ضرورت مقابله با فقر به عنوان یکی از چالش های فراروی کرامت انسانی

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از پلنا؛اصل کرامت نفس پایه و محور همه تعلیمات اخلاق اسلامی است و در اسلام به کرامت و منزلت نفس، درقالب محترم شمردن نفس بسیار اهمیت داده می شود. کرامت انسان از خداوند نشأت می گیرد که انسان را بر دیگر مخلوقات برتری داده و به طرق مختلف به او کمال بخشیده و از سایر موجودات به واسطه عقل، متمایز ساخته است.

هسته آموزه های اسلامی درباره رشد انسان، کرامت ذاتی اعطا شده ازخداوند به همه انسان ها است [1]. بنابراین کرامت در هر انسان نهادینه است و هرشخصی حق دارد فقط بواسطه انسان بودنش صرفنظر از نژاد، مذهب، جنسیت، توانایی، سن یا وضعیت اقتصادی با کرامت و احترام زندگی کند. شخصیت، اعتبار و کرامت انسانها مهم ترین عوامل زندگی شرافتمندانه و پویایی زندگی اجتماعی هستند که حفظ این عوامل منجربه امنیت اجتماعی می شود؛ و قصد اسلام فراهم کردن امنیت برای انسان ها از هر لحاظ است.

اسلام به تفصیل به کرامت انسانی پرداخته و به آن ارزش ویژه ای داده است. در اسلام کرامت انسانی اصل پذیرفته شده در روابط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فردی است. برهمین اساس بررسی موانع وچالش های فراروی کرامت انسانی و تلاش در جهت رفع عوامل تحلیل برنده و مسدود ساختن راه های مخدوش شدن کرامت انسانی از اهمیت بسزایی در جهت تحقق برنامه های انسان ساز اسلام و نیل به کمال و تعالی فرد و جامعه برخوردار است.

برخی عوامل مادی ومعنوی، به طور مستقیم یا غیرمستقیم ، باعث خدشه دار شدن کرامت و شخصیت انسانی می گردند. یکی از این عوامل که درجهان معاصر شاهد پیامدهای ناگوار و فراگیر آن هستیم، پدیده فقر و محرومیت مادی است. پدیده­ فقر، به عنوان یکی از نابهنجارترین و آسیب رسان ترین معضلات اقتصادی مطرح می شود که پیامدهای مخرب و ناگواری هم بر ابعاد مادی و هم معنوی زندگی فرد و جامعه دارد.

اگرچه این پدیده از دیرباز در همه جوامع وجود داشته، لیکن امروزه ماهیت نظام های سرمایه داری غرب با زیر نفوذ قراردادن سرمایه ها اکثریت جامعه رابه فقر و ناتوانی از ارضای نیازهای اساسی زندگی دچارساخته است.

درکشورما نیز با گسترش تحریم های خصمانه بر علیه ملت ایران، مسئله اقتصاد مقاومتی به صورت جدی و گسترده از جانب مقام معظم رهبری مطرح شده که مقابله با فقر به عنوان یکی ازمحورهای اصلی آن در نظرگرفته می شود. برهمین اساس در نوشتار حاضر، به بررسی رابطه بین فقر و کرامت انسانی افراد پرداخته شده است.

محوریت این بحث عمدتا براساس سیره اقتصادی امام رضا (ع) و به ویژه حدیث ذیل می باشد:

امام رضا علیه السلام فرموده اند: « اذا أَقْبَلَتِ الدُّنْیا عَلَی انسان أَعْطَتْهُ مَحَاسِنِ غَیرِهِ وَ اذا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبْتُهُ مَحَاسِنِ نَفْسِهِ؛ هرگاه دنیا [و دارایی] به انسانی روی آورد، نیکی‌های دیگران را [نیز] به او می‌دهد و هرگاه به کسی پشت کند [و او فقیر شود]، نیکی‌های خودش را [ هم] از او می‌گیرد.»[2]

در این سخن، فقر، عامل نفی شخصیت شمرده شده است که انسان فقیر دچار آن می‌شود و بر اثر آن ویژگی‌های مثبت خویش را از دست می‌دهد. در حالی که از آن سو، دارایی و تمکن مالی می‌تواند در شخصیت‌سازی انسان چنان اثر گذارد که او را از نیکی‌های اخلاقی دیگران نیز بهره‌مند کند.

