پته؛جواهری که ناشناخته مانده است/سرگردانی هنر اصیل کرمانی در دستان افاغنه

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از  آرمان کرمان، مردم سخت کوش کرمان از هزاران سال پیش و به موازات سایر فعالیت های اقتصادی و اجتماعی به تهیه و تولید انواع فرآورده های صنایع دستی نیز اشتغال داشته اند که پته دوزی یکی از انواع آن به شمار می رود.

هنر پته دوزی که ریشه در تاریخ و گذشته ی فرهنگی کرمان دارد ، هم اینک تولید آن در کرمان ، سیرجان و رفسنجان رایج است و همچون دیگر صنایع دستی نشانه زیباشناسی ، صبر و امید مردمان ایران زمین می باشد.

  پته شاخ گوزنی، ترمه، قلمکار، لچک ترنج، نارنج، جقه دوقلو، بازوبندی و درختی را از مهم ترین طرح های مختلف پته عنوان است، این صنعت دستی بیشتر از سوی خانم های کرمانی تولید می شود که معتقدند این هنر به صورت موروثی به آنها رسیده است . مادربزرگ به دختر و مادر به فرزندانش آموخته که چگونه سمبل خاص ایرانی مانند بته جقه، سرو و دیگر نقوش را با نخ های پشمی یا ابریشمی روی زمینه پارچه پشمی بنشانند.

پته همانند سایر رشته های صنایع دستی سابقه ی تولیدی مشخص ندارد و هر یک از دست اندرکاران پیدایی آن را به یکی از افسانه های بومی مرتبط میسازد ، قدیمی ترین قطعه پته یی که هم اکنون یافت میشود روپوش مقبره ی شاه نعمت اله ولی در ماهان کرمان است .

  این پته که ۳۵۵ سانتی متر طول و ۲۱۰ سانتی متر عرض دارد ، در مدت 8 سال توسط 16 دختر کرمانی دوخته شده و از طرف «شهاب‌الملک» در زمان قاجار به شاه نعمت‌الله ولی اهدا شده است.

پته کرمان یکی دیگر از صنایع دستی کرمان است که به مرور زمان به ورطه فراموشی سپرده می شود و باید تاسف خورد که این صنعت نیز مثل صنعت مسگری در قبضه افاغنه قرار گرفته است و این مسئله ما را بر آن داشت تا گزارشی از این هنر اصیل کرمانی داشته باشیم .

ابتدای در ورودی بازار مسگرها به چند مغازه پته فروشی بر می خوری وقتی وارد آنها می شوی محو تماشای منظره های زیبای آن می شوی، شال هایی به رنگ های متفاوت طبیعت که بر روی هر کدام نقوشی برجسته به دست انسان این موجود پیجیده خلق شده است که چشم هر بیننده را خیره می سازد، که برای تزیین و رویه  انواع و اقسام وسیله ها مدلی خاص دوخته شده است، از جمله جلد قرآن، سجاده، رو میزی، جا دستمال کاغذی، زیر سینی، زیر گلدانی، زیر لیوانی، رو بالشی، پشتی، کوسن، روتختی، زیربشقابی، تابلوهای تزئینی و ...

از زیبایی محو آنها می شوی و انگار که هر کدام از بته ها و جقه ها با ما حرف می زنند و از سختی و زخم انگشتان دوزندگان هنرمند می گویند و چشمانی که شبانه روز بیدار ماندند تا چنین طرح زیبایی را خلق نمایند.

هر جای از مغازه را که نگاه می کنی اثری از دوزنده نیست و فقط فروشنده را می بینی که خریداران را راهنمایی می کند، وقتی هم سراغی از دوزنده می گیری می گوید: دیگر بازنشسته شده و هم اکنون در خانه استراحت می کند، خواستم شماره تماسی از او داشته باشم و یا اینکه از نزدیک او را ملاقات کنم و در رابطه با این هنر از او سوالاتی نمایم که شخص فروشنده اجازه چنین کاری را نداد، هر چه اصرار کردم قبول نکرد و در پاسخ گفت: خواهشا راحتمان بگذارید.

گفتم مگر چه شده ؟ من بالشخصه می خواهم از این هنر بیشتر بدانم و به دیگران معرفی نمایم و متوجه شده ام که متاسفانه این هنر دارد به فراموشی می رود.

در جواب پاسخ داد : امثال شما زیاد بودند که می خواستند چنین کنند حتی گزارش های زیادی هم تهیه کردند، اما چه کردند؟ هیچ دردی از ما دوا نشد و کسی هم به داد ما نرسید. دیگر بس است از بس جواب این آن و آن را با وعده های آنچنانی دادیم.

بسیار متاسف شدم  و تنها کاری که کردم چند تا عکس گرفتم و از مغازه بیرون آمدم.

