به گزارش خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ تنگه هرمز، باریکترین گلوگاه انرژی جهان، همواره نقطه استراتژیکی بوده که میتواند سرنوشت اقتصاد جهانی را رقم بزند. روزانه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور میکند، معادل یکپنجم تجارت نفت جهانی. همین ویژگی، تنگه هرمز را به سلاح اقتصادی قدرتمندی برای کشورهای منطقه تبدیل کرده است، بهویژه برای ایران که در دو سوی این آبراه استراتژیک قرار دارد.
در این زمینه، احسان خاندوزی، وزیر اسبق اقتصاد و کارشناس برجسته اقتصاد سیاسی، روز گذشته تحلیلی عمیق ارائه داد که بسیاری را به تفکر واداشت: «برای اینکه ایران بتواند به نقطه دردناک اقتصاد جهانی و آمریکا فشار بیاورد و با تغییر معادله اساسی، بازی را به نفع خود تغییر دهد، باید برای حداقل ۹۰ روز، مسئله کنترلهای هوشمند روی تنگه هرمز را بهصورت رسمی در دستور کار خود قرار دهد.»
خاندوزی توضیح داد که این استراتژی، نه مسدود کردن کامل تنگه، بلکه اعمال محدودیتهای هوشمندانه و انتخابی بر عبور نفتکشهاست، بهگونهای که:
-
فشار اقتصادی بر دشمنان ایجاد شود
-
اما ایران خودش هم در معرض تحریمهای شدید قرار نگیرد
-
و بتوان از این فشار، به عنوان اهرم مذاکره استفاده کرد
وی پیشبینی کرد:«اگر این استراتژی حداقل ۹۰ روز ادامه یابد، حداکثر زمانی که اقتصاد جهانی میتواند در برابر شوک نفتی مقاومت کند — یعنی جلوگیری از رسیدن قیمت نفت به بالای ۱۰۰ دلار — تا پایان مارس خواهد بود.»
مکانیزم کنترل هوشمند: نه مسدودسازی، بلکه «فشار هدفمند»
خاندوزی تأکید کرد که مسدود کردن کامل تنگه هرمز، استراتژی نابخردانهای است که فقط منجر به تحریمهای شدیدتر و اقدامات نظامی خواهد شد. در مقابل، کنترل هوشمند به معنای:
-
بررسی دقیق کشتیهای عبوری و توقف موقت آنهایی که به تحریمها احترام نمیگذارند
-
ایجاد تأخیرهای برنامهریزیشده در عبور نفتکشها
-
اعمال محدودیت بر عبور نفت از کشورهای خاص (مثل آمریکا و متحدانش)
-
حفظ عبور آزاد نفت از کشورهای بیطرف و دوستانه
این روش، فشار اقتصادی ایجاد میکند — اما از تقابل نظامی جلوگیری میکند.
ذخایر استراتژیک: سپری که فقط ۲۰ روز دوام میآورد
نکته کلیدی در تحلیل خاندوزی، محدودیت ذخایر استراتژیک نفت کشورهای غربی است:«کشورها با تزریق ذخایر استراتژیک خود توانستهاند قیمت نفت را زیر ۱۰۰ دلار نگه دارند. اما این ذخایر فقط تا ۲۰ روز آینده میتوانند قیمت نفت را کنترل کنند. پس از آن، جهش بزرگی در قیمت نفت خواهیم داشت.»
این تحلیل با نظر دکتر علیرضا نائینی، کارشناس اقتصاد انرژی دانشگاه تهران نیز همخوانی دارد که در این خصوص به راه دانا، میگوید:«ذخایر استراتژیک آمریکا و اعضای آژانس انرژی بینالمللی در مجموع حدود ۱.۵ میلیارد بشکه است. با فرض تزریق روزانه ۵ میلیون بشکه به بازار، این ذخایر حداکثر ۳۰۰ روز دوام میآورند. اما در عمل، به دلیل محدودیتهای لجستیکی و سیاسی، تزریق واقعی به بازار، حداکثر ۲ تا ۳ میلیون بشکه در روز است — یعنی ذخایر فقط ۱۵۰ تا ۲۰۰ روز دوام خواهند آورد. و اگر تقاضای جهانی هم افزایش یابد، این زمان به ۶۰ تا ۹۰ روز کاهش مییابد.»