براساس این توضیح می توان این حدیث شریف را دلالتی بر تأثیر فقر و محرومیت مادی بر مخدوش سازی حرمت و شخصیت انسان در نظر گرفت.

رویکرد اسلام به مسأله فقر

دیدگاه اسلام در مورد حقوق انسان برای کسب معاش روزانه براساس سه اصل استوار است : اول، مال و دارایی متعلق به خداوند است و مردم درکسب و استفاده از آنها برابر هستند؛ دوم، هر انسانی حق غیرقابل انتقالی برای کسب معاش خود دارد که تحت هیچ شرایطی نباید از آن محروم شود و در زمان ضعف و ناتوانی یا نداشتن امکانات باید معاشش توسط دیگران فراهم شود؛ سوم، انسان متعهد به به کار بستن منتهای تلاش درکارو استفاده از منابع طبیعی برحسب علاقه اش است.

اسلام به همه انواع کاربرای تأمین معاش احترام می گذارد، مادامی که شامل هتک حرمت، خطا یا گناه نگردد. اسلام به عنوان یک مکتب انسان‌ساز، رفع حوایج مادی انسان را نیز از نظر دور نداشته و ریشه‌ کن کردن فقر و محرومیت را در مسیر رفع نیازهای اساسی انسان در جریان رشد و تکامل مادی و معنوی او و رسیدن به اهداف غایی خلقت، مورد تأکید قرارداده است.

پیشوایان دین نیز رفع فقر را وظیفه خود می‌دانستند و چه به‌عنوان یک فرد عادی و چه به‌عنوان مسئول جامعه اسلامی، سعی در ریشه‌کن کردن فقر و محرومیت داشتند.

دیدگاه امام رضا(ع) به فقر

امام رضا (ع) نیز تعالیم مفیدی در زمینه اصول اقتصاد اسلامی، اعم از اصول مالکیت، مدیریت منابع مالی، مبارزه با بیکاری، مسؤولیت دولت، ضرورت تأمین معاش و مقابله با فقر ارائه کرده است. امام رضا(ع) فقر را به عنوان عامل مرگ و نابودی، سلب شخصیت، و کلید مشکلات اجتماعی توصیف کرده و تأکیدات زیادی برای مقابله با این پدیده ی هلاکت بار ارائه داشته است.

ایشان درجایی فقر را به عنوان کلید بیچارگی و هلاکت [3] معرفی  و در جای دیگر تأمین بودن معاش را عامل آرامش و راحتی روان انسان عنوان کرده است و فرموده اند: «چون آدمی خوراک سال خویش را ذخیره کند، پشتش از بار زندگی سبک می گردد و آسوده خاطر می شود» [4].

همچنین از ایشان درباره خوشی دنیا پرسیده شد؛ فرمودند: « وسعت منزل و زیادی دوستان ». برمبنای این احادیث، اگرچه تأمین معاش، پاسخ به نیازهای اولیه مادی و زیستی فرد و خانواده است ولی فراتر از آن به تأمین آرامش و امنیت زندگی می انجامد.

در واقع فقر،  بُعد اقتصادی امنیت انسان را منحرف کرده و همچنین آسایش خاطر که مهم ترین جزء امنیت انسان است را سلب می کند.

[1] و ما فرزندان ادم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را بر مرکب بر و بحر سوار کردیم و از هر غذای لذیذ و پاکیزه آنها را روزی دادیم و بر بسیاری از مخلوقات خود برتری و فضیلت کامل بخشیدیم” ( سوره اسراء ، آیه 70).

[2] عیون اخبارالرضا (ع)،ج 2، ص 130

[3] بحارالانوار، ج 75، ص 260.

[4] الحیاه، ج 6، ص170

منابع

حکیمی،م.(1381). امام رضا(ع) : زندگی واقتصاد. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.

رشکیبانی م. (1391). جلوه‌های جهاد اقتصادی در اندیشه امام رضا علیه السلام.قم: مرکز پژوهش‏های اسلامی صدا و سیما قم.

محمدزاده، م.(1388). علی بن موسی (ع) امام رضا. قم: دلیل ما.

موسوی اصل، س.م.( 1387) . فقروبهداشت روانی ازدیدگاه دین وروانشناسی. فصلنامه روان شناسی ودین، شماره 4، ص89

سمیّه موسوی

انتهای پیام/