شهرنشینی و معماری شهری گیلان +عکس
شهرهای کوچک بسیاری با پیشوند یا پسوند گوراب (میدانی برای بازارهای موقتی) و بازار درگیلان وجود دارند که گوراب زرمیخ، گوراب پس، احمدسرگوراب، بازکیا گوراب، پیر بازار و جمعه بازار از آن جمله اند.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از «لاهیجان»، حسین نصیری کامران دانشجوی دکترای شهرسازی درباره شهرنشینی و معماری گیلان نوشت: معماری و شهرسازی تصویر فرهنگ است و خرده فرهنگ های ایرانی که براساس نیازها و رفتارهای اقوام در زیست بوم خود به وجود آمده اند، منجر به بروز شیوه های متنوع سکونت، کار، ارتباطات و گذران اوقات فراغت شده اند. محل خودنمایی این شیوه های متفاوت زندگی، شهر است. شناخت شیوه های شهرنشینی و شهرسازی مناطق مختلف، همچنین حوزه ی فرهنگی گیلان به سبب تمرکز بررسی های انجام شده در ساخت شهرهای اقلیم گرم وخشک مورد غفلت واقع شده است.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, «لاهیجان»,,تحول شهرنشینی در گیلان
تحول شهرنشینی در گیلان
,به نظر می رسد هیچ مدرکی دال بر پیدایش شهرهای بزرگ در گیلان قبل از قرن چهارم هجری وجود ندارد. این می تواند به دلیل عدم ارتباط منسجم بین گیلان و سایر نقاط ایران باشد. اما گیلانی هایی که پیش از اسلام به شش نوع نگارش آشنایی داشته اند نیز از شهرهای بزرگی در اسناد به جا مانده نامی نبرده اند. حتی کاوش های انجام شده در تمدن های چندین هزار ساله ی املش، مارلیک، تالش و دیلمان نیز وجود شهرهای بزرگ را تایید نمی کند. تنها از قرن چهارم هجری به بعد است که لاهیجان به عنوان دارالامان فرقه ی زیدیه دارای مسجد جامع می شود و به شکل یک شهر قطب منطقه ای عمل می نماید.
,
در نقشه ادریسی به سال۱۱۵۴ میلادی (۵۳۲ هجری شمسی)
شمال نقشه به سمت پایین و کل منطقه گیلان و مازندران را لاهیجان نامیده شده است.
,
,
آنچه که مسلم است، پیدایش شهرها مستلزم وجود مازاد تولید کشاورزی و صنایع دستی و ایجاد مشاغل تخصصی است. در آب و هوای معتدل و مرطوب گیلان به دلیل وجود امنیت نسبی و برخورداری مناطق مختلف آن از تولیدات کشاورزی مشابه، نیازی به مبادلات تجاری گسترده نبوده است. تنوع بسیار گویش ها و لهجه های گیلکی در مناطق مختلف گیلان به خوبی استقلال نسبی هر یک و عدم ارتباط و پیوستگی بین آن ها را تایید می کند.
آفرینش مکان شهرها در ارتباط با محیط اطراف خود یا سازگارند و یا در تعارض در پدیده های طبیعی به وجود آمده اند. شهرهای گیلان را از این نظر می توان به سه گروه عمده تقسیم نمود.
,
شهرهایی که قدیمی ترند و سازگار با محیط اطراف خود شکل گرفته اند، مانند لاهیجان و فومن.
شهرهایی که بنا بر دلایل سیاسی و اقتصادی توسعه یافته اند، مانند رشت و بندر انزلی.
شهرهایی که بر اثر رشد هسته های روستایی و یا بازارهای هفتگی به وجود آمده اند. اغلب شهرهای گیلان از این دسته اند.
,
,
ساکنین مناطق مختلف گیلان به دلیل مبادلات محدود تجاری درون منطقه ای خود، بازارهای هفتگی را سامان بخشیدند. شهرهای کوچک بسیاری با پیشوند یا پسوند گوراب(میدانی برای بازارهای موقتی) و بازار درگیلان وجود دارند که گوراب زرمیخ، گوراب پس، احمدسرگوراب، بازکیا گوراب، پیر بازار و جمعه بازار از آن جمله اند. این گونه شهرها دارای بازارهای یک و یا دو روز در هفته اند و این محل های موقت گردهمایی جمعیتی، به مرور ساکنین دایمی بیشتری را در خود جای دادند.
