آنکه تاریخ همدان بداند، تاریخ ایران نیز بداند:
تاریخ همدان از باستان تا کنون
هر سلسله و هر پادشاه که در این سرزمین ایران زمین بر تخت نشست، همدان بود، تاثیر گرفت و تاثیر نهاد و این است که بی مبالغه گفتهاند: آنکه تاریخ همدان بداند، تاریخ ایران نیز بداند و بالعکس. تاریخ همدان، تاریخ ایران است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از نافع، نامهای همدان در گذر تاریخ(ترتیب خاصی ندارد): اکباتان، احمتا، هنگ متان، آکسایا، اهدانه، هکمتان، هگمتانه،آنادانا، سارو، ایپیفانیا، زینستان، امدانه، همدانا، نازمه و ...
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, نافع،,مادها: قصری مشهور به هفت حصار در آن ساختند همچون قصرعجایب هفتگانهی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتر و اژی دهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیتترین و پررونقترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود
هخامنشیان: پایتخت تابستانی ، ضرابخانهی هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مردخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...
سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک قرن بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند
اشکانیان: پایتخت تابستانی
ساسانیان: پایتخت تابستانی
سلجوقیان: در قرن ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود
زندیه: همدان چندماهی پایتخت کریمخان ملایری بود و بعد آن نیز علی مرادخان -خواهر زاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد . به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.
اکباتان و هفت ویرانی بزرگ
یک زلزله و شش جاهطلب مست از جام قدرت، درست به عدد مجد و شکوهها، وگویی به مکافات روزهای اوج، هریک و هربار آنچنان کمر بر حذف شوکت همدان بستند -و نتوانستند- که نوشتهاند گویی خون ازلی زندگی در رگهای این شهر جاری است که هر بار به سرعت رو به آبادی ونوسازی میگذاشته است. و عجیب نیست اگر بعضی مورخین قدیم نقل کردهاند از شیرویه بن شهردار که سلیمان نبی از همدان عبور کرد و زیادی چشمهها و آبهای جاری بدید و بنایی ندید. پرسید سبب چیست که اسباب هست و مسبب نیست. گفتند یا نبی! کس را یارای اقامت در این مکان نیست که برف در آن زیاد فرو میریزد که گاهی به طول نیزه برسد و سرمای شدید به مردم مسلط میگردد... و به همین شرح، بعضی مورخین را اعتقاد افتاده است سلیمان پیغمبر این ملک را دعا کرده است و همدان حیات ابدی یافته است...
بخت النصر: پادشاه بابل و سازنده باغهای معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیدهاند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.
اسکندر مقدونی: با حملهی کشورگشای یونانی ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت . در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت . کشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .
مردآویج زیاری : لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زادهاش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزهای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بوئه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دستهای آن خرد کرد.
زلزله مهیب: در زلزله سال 345 ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .
مغولها: یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال ترکان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند . پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه اینبار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغولها به تویسرکان نیز حملهور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها مجددا" به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد . از آن سلسله تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقهای در شهر قحطی زده نماند.
افاغنه: در پی حملهی افغانها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهی لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها میشد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینهمندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانهتر از آنچه بر اصفهان کردند، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری.
آقامحمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمیتر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهی مسببین به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترکعثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهی استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهی مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلختر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد و بزرگوارانه جانشان بخشید(!) در همدان ، شهری که با سردمداری خان زند، شش سال او را پشت دروازههایش نگه داشته بود، با شکست دادن مبارزین، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهی ناخلف شیخ صفی الدین اردبیلی، با آن جیغهای زنانهاش، فرمان سفاکیها داد که بماند به یادگار.
در تاریخ معاصر
مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- بلدیه- عدلیه بود. دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند .در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاستهاند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملا برجسته است. با آغاز سلطنت رضاخان،از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی، طرح جامع شهری همدان را کشید. همکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهی طراحی شدهی شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماقداران رخ داد.
کاخ هگمتانه
کاخ هگمتانه در شهر همدان فعلی و شهر هگمتانه قدیمی قرار دارد و بنا به روایت های تاریخی درقرن هشتم پیش از میلاد ساخته شده است. این کاخ در دوران اقتدار نظام نظام سیاسی سلسله مادها , پس از تشکیل دولت مرکزی و تسخیر دولت آشور , درسال 614 پیش از میلاد توسط کیاکسار مادی و باهمدستی نابو پولاسار بابلی بنا نهاده شد. در تزیین و ساخت آن از غتایم جنگی بدست آمده از فتح نینوا استفاده شده است . مورخ یونان باستان ، هرودت که به پدر تاریخ لقب گرفته در مورد کاخ هگمتانه می نویسد :
" دیااُکو نیز تقاضا کرد که قصری به نام او و برازندة مقام او بسازند و گارد شخصی برای او اختصاص دهند . مادها هم قبول کردند و برای او قصری محکم و بزرگ در محلی که خود او نشان داده بود ، ساختند ،همچنین به او اختیار دادند که خود نگهبانانی از میان تمام افراد ملت انتخاب نماید ، بدین ترتیب بر تخت نشست و باز از ایشان خواست که شهر بزرگی بسازند و از شهرهای کوچکی که سابقا می زیستند ، صرف نظر کرده و پایتخت جدید را مورد توجه اصلی خود قرار دهند مادها باز هم اطاعت کردند و شهری را که اکنون اکباتان نام دارد برپا ساختند که دیوارهای آن بلند ، محکم ، دایره وار و تودرتو ساخته شده است ."
تاکنون آثار متعددی در جریان کاوشهای باستان شناسی از محوطه و پیرامون این بنا کشف شده است .
کتیبه گنج نامه
کتیبه های گنجنامه که یادگاری از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی است بر دل یکی از صخره های کوه الوند در فاصله 5 کیلومتری غرب همدان و در انتهای دره عباس آباد حکاکی شده است . کتیبه ها هر کدام در سه ستون 20 سطری به زبانهای پارسی قدیم , بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده اند , متن پارسی در سمت چپ هر لوح قرار گرفته است و پهنای معادل 115 سانتیمتر دارد , متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی نیز در ستون سوم قرار دارد . با توجه به سوراخهای کنار کتیبه , به نظر می رسد که کتیبه ها روپوش داشته اند که آنها را از گزند باد و باران حفظ می کرده است. لوح طرف چپ که کمی بالاتر از کتیبه دیگر در کوه کنده شده است مربوط به داریوش بزرگ هخامنشی است . طول آن حدود 290 سانتیمتر
و دارای متنی به این شرح می باشد :
" خدای بزرگ است , اهورا مزدا , که این زمین را آفرید , که آن آسمان را آفرید , که مردم را آفرید , که شادی را برای مردم آفرید , که داریوش را شاه کرد , شاهی , از بسیاری , فرمانروایی , از بسیاری .