به چند مغازه دیگر که در همان نزدیکی بود سر زدم فقط فروشنده داشتند، به طرف چهارسوق رقتم یک پته فروشی نزدیک عطاری بود با یک نگاه دیدم که چند تا پته بی کیفیت بیرون از مغازه آویزان شده بود نزدیک رفتم وقتی داخل مغازه شدم فروشنده جلو آمد با خوش آمد گویی پرسید هر نوع پته ای بخواهید در خدمتم؟

تعجب کردم ، با کنجکاوی پرسیدم منظورتان از این حرف چه بود؟ گفت: از هر نوع و قیمتی بخواهید. بعد از معرفی خودم گفتم که من خبرنگار هستم و برای تهیه گزارش آمده ام و دوست دارم که شما در این رابطه من را راهنمایی بفرمایید، در ابتدا تمایلی نشان نداد ولی با صحبت هایی که برایش کردم و اینکه این صنعت کم کم دارد از رونق می افتد و کسی هم پاسخگو نیست!!! چیزهایی را بیان کرد که بسیار تاسف انگیز بود، از جمله اینکه هم اکنون پته کرمان را افاغنه می دوزند ، پته ای که یک هنرمند کرمانی آن هم از چند صد سال پیش شروع کرده و با کیفیت و زیبایی می دوخت، امروز با کمیت روبرو شده است.

آقای احمدی همچنین از لیدر تورهای توریسمی نیز گله کرد و گفت اکثر مواقع که گردشگران علی الخصوص گردشگران خارجی که به این چهارسوق می آیند لیدر اجازه نمی دهد حتی یک خارجی وارد مغازه شود نمی دانم چرا چنین است؟ و یا اینکه وقتی من پته ای را به مشتری می فروشم بعدا می شنوم که او به مغازه دیگر مراجعه می کند و مجددا قیمت می گیرد، فروشنده حال به خاطر اینکه مشتری را جذب کند قیمت را به او ارزانتر می گوید و وقتی مشتری در مقابل به او می گوید که من از فلان مغازه به این قیمت خریدم  ، می گوید این پته ای که به شما داده شده بی کیفیت است و گران گفته است، به اصطلاح خودزنی می کنیم و سعی در خراب کردن حرفه یکدیگر داریم  و این در حالیست که می توانیم به جای این کار از پته بیشتر تعریف کنیم  نه اینکه آن را خراب کنیم.

وی همچنین تفاوت بین پته دست دوز یک هنرمند کرمانی را با یک افاغنه توضیح داد  و گفت : یک هنرمند کرمانی باور کنید با عشق و علاقه می دوزد و تمام سطح پته را پر دوزی می کند و از حرفه ای استفاده می کند که 500 سال قدمت دارد ولی یک افاغنه نه،  آنطور که خود می خواهد می دوزد.
آقای احمدی همچنین بیان می کند هنوز ترمه بیشتر از پته در کشور معرفی شده است چون یزدی ها روی این صنعت زیاد تبلیغ نموده اند و اینکه ترمه زمانی در کرمان با دست بافته می شد و یکی از هنرهای دستی آن به شمار می آمد  ولی بعدها ماشینی شد، با این همه فروش خوبی بین گردشگران دارد.

وی ادامه داد: یک گردشگر تهرانی وقتی به کرمان می آید، برای رسیدن به کرمان باید از یزد بگذرد ابتدا سوغات ترمه زیادی می خرد ولی وقتی به کرمان می رسد و با این هنر زیبا روبرو می شود غبطه خورده و می پرسد نام این کار زیبا چیست ؟ می گوییم پته، می گوید چقدر زیباست ، مجددا می پرسد به چه کار می آید ؟ او را راهنمایی نموده و انواع آن را معرفی می کنیم و او راغب می شود تا چیزی بخرد ولی با این همه می گوید متاسفانه اکثر پولمان را ترمه خریدیم .

چرا میراث فرهنگی نمی خواهد در معرفی این هنر به ما کمک کند، باور کنید اگر این صنعت مورد حمایت دولت قرار گیرد می تواند گردشگر خوبی را جذب نموده و در اقتصاد شهرمان موثر باشد. امروزه به خاطر بی توجهی مسئولین اکثر هنرمندان کرمانی از این حرفه کناره گیری کرده اند و این حرفه به دست افاغنه افتاده است.

سکوت می کنم و دیگر هیچ نمی گویم؟!

و این در حالیست که طبق گفته غلامرضا فرخی معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان، با درخواست استان مبنی بر ثبت جهانی شدن پته کرمان موافقت شده است.

وی با بیان اینکه چند کار اولیه برای جهانی شدن پته کرمان و معرفی شهر کرمان به عنوان شهر پته باید انجام شود افزود: دستگاه‌های اجرایی از جمله دانشگاه‌ها و شهرداری باید در این مورد کمک بیشتری کنند.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان ساخت المان پته، ایجاد رشته‌های دانشگاهی در این زمینه، افزایش فروشگاه‌های پته در سطح شهر، نامگذاری یکی از خیابان‌های شهر کرمان به نام پته، راه‌اندازی سایت دو زبانه پته، چاپ کتاب و ایجاد موزه پته را از اقدامات مقدماتی برای ثبت جهانی شدن پته عنوان کرد.

ولی آیا هیچکدام از این موارد تاکنون عملیاتی شده است ؟

گفته می شود فروشندگان پته برای اینکه پته تولیدی خود را ارزانتر بدست بیاورند آن را در اختیار زنان افاغنه قرار می دهند، این کار نه تنها کیفیت و مرغوبیت چند صد ساله خود را از دست می دهد که حتی این هنر اصیل را نیز زیر سوال می برد؟

خریداران غیر کرمانی چون با پته اصیل کرمان آشنا نیستند بعد از خرید و شستشو تازه متوجه کمیت آن می شوند و این ضربه مهلکی است به این هنر با ارزش کرمان.

گزارش از : مهین نامجو

انتهای پیام/