اغلب این نوع شهرها، فاقد ساختار منظم و برج و بارو بوده اند، بدون سازگاری با طبیعت رشد کرده اند و در معرض پدیده های طبیعی قرار دارند. شهرهای رشت، بندرانزلی و لاهیجان دارای بازار دایمی اند و در تمامی روزهای هفته، بازار در آن ها دایر است. این بدان معنی است که آفرینش و پیدایش این شهرها از قاعده گفته شده پیروی نمی کند.
,
عکس ماهواره ای گیلان که عوارض طبیعی و شهرها در آن قابل تشخیص است برگرفته از کریستف هورمن ۲۰۰۶
,بسیاری از مناطق کم ارتفاع تر گیلان بر اثر پس روی دریاچه خزر در گذشته ی نه چندان دور، سر از آب بر آورده اند و سکونت در آن ها از قدمت چندانی برخوردار نیست. شواهد تاریخی و همچنین وجه تسمیه بسیاری از شهرهای گیلان این مطلب را تایید می کند. لنگرود به معنی رودی که در آن قایق های بزرگ حمل و نقل لنگر می انداخته اند در صورتی که رودخانه ی شهری آن اینک فاقد عملکرد ذکر شده است، رودسر زمان بندر بوده و کومله که به معنی بارانداز و انبار کالا است نیز موید عملکرد بندری این شهر در گذشته است، که اینک در حدود ده کیلومتر تا لبه دریا فاصله دارد. از خاطرات رابینو نیز چنین بر می آید، که در قرن گذشته به سبب بالا بودن سطح آب ها، گیلان فاقد جاده های مناسب بوده و سفر بین شهرهای آن به دشواری صورت می گرفته است و تنها زمانی که از جاده ی لاهیجان به لنگرود سخن به میان می آید که از دامنه کوه می گذرد(هم اکنون این جاده منتهی به مقبره شیخ زاهد گیلانی است)، آن را مشرف به دریا توصیف می کند. در صورتی که هم اکنون در روزهای آفتابی به زحمت می توان در افق خط آبی دریا را از این محل دید. و یا در تاریخ مشروطه گیلان به صراحت گفته شده است که تالاب انزلی تا پیر بازار رشت ادامه داشته است، که فاصله ی کنونی این شهر از لبه تالاب انزلی در حدود ده کیلومتر است. در نقشه ای که در سال ۱۸۴۵ میلادی ترسیم شده است، نیز فاصله ی شهرهای گیلان از دریا به مراتب کمتر از وضع کنونی نشان داده می شود.
,قرارگیری لاهیجان و فومن در یک عرض جغرافیایی( ۱/۳۷ درجه شمالی) اتفاقی نیست. بلکه به سبب دما و رطوبت مشابه و همچنین زاویه تابش آفتاب یکسان، طول روز و شب و تابستان و زمستان برابر و فاصله و ارتفاع متناظر آن ها ازسطح دریا، شرایط سکونت مناسب تری فراهم شده است. انتخاب آگاهانه و طبیعی لاهیجان و فومن به عنوان سکونتگاه های مطلوب شهری و سازگار با محیط اطراف خود منجر به آفرینش مکان اجتماعی در گیلان شد. اما شهر رشت که پیدایش آن به دلیل ختم خصومت طولانی بین بیه پیش(منطقه شرق گیلان) و بیه پس(منطقه غرب گیلان) به مرکزیت لاهیجان و فومن و جلوگیری از ادامه نزاع آن ها به عنوان حاکم نشین گیلان انتخاب شد، به صورت ناسازگار با طبیعت و بنا به دلایل سیاسی و موقعیت مرکزی آن در گیلان بوده است. رشت نسبت به لاهیجان و فومن دارای رطوبت و بارندگی بیشتر و دمای متوسط بالاتر است. شواهد تاریخی نشان از تغییر بستر سپیدرود و سیلاب های ویرانگر آن است و رشت بر دلتای قدیمی این رودخانه پدیدار شده که نسبت به دشت اطراف خود کمی مرتفع تر است. رشد رشت از اواخر دوران صفویه آغاز شد زیرا، بندرانزلی دروازه اروپا لقب گرفت و به لحاظ کمبود زمین با زهکشی مناسب در انزلی، رشت مرکز مبادلات تجاری و اجتماعی ایران و اروپا شد.