منم داریوش , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ سرزمینهایی که نژادهای گوناگون دارند , شاهِ سرزمینِ دور و دراز , پسرِ ویشتاسبِ هخامنشی "
کتیبه خشایارشاه نیز در قسمت پایین همین کتیبه است به طول 270 سانتیمتر و ارتفاع 190 سانتیمتر و متن آن عبارت است از :
" خدای بزرگ است , اهورامزدا بزرگترینِ خدایان است , که این زمین را آفریده است , که آسمان را آفرید , که مردم را خلق کرد , که برای مردم شادی آفرید , که خشایارشاه را شاه کرد , یگانه از میانِ شاهانِ بسیار , یگانه فرمانروا , از میان فرمانروایان بیشمار . من خشایار شاه , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ کشورهای دارای مللِ بسیار , شاهِ سرزمینِ بزرگِ دوردستِ پهناور ایران , پسر داریوش شاه بزرگ هخامنشی "
آرامگاه اِستر و مردخای
آرامگاه اِستر و مردخای در مرکز شهر همدان و در ابتدای خیابان دکتر علی شریعتی قرار گرفته است . مصالح ساختمانی بنای این مقبره از سنگ و آجر میباشد و به سبک بناهای اسلامی ساخته شده است . از شکل ظاهری و سبک معماری این اثر ، چنین بر می آید ، که ساختمان فعلی آن در قرن هفتم هجری بر روی ساختمان قدیمی تری که متعلق به قرن سوم هجری بوده است ، بنا گردیده است . قسمتهای مختلف بنا شامل : مدخل ورودی ، دهلیز ، مقبره ، ایوان و شاه نشین است . یک جلد کتاب آسمانی " تورات " که قدمت بسیار فراوانی را دارد و با خطی زیبا بر پوست آهو نگارش شده است ، در حِفاظ استوانهای شکلی ، در سازمان میراث فرهنگی استان به دقت نگهداری می شود . در وسط فضای مربع شکل مقبرهها ، دو صندوق منبتکاری شدة بسیار زیبا بر روی این قبور قرار گرفته است . در بالای قبر جنوبی ، که آن را به بانو اِستر نسبت می دهند ، صندوق منبت کاری عتیقه و بسیار نفیسی قرار گرفته است ، که قدیمی تر است و صندوق دوم که بر روی قبر مردخای قرار دارد ، بسیار شبیه صندوق اولی است و حدودا در سال 1300 توسط استاد عنایت الله ابن حضرت قلیِ تویسرکانی ، که یکی از منبت کارانِ برجستة زمان خود بوده ، ساخته شده است . ترجمة خطوط عبری روی صندوقِ متعلق به بانو اِستر ، که بانی صندوف را معرفی می کند ، چنین است: " امر کرد به ساختن این صندوق ، بانوی عفیفه صادقه ، جمال الدوله یوحرقیا و جمال الدوله یشوعا و یشعل ، که هر سه نفر برادر خانم جمال ستام هستند . "بر بالای دیوار مقبره نیز ، کتیبهای به زبان عبری و به صورت برجسته گچ بری شده است . خطوط عبری روی صندوق بانو اِستر ، و گچ بری های برجسته ، متعلق به قرون هشتم و نهم هجری می باشند . در مورد هویت مدفونین این بقعه ، تا کنون نظرات متفاوتی داده شده است ، اما روایت مشهورتر ، که با روایت مورخین یونانی و روایت تورات در مورد سرگذشت بانو اِستر و مردخای تطبیق دارد، بدین شرح میباشد : اردشیر پسر خشایار شاه ، " اردوان" را به تخت سلطنت نشانید . وی چهل و یک سال سلطنت کرد و اختلاف با مصر را که 15 سال به طول انجامید ، به نفع ایرانیان خاتمه داد . اردشیر با دختری از یهود به نام بانو اِستر ، که خواهرزادة یکی از درباریان یعنی مردخای بود ، ازدواج نمود . به این ترتیب یهودیان در دربار اردشیر نفوذ زیادی پیدا کردند . در این بین ، شخصی به نام هامان که او نیز از درباریان با نفوذ و پرقدرت بود ، نسبت به نفوذ روز افزون یهودیان حسادت نمود و از این رو فرمان قتل یهودیان را از اردشیر گرفت . اما مردخای به وسیله بانو اِستر همسر اردشیر ، این فرمان را از شاه پس گرفت و آنان را نجات داد . از آن پس ، یهودیان در اواخر اسفند و اوایل فروردین هر سال که مصادف با 13 تا 15 ماه عبری آدار می باشد در سالروز نجات کلیمیان از قتل عام ، با دعا و گرفتن روزه و خواندن دعای مگیلا ، یاد آن را گرامی می دارند و به عنوان " جشن پوریم" برگزار می نمایند . این اثر تاریخی از یک طرف ، برای قوم یهود زیارتی و قابل احترام است ، و از طرف دیگر ، به عنوان یک اثر تاریخی مهم ، واجد ارزش فراوان می باشد . در خصوص نام بانو اِستر باید گفت که نام اصلی او " هدسه" بوده ، اما چون به طرز شگفت آوری بسیار زیبا و خوش سیما بوده است ، نام اِستر یعنی ستاره را بر وی نهاده اند . وی دختر فردی به نام " ابی حایل" بوده است ، که در حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین پارس به دنیا آمده و بعد از فوت پدر و مادرش ، عمویش مردخای سرپرستی او را بر عهده گرفته است . مردخای " از خانواده شاول و از رجال دربار اخشویرش یا خشایارشا و مربی هدسه ، دختر برادر خود بوده ، که به منصب وزارت نیز رسیده است . وی پسر " پائیز" از نواده های حضرت یعقوب پیامبر بوده و همچنین نژاد او از نژاد بنیامین بوده .
گنبد علویان
گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبدا… قرار دارد.و یکی از مهم ترین بناهای تاریخی همدان است که محل آرامگاه دو نفر از اعضای خاندان علویان است و بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده استو سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین ، به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است. خاقانی به کنایه، از آن به عنوان " گنبد سبز" یاد نموده است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که می گوید:
"دلا دوشم، دلا دوشم، دلا دوش به حق گنبد سبز سیه پوش"
اما چرا سیه پوش؟ توضیح آن این است که: یک دسته از بازماندگان فعلی علویان در همدان، هنوز هم "سیه پوش" هستند و با شناسنامه هائی با این عنوان وجود دارند، رواندی صاحب " مجمع التواریخ و القصص" نیز گنبد علویان را به عنوان " تریه اسلاف" نموده است. علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده، گر چه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از احفاد خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر آن بوده است. متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست. این بنا در زمان مغول تزیین و مرمت شده است .از نظر منظره بیرونی شباهت زیادی به گنبد سرخ مراغه دارد , ولی ابعاد آن بزرگتر است . داخل گنبد دارای گچبری های زیبا و فراوان است . قبرها زیر گنبد سردابی قرار گرفته اند که با کاشی های فیروزه ای رنگ در ابعاد خشتی پوشیده شده است . طول و عرض محوطه داخل بنا 8×8 متر است . گنبد آن طی قرون گذشته فرو ریخته است و فعلا بدون گنبد است . جبهه بیرونی دارای طاق نماهایی در طرفین است که به اشکال منظم به صورت لوزی های بزرگ و کوچک و با آجر , برجسته کاری شده اند . بقایای کتیبة آجری زیبایی به خط کوفی برجسته , مشتمل بر چند آیه از قرآن کریم بر بالای دیوارهای خارجی و ستون های جانبی جلوخان , به چشم می خورد .این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره 94 در مورخه 15/10/1310 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
قبر اسکندر
این مقبره در شهر همدان و در خیابان نظر بیک نزدیک تپه هگمتانه واقع شده است . در مورد صاحب قبر نظراتی ابراز شده است . گروهی او را پیر و مرشد و گروهی دیگر اسکندر مقدونی می دانند . برخی نیز قبر را متعلق به سردار اسکندر مقدونی (هفایستون ) میدانند که در همدان کشته شد. طبق گفته اهالی محل در این مکان سنگ قبری نیز وجود داشته ولی متاسفانه توسط افراد سودجو به سرقت رفته است .
برج قربان
این بنای تاریخی در شهر همدان و در محله زندی ها نزدیک دبیرستان ابن سینا قرار گرفته است . از قرار معلوم مدفن شیخ الاسلام حسن بن عطار حافظ ابوالعلاء و جمعی از امرای سلجوقی است که در قرن هفتم و هشتم هجری به طرز ساده و بی پیرایه ساخته شده است . بنا از یک برج دوازده ضلعی آجری با گنبد هرمی شکل دوازده ترک آجری، تشکیل شده است. طول اضلاع دوازده گانه برج از بیرون بیش از 2 متر و از درون کمی بیش از 1 متر می باشد . جبهة خارجی بنا را طاق نماهایی با عمق 15 سانتیمتر و پهنای 123 سانتیمتر در هر ضلع تشکیل میدهد که هر یک به وسیلة یک گوشواره از سطح خارجی جرزهای دوازده گوشه به عقب نشسته است .و در جبهه داخلی برج نیز طلقنماهایی به عمق 20 سانتیمتر و عرض 90 سانتیمتر قرار گرفته است . این بنا فاقد هرگونه کتیبه و گچبری و تزئینات است . زیر برج ، سردابی قرار دارد که با برداشتن دو تخته سنگ از راه پلکان میتوان پایین رفت . مدخل آن در سمت شمال غربی قرار گرفته است . در وسط برج بر روی طاق سردابه سنگ قبری ساده و معمولی به طول 125 و عرض 50 سانتی متری قرار دارد. که این متن به صورت برجسته و در شش سطر روی آن حجاری شده است :
"" یا غفارالذنوب هذا قبرالمرحوم المغفور الوصل رحمه الله
تعال محمد ، فی شهر ذیحجه الحرام غفرلد سنه 1090 ""
این سنگ دوره صفویه ساخته شده است . جد اعلای او ، عرب تبار بوده ولی او و پدرانش همدانی بوده اند . تاریخ وفات حافظ ابوالعلاء را 488 ذیحجه نوشته اند. یافوت حموی در جزء هشتم " معجم الادبا" نوشته است که : حافظ برای فراگرفتن نحو ، لغت ، حدیث و علوم قرآنی ، به بغداد ، اصفهان و خراسان مسافرت نموده وکلاسهای اساتیدی چون حسین وباس ، ابوعلی حداد ، ابوالقاسم بن بیان و ابو عبدا… قراوی را سپری کرده است . تا آنجا که بعدها ، حفاظ و بزرگان حدیث ، از وی نقل حدیث و روایت کرده اندکه او یکی از زاهدان ، محدثین و حافظان قرآن بوده و در طول زندگی اش وقت خویش را با قرآن و حدیث گذرانده و به ارشاد مردم زمان خود پرداخته است . سپس به همدان مراجعت نموده و در محلی که فعلا برج قربان نامیده می شود و در گذشته باب الاسد خوانده می شد ، می زیسته است . وی در 19 جمادی الاول 567 ، در سن 79 سالگی در همدان وفات یافته و در سرداب برج مدفون شده است از جمله تالیفات این دانشمند ، کتاب " الهادی و زاد المسافرین " در 50 مجلد می باشد . درباره مقام او اشعاری از خاقانی شروانی ، و موفق بن احمد مکی موجود است . از شاگردان او می توان از ابن ممانی همدانی نام برد ، که در جهاد بر ضد مغولان ، در سال 618 هجری ، خود و فرزندش به شهادت رسیده اند . درباره علت نام گذاری این بنا به " برج قربان" گفته میشود که در جریان شورش افاغنه در اواخر دوره صفویه ، فردی به نام قربان این محل را سنگرگاه خود قرار داده و ضمن دفع شورشگران ، از اهالی محل دفاع کرده است . از آن به بعد این مسجد و بقعه ، بنام او شهرت پیدا کرده است .