نظر کارشناسان بینالمللی: آیا این استراتژی واقعبینانه است؟
«سارا ویلیامز» تحلیلگر انرژی مرکز مطالعات استراتژیک واشنگتن، در گزارشی اخیر نوشت:«ایران از نظر فنی توانایی کنترل تنگه هرمز را دارد، اما اجرای چنین استراتژیای با ریسکهای سیاسی بسیار بالایی همراه است. آمریکا و متحدانش ممکن است با اقدامات نظامی یا تحریمهای شدیدتر پاسخ دهند. با این حال، اگر ایران بتواند این فشار را بهصورت تدریجی و با مذاکره موازی اعمال کند، میتواند به عنوان اهرم قدرتمندی در دست مذاکره عمل کند.»
«محمد حسینی» کارشناس اقتصاد سیاسی و نویسنده کتاب «نفت و قدرت» میافزاید:«تاریخ نشان داده که کنترل تنگه هرمز، همیشه اهرم قدرتمندی برای ایران بوده است. در سال ۱۹۸۸، تهدید ایران برای مسدود کردن تنگه هرمز، باعث شد آمریکا در جنگ ایران و عراق وارد شود. در سال ۲۰۱۹، کاهش عبور نفت از تنگه هرمز، قیمت نفت را ۲۰ درصد افزایش داد. اما نکته کلیدی این است: ایران باید این اهرم را بهصورت هوشمندانه و در زمان مناسب استفاده کند، بهعنوان ابزار مذاکره استفاده کند.»
سناریوی احتمالی: قیمت نفت تا ۲۰۰ دلار؟
بر اساس مدلهای اقتصادسنجی، اگر کنترل هوشمند تنگه هرمز برای ۹۰ روز ادامه یابد:
-
هفته اول: قیمت نفت به ۱۱۰ دلار میرسد (به دلیل ترس بازار)
-
هفته دوم تا چهارم: ذخایر استراتژیک تزریق میشود و قیمت به ۹۵ دلار بازمیگردد
-
هفته پنجم تا هشتم: ذخایر کاهش مییابد و قیمت به ۱۳۰ دلار میرسد
-
هفته نهم تا دوازدهم: کمبود واقعی در بازار ایجاد میشود و قیمت به ۱۸۰ تا ۲۰۰ دلار میرسد
«دکتر فریدون همتی» استاد اقتصاد دانشگاه شهید بهشتی هشدار میدهد:« با وجود اینکه در شریط جنگی برخی ریسک ها وجود دارد، چنین جهشی در قیمت نفت، نه تنها بر اقتصاد غرب تأثیر میگذارد، بلکه بر اقتصاد ایران هم ممکن است فشار وارد کند، چون واردات ما هم با ارز گرانتر مواجه میشود. بنابراین، اجرای چنین استراتژیای باید همراه با برنامهریزی دقیق برای کاهش وابستگی به واردات و افزایش تولید داخلی باشد.»
چالشهای پیشرو: چرا این استراتژی تاکنون اجرا نشده است؟
۱. ریسک نظامی: آمریکا ممکن است با اقدامات دریایی یا حتی حمله هوایی پاسخ دهد.
۲. تحریمهای شدیدتر: اروپا و ژاپن ممکن است در صورت مسدودسازی، تحریمهای جدیدی را اعمال کنند.
۳. واکنش بازارهای مالی: شاخصهای بورس جهانی ممکن است سقوط کنند و رکود جهانی تشدید شود.
۴. واکنش کشورهای همسایه: عربستان و امارات ممکن است از طریق خطوط لوله جایگزین، نفت را عبور دهند.
هوشمندی در استفاده از اهرمهای قدرت
تحلیل احسان خاندوزی، یادآوری قدرتمندی است:«ایران در دست داشتن اهرمهای قدرتمندی مانند کنترل تنگه هرمز، اما استفاده از این اهرمها باید با هوشمندی و در زمان مناسب انجام شود، نه بهعنوان سلاح تهاجمی، بلکه بهعنوان ابزار دفاعی و مذاکرهای.»
در نهایت، موفقیت این استراتژی به سه عامل بستگی دارد:
-
آمادگی داخلی برای تحمل پیامدهای احتمالی
-
هماهنگی با کشورهای دوست و همسایه
-
استفاده تدریجی و هدفمند از این اهرم، نه یکباره و انفجاری
به گزارش راه دانا؛ همانطور که خاندوزی هشدار داد:«اگر این پروتکل بهصورت جدی در مواضع رسمی کشور اعلام شود و حداقل ۳ ماه ادامه یابد، جهش بزرگی در قیمت نفت رخ خواهد داد و این بار، ذخایر استراتژیک دیگر نمیتوانند جلوی آن را بگیرند.»
مقداد ذکیزاده
ارسال دیدگاه