آپارتاید علمی؛ از تحریم پژوهش تا حذف دانشمند/ ضرورت مقابله با آپارتاید علمی و تقویت دیپلماسی
رئیس دانشکده علوم پزشکی بقیهالله با تشریح تجربههای مختلف از محدودیت همکاریهای علمی تا موانع انتشار مقالات، بر ضرورت مستندسازی، شبکهسازی علمی، دیپلماسی علمی و حمایت از پژوهشگران تأکید کرد.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ دکتر حسن ابوالقاسمی، رئیس دانشکده علوم پزشکی بقیهالله و رئیس نخستین کنگره بینالمللی مقابله با آپارتاید علمی، با تشریح نمونههایی از محدودیتها و موانع ایجادشده در مسیر فعالیتهای علمی ایران، گفت: مصادیق آپارتاید علمی طی سالهای گذشته از محدودیت در همکاریهای علمی و پژوهشی فراتر رفته و به ممانعت از انتشار مقالات، محدودیت در انتقال نمونههای پژوهشی و تجهیزات پزشکی و در مواردی حتی ترور دانشمندان رسیده است.
وی در این کنگره اظهار کرد: زمانی که برای نخستینبار اصطلاح «آپارتاید علمی» را مطرح کردم، برخی معتقد بودند این تعبیر تند است و پیشنهاد میکردند از یک اصطلاح ملایمتر استفاده شود، اما امروز با افزایش مصادیق این پدیده مشخص شده است که حتی واژه آپارتاید نیز شاید برای بیان همه ابعاد آن کافی نباشد.
رئیس نخستین کنگره بینالمللی مقابله با آپارتاید علمی افزود: ابتدا با مواردی مواجه بودیم که در ظاهر تنها محدودیت در همکاری علمی، دسترسی به تجهیزات یا ارتباط میان دانشمندان بود، اما این مصادیق بهتدریج افزایش پیدا کرد و در نهایت به جایی رسید که دانشمندان هدف قرار گرفتند و ترور آنان نیز به یکی از مصادیق این روند تبدیل شد.
ضرورت حساسسازی نسل جوان
ابوالقاسمی با تأکید بر ضرورت آگاهیبخشی به نسل جوان گفت: یکی از مهمترین اهداف برگزاری این همایش، حساسسازی دانشجویان و نسل جوان نسبت به موضوع آپارتاید علمی است.
وی ادامه داد: دانشجویانی که امروز در دانشگاهها تحصیل میکنند باید بدانند چه اتفاقاتی در مسیر توسعه علمی کشور رخ داده است. ابتدا باید واقعیتها را بشناسیم، آنها را ثبت کنیم و سپس راههای مقابله با این محدودیتها را به نسل جدید آموزش دهیم.
رئیس دانشکده علوم پزشکی بقیهالله با اشاره به ضرورت ایجاد یک سامانه جامع برای ثبت موارد آپارتاید علمی اظهار کرد: یکی از کارهایی که باید انجام شود، مستندسازی است. وزارت علوم و وزارت بهداشت میتوانند سامانهای ایجاد کنند تا موارد مختلف محدودیتهای علمی، ممانعت از همکاریهای پژوهشی، جلوگیری از انتقال نمونهها، مشکلات انتشار مقالات و سایر موارد در آن ثبت شود.
وی افزود: بسیار مهم است که ابتدا خودمان بدانیم چه اتفاقاتی رخ داده و چه تجربیاتی در اختیار داریم. وقتی این اطلاعات جمعآوری شود، میتوان برای مقابله با آنها برنامهریزی کرد.
تجربه جلوگیری از انتقال نمونه خون یک بیمار ایرانی
ابوالقاسمی در ادامه با اشاره به یکی از تجربیات خود در حوزه همکاریهای علمی بینالمللی گفت: حدود ۲۰ سال پیش و در دورهای که در سازمان انتقال خون مسئولیت داشتم، در ارتباط با سازمان جهانی بهداشت همکاریهایی داشتیم و در نشستهای بینالمللی شرکت میکردیم.