خانه شهبازیان
این خانه قدیمی در ابتدای خیابان بوعلی سینا و انتهای بن بست میرفندرسکی واقع گردیده است. این خانه مربوط به دوره قاجاریه و دارای پلان مستطیل شکل اندرونی و بیرونی است. در این خانه دو طبقه ، یک طبقه زیر زمین و یک طبقه ساختمان اصلی می باشد. مساحت کل ساختمان شامل ابنیه و محوطه های باز ، در حدود 1056 مترمربع است و حرکت در آن از طریق راهرو دال مانند به حیاط اول و به وسیلة چند پلة سنگی به ساختمان اصلی صورت می پذیرد. ساختمان تزئینات متعددی از قبیل گچبری هایی به شکل گل و بوته ، آجرکاری هایی از نوع حصیری و تکرار نام " علی " به توالی در بالای در و پنجرةبهار خواب و آجر لعابدار مشکی در ناحیة طاق نما ها دارد که در مجموع تزئینات بیرونی ساختمان را تشکیل میدهد تزئینات داخلی نیز گچبری های گل و بوته در ناحیة گنجینه ها ، رفها و سرستونها می باشد این بنا پنجره هایی با شیشه های رنگین و نماهای چوبی بزرگ و سقف لمبه را دارا می باشد .
شیر سنگی
مجسمة شیر سنگی یکی از یادمانهای تاریخ باستان در شهر همدان میباشد و در انتهای خیابان دوازده متری سنگ شیر و در وسط میدان مربع شکلی به همین نام قرار دارد . تپه ای که در حال حاضر مجسمه شیر سنگی بر روی آن واقع گردیده است ، تپه ای است باستانی زیرا یک تابوت که متعلق به دورة اشکانی است از آن محل کشف گردیده است و در حال حاضر در موزة تپة هگمتانه نگهداری می گردد . این مجسمه به همراه قرینه اش ابتدا بر سر دروازة شهر همدان قرار گرفته بوده و اعراب در حمله به همدان آن را باب الاسد یا دروازة شیر نام نهاده بودند . در سال 319 هجری قمری هم که دیلمیان همدان را به تصرف خود درآورند ، دروازة شهر به کلی ویران گردید . مردآویج دیلمی قصد داشت یکی از مجسمه ها را به شهر ری انتقال دهد ولی موفق نگردید و پنجه های یکی از شیرها را شکست و دیگری را هم کاملا تخریب کرد . مجسمة آسیب دیده تا سال 1328 هجری شمسی بر روی زمین افتاده بود تا اینکه در این سال توسط مهندس سیحون طراح و آرشیتکت آرامگاه بوعلی سینا در محل فعلی نصب گردید . در مورد تاریخ مجسمه اختلاف نظر وجود دارد ولی از شکل تراشکاری های صورت گرفته روی آن و نزدیکی آن به باروی اشکانیان و کشف تابوتی که متعلق به دورة اشکانی است میتوان گفت که این مجسمه هم به زمان اشکانیان تعلق دارد . این اثر در تاریخ 15/10/1310 و به شمارة93 در فهرست آثار ملی و تاریخی ایران ثبت گردیده است .
میدان امام خمینی
میدان امام خمینی در مرکز شهر همدان واقع گردیده و توسط معمار و شهر ساز آلمانی آقای کارل فریش طراحی گردیده است . و در سالهای 1309 تا 1312 بنا گردیده است . بناهای اطراف میدان شبیه ساختمان های میدان حسن آباد تهران و به سبک باروک که در قرن 19 و 20 در اروپا متداول بود بنا گردیده است . از این میدان شش خیابان سیمتری منتظم به نام خیابانهای اکباتان ، باباطاهر ، دکتر شریعتی , بوعلی ، تختی و شهدا که زاویة هر یک از دیگری 60 درجه می باشد امتداد یافته است . این خیابانها در حالی به میدان امام خمینی می رسند که در دوطرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند و دوازده تابلو به نام دوازده امام شیعیان در کنار آنها نمایان است . اینگونه شهرها در جغرافیای شهری به نام شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمرکز نامگذاری میشود . و در ایران فقط میتوان این سبک را در شهر و میدان همدان مشاهده نمود .
قلعه دختر(قیزقلعه سی)
این قلعه با آنکه تخریب شده است , ولی هنوز پی , بنا و دیوارها ی آن باقی مانده است . برخی از سردرها و پله های سنگی که تراش خورده نشانگر معماری زیبا و رونق آن در دوران خود است.این قلعه که اهمیت نظامی داشته,برتمام شهرهمدان و اطراف آن و گردنه معروف همدان , تویسرکان تسلط کامل دارد.به نظر می رسد این قلعه مشابه سایر قلعه دخترهایی است که در نقاط مختلف ایران وجود دارد وظاهرا در دوران مقاومت ایرانیان در برابر حمله اعرب احداث شده اند. نمونه های بسیاری از این نوع قلعه ها در استان فارس و آذربایجان نیز وجود دارد .
تپه پیسا
تپه پیسا در فاصله 5/2 کیلومتری شمال تپة معروف هگمتانه قرار دارد و به وسیله رودخانه ای به دو بخش تقسیم شده است . به علت جریان آب رودخانه بخش هایی از تپه تخریب شده و از بین رفته است . به منظور مشخص شدن دیوارها و طبقات باستانی آن چندین تراشه در سطح آن زده شد . وجود سنگهای بزرگ در سطح تپه از انهدام آثار معماری کهن این تپه حگایت دارد . ارتفاع تپه نسبت به دشت مجاور در حدود 10 متر است . و در کل مساحتی در حدود 5/0 در 1 در 1 کیلومتر مربع را شامل می شود . اطراف آن را مزارع فرا گرفته اند . سفال های به دست آمده از سطح تپه نشانگر آن است که قدمت تاریخی این تپه به دورة هخامنشی می رسد و به احتمال زیاد با تپة هگمتانه ارتباط داشته است با توجه به حفریات انجام شده در تپه هگمتانه که به پیدایش آثار خشتی دورة هخامنشیان منجر گردید و با توجه به مساحت تپة پیسا و سفال های بدست آمده از آن ، این مکان احتمالا باید محل استقرار مادها و بناهای معروف آن دوره بوده باشد بنابراین ، انجام برنامه های حفاری در تپه می تواند کمک شایان توجهی به آشکار شدن رازهای تاریخی نهفته در دل این تپه باستانی بکند
تپه مصلی
در منطقة شرق شهر همدان ، تپه ای قرار دارد که به تپه مصلی معروف می باشد . ابعاد این تپه 600 در 400 متر میباشد .و با میدان مرکز امام خمینی فاصله چندان زیادی ندارد . به طوری که از بالای آن می توان تمامی شهر همدان را به خوبی مشاهده نمود . با توجه به نام تپه، به احتمال فراوان در این مکان محلی برای انجام فرایض مذهبی بود و معبد دیانای همدان در این محل قرار داشت. آثار دوران اشکانی بر روی این تپه و آثار اشکانی به دست آمده از کاوش های این تپه تردیدهایی در این نظریه ایجاد کرده است. به نظر می رسد که این تپه با توجه به نزدیکی آن به تپة معروف هگمتانه ، ارتباط نزدیکی با کاخ های هگمتانه داشته است که به علت استقرار معبد آناهیتا یا آناهید بر فراز آن ، جنبة مذهبی و هاصی را بدست آورده بوده است .
حمام امیرافخم(شِوِرین)
حمام شورین یا امیر افخم در حال حاضر نیز فعال می باشد . و مورد استفاده قرار می گیرد. و از نظر قدمت تاریخی به دوران سلسلة قاجاریه مربوط می شود . و در داخل قلعه امیر افخم شورینی معروف به امیر شورینی واقع گردیده است .
مسجدجامع همدان
مسجد جامع شهر همدان در نزدیکی میدان مرکزی شهر و در قسمت غربی خیابان اکباتان، در محدوده راسته بازارهای شهر قرار دارد. این مسجد از بناهای دوره قاجاریه است و تاریخ شروع ساخت آن در قطار بندی جلو ایوان بزرگ، سال 1253 ثبت گردیده است. این مسجد سه در ورودی دارد که عبارتند از : ورودی نوساز سمت خیابان اکباتان , ورودی قدیمی با دالان طاقدار در ضلع شرقی صحن ، ورودی قدیمی با دالان هشتی مقرنس کاری شده در ضلع غربی صحن ، که هر سه از زیبایی چشمگیری برخوردارند . بنای مسجد جامع همدان دارای طرحی مستطیل شکل و چهار ایوانی ناقص است . قسمتهای جنوبی این مسجد شامل ایوانی مرتفع می باشد که رسمی بندی جلو آن از آجر و کاشی معرق ساده ساخته شده است و بر روی آن با کاشی فیروزه رنگ نام الله و نام پنج تن نوشته شده است . گنبد آن نسبتا بزرگ و دو پوششه است . این مسجد رواقهای زیبا و دیدنی دارد . ضلع غربی شامل هشتی مقرنس کاری شده و شبستان کوچک و کم ارتفاع زمستانی است . ضلع شرقی مسجد در مقیاس کوچکتر ار بخش قدیمی باقی مانده است . درحال حاضر مسجد دارای سه ایوان ، دو شبستان و گنبدی آجری و صحن وسیع و دلبازی است که حوض بزرگی را در خود جای داده است ایوان اصلی در ضلع جنوبی واقع شده و دو ضلع شرقی و شمالی نیز مناره هایی قرار دارد طاق نماهای کم عمقی نیز در ضلع جنوبی صحن وجود دارد شبستان اصلی مسجد دارای 55 ستون 11 در 5 ردیف است گنبد آجری مسجد که بر روی این شبستان قرار دارد . در قسمت زیر دارای کتیبه هایی از جنس خشت و نوع کاشی زرد است که سورة جمعه و آیة شریفة " انما یعمرو مساجد الله " و آیة " من المهتدین " و " آیه الکرسی " به خط ثلث زیبایی بر حاشیة آن نوشته شده است . در قسمت راهرو ورودی مسجد سنگاب بزرگی از سنگ یکپارچه قرار دارد که قطر دهانة آن 1 متر با ضخامت لبة 13 سانتیمتر و ارتفاع 1 متر که اشعاری به خط نستعلیق حاوی نام واقف و تاریخ آن درج گردیده است :
حاجی الوقف الحمدخان
خادم الدین جنابِ قدس مدار
در حال حاضر از این مسجد برای برگزاری نمازهای روزانه، جمعه و سایر مراسم دیگر استفاده می گردد .
