نگاهی به شایستگیهای بانوانی که در تاریخ شیعه، رهبری را بر عهده داشتند
اما واقعیت تاریخی، تصویری از زنانی که نه فقط در پستو، که در متن تاریخ ایستادند و سکان هدایت جامعه را در حساس ترین برهه ها به دست گرفتند را نشان می دهد.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) در سال ۲۶۰ قمری، جامعه شیعه در یکی از حساس ترین مقاطع تاریخی خود قرار گرفت. امام زمان (عج) تنها پنج سال داشت و بسیاری از شیعیان حتی از وجود او بی خبر بودند. از سوی دیگر، عباسیان به شدت به دنبال یافتن فرزند امام بودند تا او را از بین ببرند. در این شرایط بحرانی، چه کسی پرچم هدایت را بر دوش گرفت؟
"جده" یا سوسن مغربی، مادر امام حسن عسکری (ع) و مادربزرگ امام زمان (عج). زنی که پس از شهادت پسرش، مدیریت امور جامعه شیعه را بر عهده گرفت و با تدبیر و درایت، ارتباط با شیعیان را مدیریت کرد. او بود که در غیاب امام زمان (عج)، جامعه را هدایت کرد و زمینه را برای معرفی امام دوازدهم فراهم نمود.
سوسن که به نامهای حُدیث، سلیل و سمانه نیز شناخته می شود، در ابتدا به عنوان کنیز وارد خانه امام جواد (ع) شد و سپس به همسری امام هادی (ع) درآمد. آنچه او را از دیگران متمایز کرد، نه اصالت ظاهری، که پاکی، تقوا و شایستگی های اخلاقی او بود.
امام هادی (ع) در اولین دیدارش با او فرمود: "سلیل، از بدیها، پلیدی ها و ناپاکی ها پاک و عاری است" و سپس بشارت داد: "به زودی خداوند از دامن و نسل او، حجت خود بر خلق را عطا می کند که زمین را از عدل و داد پر می سازد". نکته شگفت انگیز این است که امام هادی (ع) به او فرمود: "تو مادر دو امام معصوم هستی"؛ یکی امام حسن عسکری (ع) و دیگری امام زمان (عج) که از نسل اوست. این جایگاه والا، نشان از ظرفیت بی نظیر این بانو برای نقش آفرینی در بالاترین سطوح هدایت جامعه دارد.
در شرایط بحرانی پس از شهادت امام عسکری (ع)، جده بود که وصی (متولی موقوفات و صدقات) امام عسکری (ع) شد. ایشان مسئولیت هدایت و مدیریت شیعیان را بر عهده گرفت، به عنوان واسطه بین مردم و امام زمان (عج) عمل کرد و با جعفر کذاب (برادر امام عسکری) برای حفظ میراث امامت به مقابله پرداخت.
در منابع تاریخی نقل شده که وقتی جعفر کذاب ادعای امامت و تمامی ارث را کرد، جده با هوشمندی تمام، برای اینکه عباسیان را از وجود فرزند امام عسکری (ع) آگاه نسازد، موضوع را مدیریت کرد و سرانجام پس از ۷ سال، ارث بین او و جعفر تقسیم شد. اما شگفت انگیزتر از همه، استراتژی بی نظیر او در اعلام تولد امام زمان (عج) بود. جده به همراه حکیمه خاتون (عمه امام عسکری)، تولد حضرت را مدیریت کردند و تا زمانی که شرایط آماده نبود، این راز الهی را حفظ نمودند. او بود که پس از تولد، نوزاد را به امام عسکری (ع) نشان داد و زمینه را برای معرفی او به خواص شیعیان فراهم کرد.
شیخ طوسی در کتاب الغیبه می نویسد که امام عسکری (ع)، مادر خود را وصی قرار داد تا تولد فرزندش پنهان بماند و این کار را به امام حسین (ع) تشبیه کرد که در ظاهر، خواهرش زینب (س) را وصی خود قرار داد تا جان امام سجاد (ع) حفظ شود. علامه مجلسی در جلاء العیون او را "زنی عفیف، کریم و در نهایت صلاح، ورع و تقوا" معرفی می کند. شیخ عباس قمی نیز او را "پاک ترین، پارساترین و والاترین بانوی زمان خود" خوانده است.
حکیمه خاتون (عمه امام عسکری) به یک پرسشگر فرمود: "امام عسکری(ع) به مادرش نوشته بود... شیعیان به چه کسی پناه ببرند؟ گفت به جده اش، مادر ابومحمد(ع) ". این جمله، به روشنی نشان می دهد که حتی در زمان حیات امام عسکری (ع)، جدّه به عنوان مرجع و پناهگاه شیعیان معرفی شده بود.