وی افزود: در یکی از جلسات پیشنهاد شد نشست بعدی در تهران برگزار شود، اما در جریان همان جلسه، فردی پیشنهاد کرد نشست در برجالعرب برگزار شود و برخی دانشمندان حاضر در جلسه نیز بهصورت خصوصی به من گفتند که برخی افراد به منابع مالی خود افتخار میکنند.
رئیس نخستین کنگره بینالمللی مقابله با آپارتاید علمی ادامه داد: بعدها در تهران جلسهای در حوزه خون و پلاسما برگزار کردیم و متخصصان این حوزه را دعوت کردیم. در جلسه قبلی آمریکاییها غالب بودند، اما در نشست تهران اروپاییها حضور پررنگتری داشتند.
وی گفت: در پایان جلسه، مسئول آن نشست از ایران تشکر کرد و گفت خوشحال است که بالاخره جلسهای برگزار شده که در آن میتوان بدون حضور آمریکاییها نفس کشید. این جمله برای من بسیار قابل توجه بود و نشان میداد فشارهای سیاسی چگونه میتواند فضای علمی را تحت تأثیر قرار دهد.
ابوالقاسمی با اشاره به تجربه دیگری در حوزه پزشکی افزود: یک مورد پزشکی را در ایران برای نخستینبار تشخیص دادیم و درباره آن مقاله منتشر کردیم. پس از مدتی یک دانشمند آلمانی با من تماس گرفت و گفت آنها نیز چند مورد مشابه دارند و قصد دارند همه موارد را در یک مقاله علمی منتشر کنند.
وی ادامه داد: آنها برای انجام آزمایش ژنتیک درخواست کردند نمونه خون بیمار و والدین او برایشان ارسال شود. نمونهها را تهیه و ارسال کردیم، اما بعد از مدتی متوجه شدیم نمونه به دست آنها نرسیده است.
وی گفت: پس از پیگیری مشخص شد نمونه خون در آلمان نگهداری شده، اما اجازه انجام آزمایش روی آن داده نشده است. در نهایت با پیگیری و مکاتبه با سفیر آلمان در تهران، نمونه آزاد شد و امکان انجام آزمایش و تکمیل پژوهش فراهم شد.
رئیس دانشکده علوم پزشکی بقیهالله تأکید کرد: این تجربه نشان میدهد که در برخی موارد مقاومت و پیگیری ضروری است و جامعه علمی نباید در برابر چنین محدودیتهایی منفعل باشد.
موانع انتشار مقالات علمی
ابوالقاسمی یکی دیگر از مصادیق آپارتاید علمی را موانع ایجادشده در مسیر انتشار برخی مقالات دانست و گفت: گاهی یک مقاله ماهها در فرایند داوری باقی میماند و در نهایت با این پاسخ مواجه میشود که مقاله «در حوزه فعالیت مجله نیست».
وی افزود: اگر مقالهای در حوزه فعالیت مجله نیست، میتوان این موضوع را در همان روزهای ابتدایی اعلام کرد، نه اینکه پژوهشگر ماهها منتظر بماند و در نهایت چنین پاسخی دریافت کند.
وی با اشاره به تجربه یک پژوهش علمی در حوزه واکسن گفت: مقالهای را برای یک مجله ارسال کردیم که چندین بار مورد داوری قرار گرفت. حتی تا شش بار برای داوری رفت و داوران اعلام کردند دادهها و اطلاعات مقاله صحیح است، اما در نهایت برای انتشار آن مشکلاتی ایجاد شد.
ابوالقاسمی تصریح کرد: این موارد نشان میدهد که باید برای ایجاد ظرفیتهای مستقل علمی و انتشاراتی نیز فکر کنیم.
