاح الدین، حسان الدین چلبی را به عنوان یار صمیمی خود برگزید. که نتیجه همنشینی مولوی با حسام‌الدین، مثنوی معنوی گردیده که حاصل لحظه‌هایی از هم صحبتی با حسام‌الدین می‌باشد. علاوه بر کتاب فوق ایشان دارای آثار منظوم و منثور دیگری نیز می‌باشند که در زیر به نمونه‌هایی از آنها اشاره می‌شود.

مولانا و انتخاب به عنوان شاعر سال آمریکا

مدارا و آشتی و صلح دوستی از دیگر موضوعاتی است که همواره در مد نظر مولای بلخ قرار دارد و برای او همه انسان‌ها صرف نظر از دین و رنگ و زبان و نژاد و عقیده برابر و یکسانند و برای گوینده عمل و تقوای انسان مهم است.

او دوستدار و عاشق انسانی است که به سوی روشنی و امید راه می‌پیماید و به دور از هر گونه نزاع، نفاق، اغتشاش و جدال است.

علت اینکه در سال 1999میلادی مولانا در آمریکا شاعر سال انتخاب گردید و در عرب و عجم و شرق و غرب او را به عنوان شاعر دل و آشتی خواه معرفی کردند محض همین اندیشه‌های روشن و تابناک اوست.

یعنی می‌شود گفت مولانا شاعر فرا ملی و دارای دیدگاه باز و فراخ و جهانی است و میان انسان‌ها امتیازی قائل نیست. لذا این شاعر که با اندیشه‌های بشردوستانه‌اش در قلب میلیون‌ها انسان قرار گرفته و با گذشت بیش از 800 سال از تولد او همچنان کلامش نقل محفل و مجلس است.

درگذشت مولوی

مولانا جلال الدین رومی، سرانجام در سال 672 ق در 68 سالگی به وصال معبود شتافت و پس از تشییع و نمازی با شکوه، در قونیه به خاک سپرده شد. مزار او در ترکیه، زیارتگاه دوستداران ادب پارسی و عرفان اسلامی است.

 

انتهای پیام/رض