شاید بتوان این نقش را به حضرت زینب (س) تشبیه کرد؛ زنی که در کربلا، با وجود امام سجاد (ع) که زنده بود و امام معصوم محسوب می شد، نقش اصلی در پیام رسانی و حفظ جریان امامت را بر عهده گرفت. در واقع، در شرایطی که دشمن به دنبال نابودی کامل پیام عاشورا بود، این زینب بود که خطبه خواند، اسرا را مدیریت کرد و تاریخ را به نفع جبهه حق رقم زد. امام سجاد (ع) در وصف زینب (س) فرمود: "تو بحمدالله عالمه و غیر معلمه و فهمیه و غیر مفهمه"؛ یعنی: تو به لطف خدا، عالمی هستی که کسی به تو تعلیم نداد و فهمیده ای هستی که کسی به تو نفهماند. این جمله، نشان از دانش و درایت بالای یک زن در حساس ترین برهه تاریخی دارد.
نکته جالب توجه این است که در هر دو مورد (زینب (س) و جده)، این زنان در شرایطی که یک امام معصوم زنده حضور داشت، عملاً نقش اصلی در مدیریت جامعه و حفظ جریان امامت را بر عهده گرفتند. این مطلب نشان می دهد که در مکتب اهل بیت (ع)، جنسیت هرگز مانع از ایفای نقش های کلان اجتماعی و سیاسی نبوده است.
در سنت تشیع، زنان در طول تاریخ نقش های متنوعی در حوزه مرجعیت دینی داشته اند. از "حکیمه" دختر امام جواد (ع) که یکی از راویان حدیث بود تا زنانی که به عنوان وکیل مراجع تقلید فعالیت می کردند. تاریخ شیعه پر است از نام زنانی که راوی حدیث بوده اند، به درجه اجتهاد رسیده اند، وکیل امامان معصوم (ع) بوده اند و در بحران های سیاسی، نقش کلیدی ایفا کرده اند. این واقعیت، تصویر دیگری از اسلام ارائه می دهد؛ تصویری که در آن، زنان نه موجوداتی در حاشیه، که عناصری کلیدی در متن جامعه و جریان فکری-سیاسی هستند.
داستان جدّه و زینب (س) فقط دو روایت تاریخی نیست؛ این ها بخشی از هویت تاریخی ما هستند که باید دوباره کشف شوند. این روایت ها نشان می دهد که:
اولاً: زنان مسلمان، از همان ابتدا در بالاترین سطوح هدایت جامعه حضور داشته اند. اینکه زنی بتواند جانشین امام معصوم شود و یک امام معصوم دیگر را به جامعه معرفی کند، نشان از جایگاه رفیع او در نظام اعتقادی شیعه دارد.
ثانیاً: این حضور نه از سر ناچاری، که بر اساس شایستگی، علم، درایت، تقوا و توانمندی بوده است. جدّه نه به این دلیل مسئولیت یافت که مادر امام است، بلکه به این دلیل که شایسته ترین فرد برای این نقش بود.
ثالثاً: اسلام شیعی، برخلاف برخی تصورات، سنتی غنی از زنان عالمه، مجتهده و مدیر دارد که الگوی روشنی برای امروز ماست. اگر امروز زنان در عرصه های مختلف اجتماعی، سیاسی و علمی می درخشند، این درخشش ریشه در الگوهایی دارد که قرن ها پیش در تاریخ اسلام شکل گرفته اند.
رابعاً: نگاه اسلام به زنان، نگاهی مبتنی بر ظرفیت ها و شایستگی ها است، نه جنسیت. هر کجا که زنی شایستگی داشت، در بالاترین جایگاه ها حضور یافته است.
جدّه سرانجام در سامرا و در جوار حرم عسکریین به خاک سپرده شد و نامش برای همیشه در تاریخ نقش بست. اما روایت او و بانوانی همچون زینب (س)، فقط برای ثبت در تاریخ نیست؛ این روایتها برای الگوبرداری در امروز و فردای ماست.
نسل امروز، به ویژه زنان مسلمان، باید بدانند که تاریخشان سرشار از الگوهای قوی، مدبر و توانمند است. الگوهایی که نشان می دهند زن مسلمان می تواند در عین پایبندی به ارزشهای دینی، در بالاترین سطوح مدیریتی و هدایتگر جامعه حضور داشته باشد.
زهرا صالحی فر، کارشناس ارشد قرآن و حدیث و کارشناسی ارشد مدیریت رسانه.
منابع
۱. کتاب الغیبة، شیخ طوسی: به نقش کلیدی جده (سوسن) در حفظ امامت و مدیریت شیعیان پس از شهادت امام عسکری (ع) اشاره دارد.
۲. کتاب منتهی الآمال، شیخ عباس قمی: از جمله منابعی است که نام ها و القاب این بانو (سوسن، سلیل، حدیث و جده) را ذکر کرده است.
آثار مهم برای مطالعه بیشتر:
۳. جلاء العیون، علامه مجلسی: ایشان در این کتاب، جده را زنی با صلاح، ورع و تقوا معرفی کرده اند.
۴. ریاحین الشریعه، ذبیحالله محلاتی: دایرةالمعارفی ارزشمند درباره بانوان دانشمند و برجسته تاریخ اسلام.
۵. سر بر دامن ماه، فاطمه دولتی: رمانی مستند که زندگی و نقش سرپرستی جده بر امت را روایت میکند.
این منابع نشان می دهند که نقش زنان در صدر اسلام در متون اصلی به ثبت رسیده و امروزه نیز مورد توجه و پژوهش است.
ارسال دیدگاه