پیشنهاد ایجاد شبکه انتشارات علمی در بریکس
رئیس نخستین کنگره بینالمللی مقابله با آپارتاید علمی با اشاره به ظرفیت کشورهای عضو بریکس گفت: چرا ایران، چین، روسیه و سایر کشورهایی که با چنین محدودیتهایی مواجه هستند، یک مجموعه انتشارات علمی بینالمللی ایجاد نکنند؟
وی افزود: همانطور که در دنیا ناشران بزرگ و شبکههای معتبر علمی وجود دارند، میتوان با مشارکت کشورهای مختلف یک مجموعه علمی و انتشاراتی ایجاد کرد تا پژوهشگران برای انتشار نتایج علمی خود تنها به چند مجموعه محدود وابسته نباشند.
ابوالقاسمی ادامه داد: بریکس یکی از ظرفیتهایی است که میتوان از آن استفاده کرد و پیشنهاد ایجاد یک مجموعه انتشاراتی علمی مشترک را در این چارچوب مطرح کرد.
دیپلماسی علمی؛ ظرفیتی که نباید نادیده گرفته شود
وی با تأکید بر ضرورت تقویت دیپلماسی علمی گفت: دستگاههای اجرایی و وزارت امور خارجه ظرفیتهای مهمی برای مقابله با محدودیتهای علمی دارند، اما نباید تنها به ظرفیت دستگاههای رسمی اکتفا کنیم.
وی افزود: افراد حقیقی و ارتباطات شخصی دانشمندان نیز میتوانند در این زمینه بسیار مؤثر باشند. تجربه شخصی من این است که هر زمان با یک دانشمند غربی ارتباط نزدیک و دوستی علمی ایجاد کردهایم، در بسیاری از موارد او از منافع علمی ما دفاع کرده است.
رئیس دانشکده علوم پزشکی بقیهالله تأکید کرد: برای دیپلماسی علمی باید سرمایهگذاری کنیم. باید امکان برگزاری همایشهای بینالمللی در کشور را فراهم کنیم و دانشمندان خارجی را به ایران دعوت کنیم تا ارتباطات علمی میان آنها و پژوهشگران ایرانی شکل بگیرد.
وی گفت: این ظرفیت امروز نسبت به ۲۰ یا ۲۵ سال گذشته ضعیفتر شده و باید دوباره آن را تقویت کنیم.
دانشمندان ایرانی خارج از کشور یک ظرفیت بزرگ هستند
ابوالقاسمی با اشاره به حضور تعداد قابل توجهی از دانشمندان ایرانی در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی خارج از کشور گفت: ایرانیان خارج از کشور یک ظرفیت بزرگ علمی هستند و نباید آنها را نادیده گرفت.
وی افزود: در فرایند شناسایی نامزدهای جایزه مصطفی، تعداد قابل توجهی از دانشمندان ایرانی را در میان پژوهشگران برجسته جهان مشاهده کردیم؛ افرادی که بسیاری از آنها حتی در داخل کشور شناختهشده نیستند.
رئیس نخستین کنگره بینالمللی مقابله با آپارتاید علمی ادامه داد: این افراد میتوانند بخشی از شبکه علمی کشور در خارج باشند و ارتباط با آنها باید گسترش پیدا کند.
وی تأکید کرد: ایرانیان خارج از کشور میتوانند در توسعه همکاریهای علمی، معرفی ظرفیتهای ایران و حتی مقابله با محدودیتهای علمی نقش مؤثری داشته باشند.
استادان از انتشار مقالات علمی نترسند
ابوالقاسمی همچنین با اشاره به نگرانی برخی استادان از انتشار مطالب علمی گفت: بسیاری از استادان دانشگاه نگران هستند که اگر درباره برخی موضوعات مقاله بنویسند، در آینده برای آنها مشکلاتی ایجاد شود یا فرصتهای علمی و مطالعاتی خود را از دست بدهند.
وی افزود: نباید از نوشتن مقاله و بیان علمی واقعیتها هراس داشت. اگر پژوهشگر داده علمی در اختیار دارد، باید آن را منتشر کند و اجازه ندهد نگرانی از پیامدهای احتمالی مانع فعالیت علمی شود.