عمارت باغ نظر
سرای قلمدانی
تپه حاج عنایت
کلیسای پروتستان
کلیسای حضرت رافائیل
بنای اولیه شهر همدان را به دیاکو پادشاه ماد حدود 700 سال پیش از میلاد مسیح نسبت داده اند . هرودوت مورخ یونانی در تاریخ خود نوشته است که این پادشاه اکباتان را به پایتختی خود انتخاب کرد و در آن کاخ عجیب و مستحکمی به صورت هفت قلعه ساخت که هریک در درون دیگری قرار گرفته بودند ، و به تقلید قصرهای بابلی کنگره های هر یک از دیوارهای قصر را به رنگی در آورد این قصر 300 تا 1000 اتاق داشت و آن را هگمتان ( محل اجتماع ) یا هگمتانه یا اکباتان می خواندند .
شهر همدان در زمان بخت النصر ویران شده و داریوش بزرگ آن را مرمت کرده است . در زمان اشکانیان تیسفون پایتخت کشور بود ، همدان نیز پایتخت و اقامتگاه تابستانی اشکانیان بود . بعد از اشکانیان ساسانیان نیز در این شهر قصرهای تابستانی برای خود ساخته بودند . خرابه های باروی اشکانی برفرازتپه مصلی و مجسمه شیر سنگی در یکی از دروازه های همدان از آثار اشکانیان است .
درسال 23 هجری قمری همدان پس از جنگ نهاوند بوسیله قوای اسلام تصرف شد و از این زمان به بعد گاه مرکز آبادی و ثروت وزمانی دچار چپاول و فقر بوده است . در زمان تسلط دیلمیان لطمات فراوان دید . مردآویج پس از حمله به همدان تصمیم گرفته بود مجسمه شیر سنگی را به بغداد منتقل کند . در قرن ششم هجری قمری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به همدان منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر قدیمی پایتخت سلجوقیان بود در قرن هفتم با حمله مغول به ایران ، همدان به تصرف آنها در آمد و به ویرانه ای تبدیل شد . در سال 694 هـ ق بایدوخان ایلخانی در این شهر تاجگذاری کرد و در تعمیر و مرمت شهر کوشش بسیار نمود . وجود ابنیه تاریخی همچون گنبد علویان ، مقبره استر ومردخای ، برج قربان ، بقعه خضر ، مقبره قدیم باباطاهرو . . . همگی حکایت از رونق این شهر در دوره ایلخانیان و سلاجقه دارد . در دوره صفویه شهر همدان از نعمت آبادی برخوردار بود . در نیمه دوم قرن 11هـ ق به هیأت های مذهبی کاتولیک اجازه اقامت و استقرار در شهر همدان داده شد . پس از انقراض صفویه و بروز هرج و مرج این شهر به تصرف احمد پاشا والی عثمانی درآمد ، امّا 6 سال بعد توسط نادر شاه افشار از نیروی مهاجم عثمانی تخلیه شد . در سال 1148هـ ق بار دیگر به تصرف عثمانی درآمد و لطمات فراوان دید . سپس به موجب پیمان ایران و عثمانی کاملاً به ایران برگشت . شهر همدان به علت واقع بودن برسرراه اصلی غرب کشوردر قرون اخیر از نظر بازرگانی مورد توجه بوده است .
جاذبه های گردشگری همدان
کوهستان الوند : این کوهستان تقریباً در قسمت میانی استان همدان واقع شده و شهر همدان در دامنه شمالی آن واقع شده است . وجود چشمه سارهای فراوان و دره های مصفا همراه با چشم اندازهای زیبا وخیال انگیز و اقلیم مناسب و پوشش گیاهی به ویژه در ماه های گرم سال و در فصل زمستان برف فراوان بر دامنه ها وهم چنین غارشگفت انگیزعلی صدر ( درفاصله 70 کیلومتری همدان) جاذب گردشگران است .
آثار و ابنیه تاریخی
1- کتیبه های گنجنامه : در انتهای دره عباس آباد و در محلی به نام گنجنامه دو کتیبه به خط میخی بر سنگ گرانیت از دوران پادشاهی هخامنشی نوشته شده که متن نوشته ها به پارسی باستان ، عیلامی وبابلی می باشد .
2- مجسمه شیر سنگی : این اثر در میدانی به نام سنگ شیر قرار دارد . این مجسمه را بعضی به مادها و برخی به هخامنشیان و عده ای به اشکانیان نسبت می دهند و کسانی هستند که آن را یادگاری از اسکندر مقدونی می دانند .
3- تپه باستانی هگمتانه :تپه هگمتانه محل اصلی شهر همدان بوده و از با ارزش ترین آثار باستانی تاریخ ایران است . وسعت تپه حدود 25 هکتار در دو سوی خیابان اکباتان واقع شده است . آثار ارزشمندی از دوره هخامنشیان و مادها از این مکان بدست آمده است .
4- بقعه استرومردخای: بنای بقعه در مرکز شهر همدان ابتدای خیابان شریعتی با سنگ و آجر ساخته شده است. به نظر می رسد درقرن هفتم هجری مرمت شده است در سرداب بقعه دو قبر وجود دارد . قبر جنوبی متعلق به استرملکه شوش و بانوی پادشاه ایران و قبر دیگر مربوط به مردخای عموی استر است .
5- گنبد علویان :بنایی چهار ضلعی مربوط به دوره سلجوقی است . در وسط آن قبری است که خاندان علویان آن را عبادتگاه و خانقاه خویش نموده بودند .
6- کاروان سراها و بازارهای قدیمی : مجموعه بازار همدان شامل 30 راسته و 7 کاروانسراست و مربوط به دورهی قاجاریه است .
مراکز تفریحی :
1- موزه تاریخ طبیعی : این موزه در دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا واقع شده است .
2- دریاچه سد اکباتان : این سد در 9کیلومتری شرق همدان قرار گرفته است .
3- تله سی یژ عباس آباد : از ضلع جنوبی بلوار ارم تا بلند ترین نقطه تفریحی عبای آباد کشیده شده است .
4- مجتمع تفریحی سیاحتی تپه عباس آباد : این مجتمع در بالای تپه عباس آباد واقع است و از زیباترین مراکز تفریحی شهر همدان است این تپه مشرف به تمام نقاط شهر همدان می باشد .
5- آرامگاه بوعلی سینا : در سال 1333هـ ش تکمیل شده است .
6- آرامگاه باباطاهر : این بنا در شمال همدان و در بالای تپه ای و در پارک – میدانی چهار گوش قرار دارد .
شهرستان ملایر
الف – جاذبه های گردشگری
تالاب آق گل : آق گل تالابی است در حد فاصل استان همدان و استان مرکزی در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کِردِخورد ( اسلام آباد ) از توابع ملایر .
ب- جاذبه های تاریخی و فرهنگی
1- قلعه آتشکده نوشیجان ، برفراز تپه ای در 60 کیلومتری جنوب همدان و 20 کیلومتری غرب ملایر در منطقه ای موسوم به شورکات واقع است .
2- یخچال میر فتاح : این بنای گنبدی شکل در ابتدای جاده ملایر – بروجرد قرار گرفته است .
شهرستان نهاوند
الف – جاذبه های طبیعی:
1- جنگل و سراب گیان : سراب گیان چشمه ای پرآب و زلال که از دل کوه خارج می شود.
2- سراب گاماسیاب : این سراب سرچشمه یکی از طولانی ترین رودخانه های ایران به نام کرخه است .
ب – جاذبه های تاریخی و فرهنگی :
الف – حمام حاج آقاتراب : در زمان ناصرالدین قاجار ساخته شده است .
ب – تپه باستانی گیان : قدمت آن از هزاره چهارم تا هزاره اول پیش از میلاد و شبیه تمدنهای بین النهرین است .
ج- مقبره نعمان بن مقرن : نعمان در سال 21 هجری فرماندهی سپاه اعراب را به عهده داشته است .
د- تپه باستانی باباقاسم : از آثار قلعه های مربوط به اشکانیان می باشد .
هـ - مسجد جامع نهاوند : مربوط به دوره سلجوقی است و در دوره صفویه مرمت شده است .
شهرستان تویسرکان
الف – جاذبه های طبیعی
1- دره سرکان 2- دره شهرستان 3- دره باغ آرتیمان
ب – جاذبه های طبیعی
1- آرامگاه حیقوق نبی: که از انبیای بنی اسرائیل و از نسل حضرت موسی ( ع) است .
2- آرامگاه میررضی آرتیمانی : از شاعران و عرفای عصر شاه عباس صفوی است .
3- مدرسه علمیه شیخ علی خان زنگنه : از آثار دوره صفویه است .
4- قلعه اشتران : قلعه ای نظامی مربوط به دوره هخامنشیان .
5- قلعه دختر ( قزقلعه سی) ظاهراً در مقابل حمله اعراب ساخته شده است .
6- کاروان سرای شاه عباسی فرسفج: مربوط به دوره صفویه است .
شهرستان اسد آباد
جاذبه های تاریخی فرهنگی : 1- کتیبه آقاجان بلاغی 2- آب انبار شاه عباسی 3- پل شکسته خسرو آباد
فهرست کتاب های تاریخ محلی قدیم و جدید در باره استان همدان
1- همدان نامه « بیست گفتار درباره مادستان » پرویز اذکایی ، انتشارات مادستان ، همدان 1380
2- سیمای گردشگری استان همدان : ابوالحسن فاطمی ، تهران انتشارات گیتاشناسی ، 1380
3- تاریخ مفصل همدان : احمد صابری همدانی . انتشارات نگین ، همدان 1375(در سه مجلد ).