,ساختار معماری شهری گیلان
,معماری شهری گیلان نیز با سابقه ی هزار ساله ی خود، متاثر از سیر شهرنشینی گفته شده است. عوامل دیگری از جمله معماری برونگرای روستایی مبتنی بر مصالح و روش های اجرایی بوم آورد، همچنین شباهت اقلیمی و ارتباط فرهنگی طولانی با سرزمین های شرقی اروپا، منجر به پیدایش معماری ویژه شهری گیلان شده است. بدنه های سفید خانه ها و سقف های سفالی شیبدار و توسعه ی فضاهای شهری که ورودی خانه ها و ساختمان های عمومی بدون واسطه به میدان ها باز می شوند، از ویژگی های بافت زمینه ای شهری گیلان است. معماری نیمه باز یا نیمه بسته ی شهری گیلان از چهاره و یا هشتی بدون مفصل به حیاطی باز می شود، که دارای چند درخت میوه و اغلب یک حوض کوچک نسبتا عمیق است. عمارت اصلی در انتهای عرصه احداث می شود و جهت قرارگیری آن اغلب شرغی غربی است. بناها اغلب دو طبقه روی کرسی دارای تلار که تمامی اتاق ها رو به تلار مشرف به حیاط، دارای بازشو و یا ارسی می باشند. عدم تقارن نیز از خصوصیات بارز معماری شهری گیلان است، که در معماری مساجد تک مناره و ساختار فضاهای شهری نیز به چشم می خورد. علاوه بر این ها شیوه ی معماری گیلان را می توان ناشی از ویژگی های اقلیمی و معماری برونگرای روستایی آن دانست، اما ارتباط با فرهنگ ایرانی به خصوص در دوره صفویه نیز در شکل گیری این شیوه معماری شهری ویژه بسیار موثر بوده است.
,ساختار شهر گیلانی، که هسته ی نخستین آن بازار هفتگی است، یک و یا چند فضای باز عمومی را شامل می شود که در ایام خاصی از هفته محل بروز تعاملات و تظاهرات اجتماعی است. به دلیل ارتباط روستاهای منطقه با این بازار راه های متعدد به شهر منتهی می شوند و به صورت ارگانیک شکل می گیرند، این راه ها توسعه می یابند و به تدریج هسته های دیگری در بافت شهر مانند گورستان ها ظاهر می شوند. به همین دلیل است که قدیمی ترین بخش این شهرها پس از بازار، گورستان است. بر اثر پیدایش تخصص و کارهای دائمی مانند مشاغل مربوط به صنایع دستی و خدمات مربوط به حفظ امنیت و پذیرایی از بازارمجان و خریداران و رشد طبیعی جمعیت ساکن، شهر با بافت ارگانیک بر پیرامون بازار پدیدار می شود.
,شهرهای قدیمی تر گیلان نیز به سبب پیدایش هسته های متعدد سکونتگاهی در مسیر راه ها، دارای محلات با هویت می شوند که خود شامل مرکز محله ای است که اغلب مجموعه ای از فضای باز متناسب با جمعیت محله، بازارچه، مسجد، حسینیه، امام زاده، گورستان محلی، حمام و در برخی موارد مدرسه بوده اند. وجود مراسم مذهبی خاص مانند حرکت هیات های عزاداری در محلات مختلف و آیین های باستانی همچون مراسم چهل منبر در شب عاشورا در لاهیجان، نیز در ایجاد مسیرهای حرکتی پیاده و فضاهای سکون مراکز محلات نقش به سزایی داشته است. اما در هر صورت فضای شهری اصلی شهر میدانی بوده، که مهم ترین وقایع در آن اتفاق می افتاده است. ابلاغ فرمان های حکومتی، تعزیرات و سخنرانی ها و نمایش معرکه گیران دوره گرد، بازی ها و ورزش های محلی از جمله این رخداد های شهری بوده اند. وجود بازار متصل به این میدان و کاروانسراها و مسجد جامع و ساختمان یادمانی حکمرانان محلی مانند مجموعه ی چهارپادشاهان لاهیجان نیز از ویژگی های این هسته مرکزی شهرهای قدیمی گیلان به شمار می آید.
,به هر روی شهرسازی و معماری شهری گیلان گونه ای خاص از شهرسازی و معماری ایرانی است، که در بستر آب وهوای ویژه ی گیلان و در ارتباط با فرهنگ ایرانی اسلامی شکل گرفته است. این گونه ی خاص، نیاز به بازشناسی و مطالعه تطبیقی نسبت به سایر شیوه های شهرنشینی، شهرسازی و معماری شهری ایرانی دارد. اگر هدف شهرسازی را ایجاد نشاط و سرزندگی به وسیله نیل به کیفیت محیطی بهتر و کارایی و عدالت اجتماعی برای نسل حاضر و نسل های آینده بدانیم. ساخت شهرها و محلات با هویت که در شهروندان حس تعلق را تقویت نماید، از اهمیت بسیاری برخوردار است. و این در صورت شناخت ویژگی های خاص معماری و شهرسازی هر منطقه، شهر و یا محله محقق می شود.
,انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه