به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ مسئله فلسطین در نگاه اسلامی، صرفاً یک مناقشه سیاسی و جغرافیایی معاصر نیست؛ بلکه سرزمین فلسطین در متون اسلامی با مجموعه‌ای از مفاهیم دینی، تاریخی و اخلاقی پیوند خورده است. این پیوند بیش از همه در جایگاه مسجدالاقصی و سرزمین پیرامون آن آشکار می‌شود؛ سرزمینی که قرآن آن را مبارک معرفی کرده و در تاریخ اسلام، قبله نخست مسلمانان و محل معراج پیامبر اکرم(ص) بوده و با زندگی و دعوت شماری از پیامبران الهی نیز پیوند داشته است. ازاین‌رو، بررسی نسبت قرآن با فلسطین، نیازمند تجمیع میان «قداست دینی سرزمین» و «تحولات سیاسی و تاریخی آن در ادوار مختلف» است.
قداست مسجدالاقصی در قرآن
نخستین و صریح‌ترین اشاره قرآن به جایگاه قدسی این سرزمین، در آیه نخست سوره اسراء دیده می‌شود:
«سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَیٰ بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ...؛ پاک و منزّه است آن [خدایی] که در شبی بنده‌اش را از مسجدالحرام به مسجد الاقصی که پیرامونش را برکت دادیم، سیر [و حرکت] داد...». (سوره اسراء/ آیه۱).
طبق این آیه، ارتباط مسجدالاقصی با عقیده اسلامی، ارتباطی عارضی و صرفاً تاریخی نیست؛ قرآن خود این مکان را در متن یکی از مهم‌ترین رخدادهای سیره پیامبر(ص) قرار داده و از برکت سرزمین‌های پیرامون آن (فلسطین) سخن گفته است.
علاوه بر برکت و قداست بیت‌المقدس و جایگاه آن در واقعه معراج پیامبر اکرم(ص)، اهمیت این سرزمین با نخستین قبله مسلمانان نیز پیوندی مستقیم دارد.
پیامبر اکرم(ص) پس از هجرت به مدینه مدتی به سوی بیت‌المقدس نماز گزارد، سپس با نزول آیه144 سوره بقره، در ماه رجب سال دوم هجری، قبله مسلمانان به سوی کعبه تغییر یافت. از اینرو تعبیر «قبله نخست مسلمانان» ریشه در یک واقعیت تاریخی - مذهبی دارد و صرفاً یک تعبیر نمادین نیست.
فضیلت بیت‌المقدس از منظر روایات اسلام
در روایات اسلامی نیز بیت‌المقدس از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ پیامبر اکرم(ص) فضیلت مسجدالاقصی را در کنار مسجدالنبی(ص) بیان کرده، امام باقر(ع) آن را در شمار چهار مسجد برگزیده قرار داده و امیرالمؤمنین(ع) فرموده است: «صَلَاةٌ فِی بَیْتِ الْمَقْدِسِ تَعْدِلُ أَلْفَ صَلَاةٍ»؛ «یک نماز در بیت‌المقدس، معادل هزار نماز است.» (من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۲۸؛ ص۲۲۹ ؛ ص۲۳۳)
این روایات، بر فضیلت و جایگاه ممتاز عبادی بیت‌المقدس در سنت اسلامی دلالت دارد.
دفاع از مظلوم؛ بعد دیگر مسئله فلسطین
با این همه، اهمیت فلسطین در منطق اسلامی، تنها به قداست مکان و بعد عبادی آن محدود نمی‌شود؛ قرآن در سطحی عام‌تر، مؤمنان را نسبت به وضعیت مستضعفان و مظلومان مسئول می‌داند.
آیه ۷۵ سوره نساء با لحنی پرسشگرانه، بی‌تفاوتی در برابر وضعیت مردان، زنان و کودکان مستضعف را به چالش می‌کشد و مؤمنان را به کمک آنان فراخوانده و دفاع از آنها را در شمار انگیزه‌های مشروع مقابله با ظلم قرار می‌دهد.
بنابراین، مسئله فلسطین از منظر قرآن را نمی‌توان صرفاً به یک مناقشه سرزمینی و صرفاً بیان فضیلت مسجدالاقصی تقلیل داد؛ زیرا در کنار جایگاه دینی و تاریخی این سرزمین، مسئولیت اخلاقی و انسانی در حمایت از مظلومان و مستضعفان فلسطین نیز جایگاهی اساسی در منطق قرآنی دارد.
همین معنا در آیه ۳۹ سوره حج نیز با بیان دیگری آمده است: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ...؛ به کسانی که [ستمکارانه] مورد جنگ و هجوم قرار می گیرند، اذن جنگ داده شده، چون به آنان ستم شده است...».
بیت‌المقدس؛ میراثی ماندگار در تاریخ اسلام
از منظر تاریخی نیز پیوند مسلمانان با بیت‌المقدس تنها به دوره معاصر محدود نیست. پس از فتح بیت‌المقدس در نیمه نخست قرن نخست هجری، این شهر در ساختار سیاسی و فرهنگی جهان اسلام جایگاهی پایدار یافت. در دوره‌های بعد نیز بازپس‌گیری بیت‌المقدس از صلیبیان به دست صلاح‌الدین ایوبی در سال ۵۸۳ق/۱۱۸۷م، یکی از نقاط برجسته تاریخ اسلامی این شهر به شمار می‌رود.
تحولات سده بیستم، مسئله فلسطین را از یک موضوع تاریخی - دینی به یکی از مهم‌ترین مسائل بین‌المللی تبدیل کرد. در سال ۱۹۱۷، دولت بریتانیا در قالب اعلامیه بالفور از ایجاد «خانه ملی برای یهودیان» در فلسطین حمایت کرد و این سیاست در نظام قیمومت بریتانیا بر فلسطین نیز وارد شد. سازمان ملل متحد در گزارش تاریخی خود تصریح می‌کند که قیمومت فلسطین در سال ۱۹۲۲ تحت اداره بریتانیا قرار گرفت و اعلامیه بالفور در چارچوب آن گنجانده شد؛ در سال ۱۹۴۷ نیز قطعنامه ۱۸۱ طرح تقسیم فلسطین و بین‌المللی‌شدن بیت‌المقدس را پیشنهاد کرد. این تحولات، زمینه ورود مسئله فلسطین به مرحله جدیدی از منازعه سیاسی و بین‌المللی را فراهم کرد.
مسئله امروز فلسطین در آینه قرآن
امروزه، مسئله فلسطین همچنان واجد ابعاد انسانی و حقوقی گسترده است. گزارش‌ها درباره سرزمین‌های فلسطینی از تداوم عملیات نظامی، جابه‌جایی‌های مکرر، محدودیت دسترسی، آسیب به زیرساخت‌ها و تشدید نیازهای انسانی در غزه و کرانه باختری خبر می‌دهد.
ازاین‌رو، هنگامی که قرآن از مسجدالاقصی و سرزمین مبارک پیرامون آن و دفاع از مستضعفان سخن می‌گوید، این مفاهیم برای مسلمان امروز صرفاً گزاره‌هایی تاریخی نیستند؛ بلکه چارچوبی معرفتی برای فهم جایگاه قدس و نیز چارچوبی اخلاقی برای مواجهه با رنج انسان‌های مظلوم فلسطین فراهم می‌کنند.
فلسطین در منطق قرآن از دو مسیر به جهان اسلام پیوند می‌خورد: نخست، از مسیر قدس و مسجدالاقصی که قرآن آن را در واقعه اسراء در پیوند مستقیم با رسالت پیامبر اکرم(ص) و سرزمینی برخوردار از برکت معرفی می‌کند؛ و دوم، از مسیر مسئولیت اخلاقی در برابر ظلم و استضعاف و دفاع از مظلوم.
بنابراین، دفاع از مظلومان فلسطین تنها بخاطر قداست قدس نیست؛ بلکه در امتداد اخلاقی آن و پاسداشت حرمت انسان به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر از منطق قرآنی است.
منابع
قرآن کریم
من لا یحضره الفقیه، (صدوق) ابن بابویه، محمد بن علی، تحقیق: غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1413 ق.
ارسال دیدگاه