4- جغرافیای استان همدان ، وزارت آموزش وپرورش ، 1364شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی
5- تاریخ همدان ، عبدالله قراگزلو .
6- تاریخ همدانی ، صالح بن احمد کوملاذانی ، متوفای 384 هـ ق .
7- طبقات همدان ، عبدالرحمن بن احمد نماطی .
8- تاریخ همدان ، شیرویه بن شهردار دیلمی متوفای 558 هـ ق .
9- تاریخ همدان محمد حسین وزیر ابوشجاع، متوفای 558 ، هـ ق .
10- تاریخ محمد بن عبدالملک همدانی ، متوفای 521 .
11- تاریخ همدان یا همدان نامه ، ابو علی عبدالرحمن بن عیسی بن حماد همدانی متوفای 327
12- همدان نامه میر سید علی همدانی متوفای 786
مادها: قصری مشهور به هفت حصار در آن ساختند همچون قصرعجایب هفتگانهی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتر و اژی دهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیتترین و پررونقترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود
هخامنشیان: پایتخت تابستانی ، ضرابخانهی هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مردخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...
سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک قرن بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند
اشکانیان: پایتخت تابستانی
ساسانیان: پایتخت تابستانی
سلجوقیان: در قرن ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود
زندیه: همدان چندماهی پایتخت کریمخان ملایری بود و بعد آن نیز علی مرادخان -خواهر زاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد . به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.
اکباتان و هفت ویرانی بزرگ
یک زلزله و شش جاهطلب مست از جام قدرت، درست به عدد مجد و شکوهها، وگویی به مکافات روزهای اوج، هریک و هربار آنچنان کمر بر حذف شوکت همدان بستند -و نتوانستند- که نوشتهاند گویی خون ازلی زندگی در رگهای این شهر جاری است که هر بار به سرعت رو به آبادی ونوسازی میگذاشته است. و عجیب نیست اگر بعضی مورخین قدیم نقل کردهاند از شیرویه بن شهردار که سلیمان نبی از همدان عبور کرد و زیادی چشمهها و آبهای جاری بدید و بنایی ندید. پرسید سبب چیست که اسباب هست و مسبب نیست. گفتند یا نبی! کس را یارای اقامت در این مکان نیست که برف در آن زیاد فرو میریزد که گاهی به طول نیزه برسد و سرمای شدید به مردم مسلط میگردد... و به همین شرح، بعضی مورخین را اعتقاد افتاده است سلیمان پیغمبر این ملک را دعا کرده است و همدان حیات ابدی یافته است...
بخت النصر: پادشاه بابل و سازنده باغهای معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیدهاند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.
اسکندر مقدونی: با حملهی کشورگشای یونانی ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت . در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت . کشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .
مردآویج زیاری : لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زادهاش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزهای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بوئه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دستهای آن خرد کرد.
زلزله مهیب: در زلزله سال 345 ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .
مغولها: یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال ترکان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند . پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه اینبار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغولها به تویسرکان نیز حملهور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها مجددا" به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد . از آن سلسله تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقهای در شهر قحطی زده نماند.
افاغنه: در پی حملهی افغانها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهی لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها میشد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینهمندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانهتر از آنچه بر اصفهان کردند، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری.
آقامحمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمیتر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهی مسببین به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترکعثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهی استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهی مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلختر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد و بزرگوارانه جانشان بخشید(!) در همدان ، شهری که با سردمداری خان زند، شش سال او را پشت دروازههایش نگه داشته بود، با شکست دادن مبارزین، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهی ناخلف شیخ صفی الدین اردبیلی، با آن جیغهای زنانهاش، فرمان سفاکیها داد که بماند به یادگار.
در تاریخ معاصر
مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- بلدیه- عدلیه بود. دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند .در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاستهاند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملا برجسته است. با آغاز سلطنت رضاخان،از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی، طرح جامع شهری همدان را کشید. همکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهی طراحی شدهی شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماقداران رخ داد.
کاخ هگمتانه
کاخ هگمتانه در شهر همدان فعلی و شهر هگمتانه قدیمی قرار دارد و بنا به روایت های تاریخی درقرن هشتم پیش از میلاد ساخته شده است. این کاخ در دوران اقتدار نظام نظام سیاسی سلسله مادها , پس از تشکیل دولت مرکزی و تسخیر دولت آشور , درسال 614 پیش از میلاد توسط کیاکسار مادی و باهمدستی نابو پولاسار بابلی بنا نهاده شد. در تزیین و ساخت آن از غتایم جنگی بدست آمده از فتح نینوا استفاده شده است . مورخ یونان باستان ، هرودت که به پدر تاریخ لقب گرفته در مورد کاخ هگمتانه می نویسد :
" دیااُکو نیز تقاضا کرد که قصری به نام او و برازندة مقام او بسازند و گارد شخصی برای او اختصاص دهند . مادها هم قبول کردند و برای او قصری محکم و بزرگ در محلی که خود او نشان داده بود ، ساختند ،همچنین به او اختیار دادند که خود نگهبانانی از میان تمام افراد ملت انتخاب نماید ، بدین ترتیب بر تخت نشست و باز از ایشان خواست که شهر بزرگی بسازند و از شهرهای کوچکی که سابقا می زیستند ، صرف نظر کرده و پایتخت جدید را مورد توجه اصلی خود قرار دهند مادها باز هم اطاعت کردند و شهری را که اکنون اکباتان نام دارد برپا ساختند که دیوارهای آن بلند ، محکم ، دایره وار و تودرتو ساخته شده است ."
تاکنون آثار متعددی در جریان کاوشهای باستان شناسی از محوطه و پیرامون این بنا کشف شده است .
کتیبه گنج نامه
کتیبه های گنجنامه که یادگاری از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی است بر دل یکی از صخره های کوه الوند در فاصله 5 کیلومتری غرب همدان و در انتهای دره عباس آباد حکاکی شده است . کتیبه ها هر کدام در سه ستون 20 سطری به زبانهای پارسی قدیم , بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده اند , متن پارسی در سمت چپ هر لوح قرار گرفته است و پهنای معادل 115 سانتیمتر دارد , متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی نیز در ستون سوم قرار دارد . با توجه به سوراخهای کنار کتیبه , به نظر می رسد که کتیبه ها روپوش داشته اند که آنها را از گزند باد و باران حفظ می کرده است. لوح طرف چپ که کمی بالاتر از کتیبه دیگر در کوه کنده شده است مربوط به داریوش بزرگ هخامنشی است . طول آن حدود 290 سانتیمتر
و دارای متنی به این شرح می باشد :
" خدای بزرگ است , اهورا مزدا , که این زمین را آفرید , که آن آسمان را آفرید , که مردم را آفرید , که شادی را برای مردم آفرید , که داریوش را شاه کرد , شاهی , از بسیاری , فرمانروایی , از بسیاری .