ضرورت مستندسازی علمی حوادث
رئیس دانشکده علوم پزشکی بقیهالله در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت مستندسازی علمی حوادث و جنایات علیه غیرنظامیان و کادر درمان تأکید کرد و گفت: جامعه پزشکی باید درباره حوادثی که آثار گسترده انسانی و پزشکی دارند، مستندات علمی تولید کند.
وی افزود: وقتی کودکان و بیماران در حوادث مختلف دچار آسیبهای شدید میشوند، علاوه بر وظیفه درمان، باید ابعاد پزشکی این حوادث نیز ثبت و مستند شود.
ابوالقاسمی تصریح کرد: اگر درباره این اتفاقات مستندات علمی و مقالات معتبر تولید کنیم، امکان انتقال واقعیتها به جامعه جهانی افزایش پیدا میکند.
وی گفت: متأسفانه در برخی موارد جامعه علمی ما به اندازه کافی درباره موضوعاتی که از نظر انسانی اهمیت زیادی دارند، مقاله و مستند علمی تولید نکرده است و همین مسئله باعث شده دیگران روایت خود را درباره این وقایع ارائه کنند.
از ثبت محدودیتها تا ثبت دستاوردها
رئیس نخستین کنگره بینالمللی مقابله با آپارتاید علمی در ادامه به ضرورت ثبت دستاوردهای علمی و اجتماعی کشور نیز اشاره کرد و گفت: مستندسازی نباید فقط درباره محدودیتها و فشارها باشد؛ موفقیتهای کشور نیز باید ثبت و مطالعه شوند.
وی با اشاره به تجربه شخصی خود از دوران دستیاری پزشکی گفت: زمانی که رزیدنت بودم، سوءتغذیه در میان کودکان بسیار شایع بود و تقریباً هر هفته با یک کودک مبتلا به سوءتغذیه مواجه میشدیم، اما امروز چنین مواردی بسیار کمتر شده است.
وی ادامه داد: بخشی از این تغییر را میتوان در مشارکتهای اجتماعی و کمکهای مردمی مشاهده کرد. در بسیاری از شهرها و روستاها، سفرههای مردمی و برنامههای کمکرسانی شکل گرفته و بخشی از نیاز غذایی خانوادهها را تأمین کرده است.
ابوالقاسمی افزود: این موضوع نیز یک تجربه مهم اجتماعی است که باید مورد مطالعه و مستندسازی قرار گیرد؛ زیرا جامعه علمی تنها نباید درباره مشکلات تحقیق کند، بلکه باید موفقیتهای اجتماعی را نیز بشناسد و ثبت کند.
آپارتاید علمی؛ مسئلهای برای دانشگاه و جامعه
وی در پایان تأکید کرد: هدف از برگزاری نخستین کنگره بینالمللی مقابله با آپارتاید علمی، صرفاً بیان گلایهها نیست، بلکه باید مسئله را بشناسیم، مصادیق آن را مستند کنیم، راههای مقابله را آموزش دهیم و ظرفیتهای علمی کشور را برای مواجهه با این محدودیتها فعال کنیم.
رئیس دانشکده علوم پزشکی بقیهالله گفت: نسل جوان باید بداند چه اتفاقاتی در مسیر علم و فناوری کشور رخ داده است. دانشگاهها باید محل گفتوگو درباره این موضوع باشند و استادان و پژوهشگران نیز باید با شجاعت علمی، یافتههای خود را منتشر کنند.
ابوالقاسمی خاطرنشان کرد: استفاده از ظرفیت وزارت علوم، وزارت بهداشت، وزارت امور خارجه، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، دانشمندان ایرانی خارج از کشور و ارتباطات شخصی پژوهشگران میتواند به تقویت دیپلماسی علمی و کاهش آثار محدودیتهای علمی کمک کند.
وی در پایان گفت: «آپارتاید علمی» نباید تنها یک اصطلاح باقی بماند؛ باید آن را مستند کرد، درباره آن آموزش داد و برای مقابله با آن راهکار عملی ارائه کرد.
ارسال دیدگاه