منم داریوش , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ سرزمینهایی که نژادهای گوناگون دارند , شاهِ سرزمینِ دور و دراز , پسرِ ویشتاسبِ هخامنشی "
کتیبه خشایارشاه نیز در قسمت پایین همین کتیبه است به طول 270 سانتیمتر و ارتفاع 190 سانتیمتر و متن آن عبارت است از :
" خدای بزرگ است , اهورامزدا بزرگترینِ خدایان است , که این زمین را آفریده است , که آسمان را آفرید , که مردم را خلق کرد , که برای مردم شادی آفرید , که خشایارشاه را شاه کرد , یگانه از میانِ شاهانِ بسیار , یگانه فرمانروا , از میان فرمانروایان بیشمار . من خشایار شاه , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ کشورهای دارای مللِ بسیار , شاهِ سرزمینِ بزرگِ دوردستِ پهناور ایران , پسر داریوش شاه بزرگ هخامنشی "
آرامگاه اِستر و مردخای
آرامگاه اِستر و مردخای در مرکز شهر همدان و در ابتدای خیابان دکتر علی شریعتی قرار گرفته است . مصالح ساختمانی بنای این مقبره از سنگ و آجر میباشد و به سبک بناهای اسلامی ساخته شده است . از شکل ظاهری و سبک معماری این اثر ، چنین بر می آید ، که ساختمان فعلی آن در قرن هفتم هجری بر روی ساختمان قدیمی تری که متعلق به قرن سوم هجری بوده است ، بنا گردیده است . قسمتهای مختلف بنا شامل : مدخل ورودی ، دهلیز ، مقبره ، ایوان و شاه نشین است . یک جلد کتاب آسمانی " تورات " که قدمت بسیار فراوانی را دارد و با خطی زیبا بر پوست آهو نگارش شده است ، در حِفاظ استوانهای شکلی ، در سازمان میراث فرهنگی استان به دقت نگهداری می شود . در وسط فضای مربع شکل مقبرهها ، دو صندوق منبتکاری شدة بسیار زیبا بر روی این قبور قرار گرفته است . در بالای قبر جنوبی ، که آن را به بانو اِستر نسبت می دهند ، صندوق منبت کاری عتیقه و بسیار نفیسی قرار گرفته است ، که قدیمی تر است و صندوق دوم که بر روی قبر مردخای قرار دارد ، بسیار شبیه صندوق اولی است و حدودا در سال 1300 توسط استاد عنایت الله ابن حضرت قلیِ تویسرکانی ، که یکی از منبت کارانِ برجستة زمان خود بوده ، ساخته شده است . ترجمة خطوط عبری روی صندوقِ متعلق به بانو اِستر ، که بانی صندوف را معرفی می کند ، چنین است: " امر کرد به ساختن این صندوق ، بانوی عفیفه صادقه ، جمال الدوله یوحرقیا و جمال الدوله یشوعا و یشعل ، که هر سه نفر برادر خانم جمال ستام هستند . "بر بالای دیوار مقبره نیز ، کتیبهای به زبان عبری و به صورت برجسته گچ بری شده است . خطوط عبری روی صندوق بانو اِستر ، و گچ بری های برجسته ، متعلق به قرون هشتم و نهم هجری می باشند . در مورد هویت مدفونین این بقعه ، تا کنون نظرات متفاوتی داده شده است ، اما روایت مشهورتر ، که با روایت مورخین یونانی و روایت تورات در مورد سرگذشت بانو اِستر و مردخای تطبیق دارد، بدین شرح میباشد : اردشیر پسر خشایار شاه ، " اردوان" را به تخت سلطنت نشانید . وی چهل و یک سال سلطنت کرد و اختلاف با مصر را که 15 سال به طول انجامید ، به نفع ایرانیان خاتمه داد . اردشیر با دختری از یهود به نام بانو اِستر ، که خواهرزادة یکی از درباریان یعنی مردخای بود ، ازدواج نمود . به این ترتیب یهودیان در دربار اردشیر نفوذ زیادی پیدا کردند . در این بین ، شخصی به نام هامان که او نیز از درباریان با نفوذ و پرقدرت بود ، نسبت به نفوذ روز افزون یهودیان حسادت نمود و از این رو فرمان قتل یهودیان را از اردشیر گرفت . اما مردخای به وسیله بانو اِستر همسر اردشیر ، این فرمان را از شاه پس گرفت و آنان را نجات داد . از آن پس ، یهودیان در اواخر اسفند و اوایل فروردین هر سال که مصادف با 13 تا 15 ماه عبری آدار می باشد در سالروز نجات کلیمیان از قتل عام ، با دعا و گرفتن روزه و خواندن دعای مگیلا ، یاد آن را گرامی می دارند و به عنوان " جشن پوریم" برگزار می نمایند . این اثر تاریخی از یک طرف ، برای قوم یهود زیارتی و قابل احترام است ، و از طرف دیگر ، به عنوان یک اثر تاریخی مهم ، واجد ارزش فراوان می باشد . در خصوص نام بانو اِستر باید گفت که نام اصلی او " هدسه" بوده ، اما چون به طرز شگفت آوری بسیار زیبا و خوش سیما بوده است ، نام اِستر یعنی ستاره را بر وی نهاده اند . وی دختر فردی به نام " ابی حایل" بوده است ، که در حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین پارس به دنیا آمده و بعد از فوت پدر و مادرش ، عمویش مردخای سرپرستی او را بر عهده گرفته است . مردخای " از خانواده شاول و از رجال دربار اخشویرش یا خشایارشا و مربی هدسه ، دختر برادر خود بوده ، که به منصب وزارت نیز رسیده است . وی پسر " پائیز" از نواده های حضرت یعقوب پیامبر بوده و همچنین نژاد او از نژاد بنیامین بوده .
گنبد علویان
گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبدا… قرار دارد.و یکی از مهم ترین بناهای تاریخی همدان است که محل آرامگاه دو نفر از اعضای خاندان علویان است و بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده استو سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین ، به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است. خاقانی به کنایه، از آن به عنوان " گنبد سبز" یاد نموده است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که می گوید:
"دلا دوشم، دلا دوشم، دلا دوش به حق گنبد سبز سیه پوش"
اما چرا سیه پوش؟ توضیح آن این است که: یک دسته از بازماندگان فعلی علویان در همدان، هنوز هم "سیه پوش" هستند و با شناسنامه هائی با این عنوان وجود دارند، رواندی صاحب " مجمع التواریخ و القصص" نیز گنبد علویان را به عنوان " تریه اسلاف" نموده است. علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده، گر چه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از احفاد خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر آن بوده است. متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست. این بنا در زمان مغول تزیین و مرمت شده است .از نظر منظره بیرونی شباهت زیادی به گنبد سرخ مراغه دارد , ولی ابعاد آن بزرگتر است . داخل گنبد دارای گچبری های زیبا و فراوان است . قبرها زیر گنبد سردابی قرار گرفته اند که با کاشی های فیروزه ای رنگ در ابعاد خشتی پوشیده شده است . طول و عرض محوطه داخل بنا 8×8 متر است . گنبد آن طی قرون گذشته فرو ریخته است و فعلا بدون گنبد است . جبهه بیرونی دارای طاق نماهایی در طرفین است که به اشکال منظم به صورت لوزی های بزرگ و کوچک و با آجر , برجسته کاری شده اند . بقایای کتیبة آجری زیبایی به خط کوفی برجسته , مشتمل بر چند آیه از قرآن کریم بر بالای دیوارهای خارجی و ستون های جانبی جلوخان , به چشم می خورد .این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره 94 در مورخه 15/10/1310 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
قبر اسکندر
این مقبره در شهر همدان و در خیابان نظر بیک نزدیک تپه هگمتانه واقع شده است . در مورد صاحب قبر نظراتی ابراز شده است . گروهی او را پیر و مرشد و گروهی دیگر اسکندر مقدونی می دانند . برخی نیز قبر را متعلق به سردار اسکندر مقدونی (هفایستون ) میدانند که در همدان کشته شد. طبق گفته اهالی محل در این مکان سنگ قبری نیز وجود داشته ولی متاسفانه توسط افراد سودجو به سرقت رفته است .
برج قربان
این بنای تاریخی در شهر همدان و در محله زندی ها نزدیک دبیرستان ابن سینا قرار گرفته است . از قرار معلوم مدفن شیخ الاسلام حسن بن عطار حافظ ابوالعلاء و جمعی از امرای سلجوقی است که در قرن هفتم و هشتم هجری به طرز ساده و بی پیرایه ساخته شده است . بنا از یک برج دوازده ضلعی آجری با گنبد هرمی شکل دوازده ترک آجری، تشکیل شده است. طول اضلاع دوازده گانه برج از بیرون بیش از 2 متر و از درون کمی بیش از 1 متر می باشد . جبهة خارجی بنا را طاق نماهایی با عمق 15 سانتیمتر و پهنای 123 سانتیمتر در هر ضلع تشکیل میدهد که هر یک به وسیلة یک گوشواره از سطح خارجی جرزهای دوازده گوشه به عقب نشسته است .و در جبهه داخلی برج نیز طلقنماهایی به عمق 20 سانتیمتر و عرض 90 سانتیمتر قرار گرفته است . این بنا فاقد هرگونه کتیبه و گچبری و تزئینات است . زیر برج ، سردابی قرار دارد که با برداشتن دو تخته سنگ از راه پلکان میتوان پایین رفت . مدخل آن در سمت شمال غربی قرار گرفته است . در وسط برج بر روی طاق سردابه سنگ قبری ساده و معمولی به طول 125 و عرض 50 سانتی متری قرار دارد. که این متن به صورت برجسته و در شش سطر روی آن حجاری شده است :
"" یا غفارالذنوب هذا قبرالمرحوم المغفور الوصل رحمه الله
تعال محمد ، فی شهر ذیحجه الحرام غفرلد سنه 1090 ""
این سنگ دوره صفویه ساخته شده است . جد اعلای او ، عرب تبار بوده ولی او و پدرانش همدانی بوده اند . تاریخ وفات حافظ ابوالعلاء را 488 ذیحجه نوشته اند. یافوت حموی در جزء هشتم " معجم الادبا" نوشته است که : حافظ برای فراگرفتن نحو ، لغت ، حدیث و علوم قرآنی ، به بغداد ، اصفهان و خراسان مسافرت نموده وکلاسهای اساتیدی چون حسین وباس ، ابوعلی حداد ، ابوالقاسم بن بیان و ابو عبدا… قراوی را سپری کرده است . تا آنجا که بعدها ، حفاظ و بزرگان حدیث ، از وی نقل حدیث و روایت کرده اندکه او یکی از زاهدان ، محدثین و حافظان قرآن بوده و در طول زندگی اش وقت خویش را با قرآن و حدیث گذرانده و به ارشاد مردم زمان خود پرداخته است . سپس به همدان مراجعت نموده و در محلی که فعلا برج قربان نامیده می شود و در گذشته باب الاسد خوانده می شد ، می زیسته است . وی در 19 جمادی الاول 567 ، در سن 79 سالگی در همدان وفات یافته و در سرداب برج مدفون شده است از جمله تالیفات این دانشمند ، کتاب " الهادی و زاد المسافرین " در 50 مجلد می باشد . درباره مقام او اشعاری از خاقانی شروانی ، و موفق بن احمد مکی موجود است . از شاگردان او می توان از ابن ممانی همدانی نام برد ، که در جهاد بر ضد مغولان ، در سال 618 هجری ، خود و فرزندش به شهادت رسیده اند . درباره علت نام گذاری این بنا به " برج قربان" گفته میشود که در جریان شورش افاغنه در اواخر دوره صفویه ، فردی به نام قربان این محل را سنگرگاه خود قرار داده و ضمن دفع شورشگران ، از اهالی محل دفاع کرده است . از آن به بعد این مسجد و بقعه ، بنام او شهرت پیدا کرده است .
خانه شهبازیان
این خانه قدیمی در ابتدای خیابان بوعلی سینا و انتهای بن بست میرفندرسکی واقع گردیده است. این خانه مربوط به دوره قاجاریه و دارای پلان مستطیل شکل اندرونی و بیرونی است. در این خانه دو طبقه ، یک طبقه زیر زمین و یک طبقه ساختمان اصلی می باشد. مساحت کل ساختمان شامل ابنیه و محوطه های باز ، در حدود 1056 مترمربع است و حرکت در آن از طریق راهرو دال مانند به حیاط اول و به وسیلة چند پلة سنگی به ساختمان اصلی صورت می پذیرد. ساختمان تزئینات متعددی از قبیل گچبری هایی به شکل گل و بوته ، آجرکاری هایی از نوع حصیری و تکرار نام " علی " به توالی در بالای در و پنجرةبهار خواب و آجر لعابدار مشکی در ناحیة طاق نما ها دارد که در مجموع تزئینات بیرونی ساختمان را تشکیل میدهد تزئینات داخلی نیز گچبری های گل و بوته در ناحیة گنجینه ها ، رفها و سرستونها می باشد این بنا پنجره هایی با شیشه های رنگین و نماهای چوبی بزرگ و سقف لمبه را دارا می باشد .
شیر سنگی
مجسمة شیر سنگی یکی از یادمانهای تاریخ باستان در شهر همدان میباشد و در انتهای خیابان دوازده متری سنگ شیر و در وسط میدان مربع شکلی به همین نام قرار دارد . تپه ای که در حال حاضر مجسمه شیر سنگی بر روی آن واقع گردیده است ، تپه ای است باستانی زیرا یک تابوت که متعلق به دورة اشکانی است از آن محل کشف گردیده است و در حال حاضر در موزة تپة هگمتانه نگهداری می گردد . این مجسمه به همراه قرینه اش ابتدا بر سر دروازة شهر همدان قرار گرفته بوده و اعراب در حمله به همدان آن را باب الاسد یا دروازة شیر نام نهاده بودند . در سال 319 هجری قمری هم که دیلمیان همدان را به تصرف خود درآورند ، دروازة شهر به کلی ویران گردید . مردآویج دیلمی قصد داشت یکی از مجسمه ها را به شهر ری انتقال دهد ولی موفق نگردید و پنجه های یکی از شیرها را شکست و دیگری را هم کاملا تخریب کرد . مجسمة آسیب دیده تا سال 1328 هجری شمسی بر روی زمین افتاده بود تا اینکه در این سال توسط مهندس سیحون طراح و آرشیتکت آرامگاه بوعلی سینا در محل فعلی نصب گردید . در مورد تاریخ مجسمه اختلاف نظر وجود دارد ولی از شکل تراشکاری های صورت گرفته روی آن و نزدیکی آن به باروی اشکانیان و کشف تابوتی که متعلق به دورة اشکانی است میتوان گفت که این مجسمه هم به زمان اشکانیان تعلق دارد . این اثر در تاریخ 15/10/1310 و به شمارة93 در فهرست آثار ملی و تاریخی ایران ثبت گردیده است .
میدان امام خمینی
میدان امام خمینی در مرکز شهر همدان واقع گردیده و توسط معمار و شهر ساز آلمانی آقای کارل فریش طراحی گردیده است . و در سالهای 1309 تا 1312 بنا گردیده است . بناهای اطراف میدان شبیه ساختمان های میدان حسن آباد تهران و به سبک باروک که در قرن 19 و 20 در اروپا متداول بود بنا گردیده است . از این میدان شش خیابان سیمتری منتظم به نام خیابانهای اکباتان ، باباطاهر ، دکتر شریعتی , بوعلی ، تختی و شهدا که زاویة هر یک از دیگری 60 درجه می باشد امتداد یافته است . این خیابانها در حالی به میدان امام خمینی می رسند که در دوطرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند و دوازده تابلو به نام دوازده امام شیعیان در کنار آنها نمایان است . اینگونه شهرها در جغرافیای شهری به نام شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمرکز نامگذاری میشود . و در ایران فقط میتوان این سبک را در شهر و میدان همدان مشاهده نمود .
قلعه دختر(قیزقلعه سی)
این قلعه با آنکه تخریب شده است , ولی هنوز پی , بنا و دیوارها ی آن باقی مانده است . برخی از سردرها و پله های سنگی که تراش خورده نشانگر معماری زیبا و رونق آن در دوران خود است.این قلعه که اهمیت نظامی داشته,برتمام شهرهمدان و اطراف آن و گردنه معروف همدان , تویسرکان تسلط کامل دارد.به نظر می رسد این قلعه مشابه سایر قلعه دخترهایی است که در نقاط مختلف ایران وجود دارد وظاهرا در دوران مقاومت ایرانیان در برابر حمله اعرب احداث شده اند. نمونه های بسیاری از این نوع قلعه ها در استان فارس و آذربایجان نیز وجود دارد .
تپه پیسا
تپه پیسا در فاصله 5/2 کیلومتری شمال تپة معروف هگمتانه قرار دارد و به وسیله رودخانه ای به دو بخش تقسیم شده است . به علت جریان آب رودخانه بخش هایی از تپه تخریب شده و از بین رفته است . به منظور مشخص شدن دیوارها و طبقات باستانی آن چندین تراشه در سطح آن زده شد . وجود سنگهای بزرگ در سطح تپه از انهدام آثار معماری کهن این تپه حگایت دارد . ارتفاع تپه نسبت به دشت مجاور در حدود 10 متر است . و در کل مساحتی در حدود 5/0 در 1 در 1 کیلومتر مربع را شامل می شود . اطراف آن را مزارع فرا گرفته اند . سفال های به دست آمده از سطح تپه نشانگر آن است که قدمت تاریخی این تپه به دورة هخامنشی می رسد و به احتمال زیاد با تپة هگمتانه ارتباط داشته است با توجه به حفریات انجام شده در تپه هگمتانه که به پیدایش آثار خشتی دورة هخامنشیان منجر گردید و با توجه به مساحت تپة پیسا و سفال های بدست آمده از آن ، این مکان احتمالا باید محل استقرار مادها و بناهای معروف آن دوره بوده باشد بنابراین ، انجام برنامه های حفاری در تپه می تواند کمک شایان توجهی به آشکار شدن رازهای تاریخی نهفته در دل این تپه باستانی بکند
تپه مصلی
در منطقة شرق شهر همدان ، تپه ای قرار دارد که به تپه مصلی معروف می باشد . ابعاد این تپه 600 در 400 متر میباشد .و با میدان مرکز امام خمینی فاصله چندان زیادی ندارد . به طوری که از بالای آن می توان تمامی شهر همدان را به خوبی مشاهده نمود . با توجه به نام تپه، به احتمال فراوان در این مکان محلی برای انجام فرایض مذهبی بود و معبد دیانای همدان در این محل قرار داشت. آثار دوران اشکانی بر روی این تپه و آثار اشکانی به دست آمده از کاوش های این تپه تردیدهایی در این نظریه ایجاد کرده است. به نظر می رسد که این تپه با توجه به نزدیکی آن به تپة معروف هگمتانه ، ارتباط نزدیکی با کاخ های هگمتانه داشته است که به علت استقرار معبد آناهیتا یا آناهید بر فراز آن ، جنبة مذهبی و هاصی را بدست آورده بوده است .
حمام امیرافخم(شِوِرین)
حمام شورین یا امیر افخم در حال حاضر نیز فعال می باشد . و مورد استفاده قرار می گیرد. و از نظر قدمت تاریخی به دوران سلسلة قاجاریه مربوط می شود . و در داخل قلعه امیر افخم شورینی معروف به امیر شورینی واقع گردیده است .
مسجدجامع همدان
مسجد جامع شهر همدان در نزدیکی میدان مرکزی شهر و در قسمت غربی خیابان اکباتان، در محدوده راسته بازارهای شهر قرار دارد. این مسجد از بناهای دوره قاجاریه است و تاریخ شروع ساخت آن در قطار بندی جلو ایوان بزرگ، سال 1253 ثبت گردیده است. این مسجد سه در ورودی دارد که عبارتند از : ورودی نوساز سمت خیابان اکباتان , ورودی قدیمی با دالان طاقدار در ضلع شرقی صحن ، ورودی قدیمی با دالان هشتی مقرنس کاری شده در ضلع غربی صحن ، که هر سه از زیبایی چشمگیری برخوردارند . بنای مسجد جامع همدان دارای طرحی مستطیل شکل و چهار ایوانی ناقص است . قسمتهای جنوبی این مسجد شامل ایوانی مرتفع می باشد که رسمی بندی جلو آن از آجر و کاشی معرق ساده ساخته شده است و بر روی آن با کاشی فیروزه رنگ نام الله و نام پنج تن نوشته شده است . گنبد آن نسبتا بزرگ و دو پوششه است . این مسجد رواقهای زیبا و دیدنی دارد . ضلع غربی شامل هشتی مقرنس کاری شده و شبستان کوچک و کم ارتفاع زمستانی است . ضلع شرقی مسجد در مقیاس کوچکتر ار بخش قدیمی باقی مانده است . درحال حاضر مسجد دارای سه ایوان ، دو شبستان و گنبدی آجری و صحن وسیع و دلبازی است که حوض بزرگی را در خود جای داده است ایوان اصلی در ضلع جنوبی واقع شده و دو ضلع شرقی و شمالی نیز مناره هایی قرار دارد طاق نماهای کم عمقی نیز در ضلع جنوبی صحن وجود دارد شبستان اصلی مسجد دارای 55 ستون 11 در 5 ردیف است گنبد آجری مسجد که بر روی این شبستان قرار دارد . در قسمت زیر دارای کتیبه هایی از جنس خشت و نوع کاشی زرد است که سورة جمعه و آیة شریفة " انما یعمرو مساجد الله " و آیة " من المهتدین " و " آیه الکرسی " به خط ثلث زیبایی بر حاشیة آن نوشته شده است . در قسمت راهرو ورودی مسجد سنگاب بزرگی از سنگ یکپارچه قرار دارد که قطر دهانة آن 1 متر با ضخامت لبة 13 سانتیمتر و ارتفاع 1 متر که اشعاری به خط نستعلیق حاوی نام واقف و تاریخ آن درج گردیده است :
حاجی الوقف الحمدخان
خادم الدین جنابِ قدس مدار
در حال حاضر از این مسجد برای برگزاری نمازهای روزانه، جمعه و سایر مراسم دیگر استفاده می گردد .
عمارت باغ نظر
سرای قلمدانی
تپه حاج عنایت
کلیسای پروتستان
کلیسای حضرت رافائیل
بنای اولیه شهر همدان را به دیاکو پادشاه ماد حدود 700 سال پیش از میلاد مسیح نسبت داده اند . هرودوت مورخ یونانی در تاریخ خود نوشته است که این پادشاه اکباتان را به پایتختی خود انتخاب کرد و در آن کاخ عجیب و مستحکمی به صورت هفت قلعه ساخت که هریک در درون دیگری قرار گرفته بودند ، و به تقلید قصرهای بابلی کنگره های هر یک از دیوارهای قصر را به رنگی در آورد این قصر 300 تا 1000 اتاق داشت و آن را هگمتان ( محل اجتماع ) یا هگمتانه یا اکباتان می خواندند .
شهر همدان در زمان بخت النصر ویران شده و داریوش بزرگ آن را مرمت کرده است . در زمان اشکانیان تیسفون پایتخت کشور بود ، همدان نیز پایتخت و اقامتگاه تابستانی اشکانیان بود . بعد از اشکانیان ساسانیان نیز در این شهر قصرهای تابستانی برای خود ساخته بودند . خرابه های باروی اشکانی برفرازتپه مصلی و مجسمه شیر سنگی در یکی از دروازه های همدان از آثار اشکانیان است .
درسال 23 هجری قمری همدان پس از جنگ نهاوند بوسیله قوای اسلام تصرف شد و از این زمان به بعد گاه مرکز آبادی و ثروت وزمانی دچار چپاول و فقر بوده است . در زمان تسلط دیلمیان لطمات فراوان دید . مردآویج پس از حمله به همدان تصمیم گرفته بود مجسمه شیر سنگی را به بغداد منتقل کند . در قرن ششم هجری قمری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به همدان منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر قدیمی پایتخت سلجوقیان بود در قرن هفتم با حمله مغول به ایران ، همدان به تصرف آنها در آمد و به ویرانه ای تبدیل شد . در سال 694 هـ ق بایدوخان ایلخانی در این شهر تاجگذاری کرد و در تعمیر و مرمت شهر کوشش بسیار نمود . وجود ابنیه تاریخی همچون گنبد علویان ، مقبره استر ومردخای ، برج قربان ، بقعه خضر ، مقبره قدیم باباطاهرو . . . همگی حکایت از رونق این شهر در دوره ایلخانیان و سلاجقه دارد . در دوره صفویه شهر همدان از نعمت آبادی برخوردار بود . در نیمه دوم قرن 11هـ ق به هیأت های مذهبی کاتولیک اجازه اقامت و استقرار در شهر همدان داده شد . پس از انقراض صفویه و بروز هرج و مرج این شهر به تصرف احمد پاشا والی عثمانی درآمد ، امّا 6 سال بعد توسط نادر شاه افشار از نیروی مهاجم عثمانی تخلیه شد . در سال 1148هـ ق بار دیگر به تصرف عثمانی درآمد و لطمات فراوان دید . سپس به موجب پیمان ایران و عثمانی کاملاً به ایران برگشت . شهر همدان به علت واقع بودن برسرراه اصلی غرب کشوردر قرون اخیر از نظر بازرگانی مورد توجه بوده است .
جاذبه های گردشگری همدان
کوهستان الوند : این کوهستان تقریباً در قسمت میانی استان همدان واقع شده و شهر همدان در دامنه شمالی آن واقع شده است . وجود چشمه سارهای فراوان و دره های مصفا همراه با چشم اندازهای زیبا وخیال انگیز و اقلیم مناسب و پوشش گیاهی به ویژه در ماه های گرم سال و در فصل زمستان برف فراوان بر دامنه ها وهم چنین غارشگفت انگیزعلی صدر ( درفاصله 70 کیلومتری همدان) جاذب گردشگران است .
آثار و ابنیه تاریخی
1- کتیبه های گنجنامه : در انتهای دره عباس آباد و در محلی به نام گنجنامه دو کتیبه به خط میخی بر سنگ گرانیت از دوران پادشاهی هخامنشی نوشته شده که متن نوشته ها به پارسی باستان ، عیلامی وبابلی می باشد .
2- مجسمه شیر سنگی : این اثر در میدانی به نام سنگ شیر قرار دارد . این مجسمه را بعضی به مادها و برخی به هخامنشیان و عده ای به اشکانیان نسبت می دهند و کسانی هستند که آن را یادگاری از اسکندر مقدونی می دانند .
3- تپه باستانی هگمتانه :تپه هگمتانه محل اصلی شهر همدان بوده و از با ارزش ترین آثار باستانی تاریخ ایران است . وسعت تپه حدود 25 هکتار در دو سوی خیابان اکباتان واقع شده است . آثار ارزشمندی از دوره هخامنشیان و مادها از این مکان بدست آمده است .
4- بقعه استرومردخای: بنای بقعه در مرکز شهر همدان ابتدای خیابان شریعتی با سنگ و آجر ساخته شده است. به نظر می رسد درقرن هفتم هجری مرمت شده است در سرداب بقعه دو قبر وجود دارد . قبر جنوبی متعلق به استرملکه شوش و بانوی پادشاه ایران و قبر دیگر مربوط به مردخای عموی استر است .
5- گنبد علویان :بنایی چهار ضلعی مربوط به دوره سلجوقی است . در وسط آن قبری است که خاندان علویان آن را عبادتگاه و خانقاه خویش نموده بودند .
6- کاروان سراها و بازارهای قدیمی : مجموعه بازار همدان شامل 30 راسته و 7 کاروانسراست و مربوط به دورهی قاجاریه است .
مراکز تفریحی :
1- موزه تاریخ طبیعی : این موزه در دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا واقع شده است .
2- دریاچه سد اکباتان : این سد در 9کیلومتری شرق همدان قرار گرفته است .
3- تله سی یژ عباس آباد : از ضلع جنوبی بلوار ارم تا بلند ترین نقطه تفریحی عبای آباد کشیده شده است .
4- مجتمع تفریحی سیاحتی تپه عباس آباد : این مجتمع در بالای تپه عباس آباد واقع است و از زیباترین مراکز تفریحی شهر همدان است این تپه مشرف به تمام نقاط شهر همدان می باشد .
5- آرامگاه بوعلی سینا : در سال 1333هـ ش تکمیل شده است .
6- آرامگاه باباطاهر : این بنا در شمال همدان و در بالای تپه ای و در پارک – میدانی چهار گوش قرار دارد .
شهرستان ملایر
الف – جاذبه های گردشگری
تالاب آق گل : آق گل تالابی است در حد فاصل استان همدان و استان مرکزی در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کِردِخورد ( اسلام آباد ) از توابع ملایر .
ب- جاذبه های تاریخی و فرهنگی
1- قلعه آتشکده نوشیجان ، برفراز تپه ای در 60 کیلومتری جنوب همدان و 20 کیلومتری غرب ملایر در منطقه ای موسوم به شورکات واقع است .
2- یخچال میر فتاح : این بنای گنبدی شکل در ابتدای جاده ملایر – بروجرد قرار گرفته است .
شهرستان نهاوند
الف – جاذبه های طبیعی:
1- جنگل و سراب گیان : سراب گیان چشمه ای پرآب و زلال که از دل کوه خارج می شود.
2- سراب گاماسیاب : این سراب سرچشمه یکی از طولانی ترین رودخانه های ایران به نام کرخه است .
ب – جاذبه های تاریخی و فرهنگی :
الف – حمام حاج آقاتراب : در زمان ناصرالدین قاجار ساخته شده است .
ب – تپه باستانی گیان : قدمت آن از هزاره چهارم تا هزاره اول پیش از میلاد و شبیه تمدنهای بین النهرین است .
ج- مقبره نعمان بن مقرن : نعمان در سال 21 هجری فرماندهی سپاه اعراب را به عهده داشته است .
د- تپه باستانی باباقاسم : از آثار قلعه های مربوط به اشکانیان می باشد .
هـ - مسجد جامع نهاوند : مربوط به دوره سلجوقی است و در دوره صفویه مرمت شده است .
شهرستان تویسرکان
الف – جاذبه های طبیعی
1- دره سرکان 2- دره شهرستان 3- دره باغ آرتیمان
ب – جاذبه های طبیعی
1- آرامگاه حیقوق نبی: که از انبیای بنی اسرائیل و از نسل حضرت موسی ( ع) است .
2- آرامگاه میررضی آرتیمانی : از شاعران و عرفای عصر شاه عباس صفوی است .
3- مدرسه علمیه شیخ علی خان زنگنه : از آثار دوره صفویه است .
4- قلعه اشتران : قلعه ای نظامی مربوط به دوره هخامنشیان .
5- قلعه دختر ( قزقلعه سی) ظاهراً در مقابل حمله اعراب ساخته شده است .
6- کاروان سرای شاه عباسی فرسفج: مربوط به دوره صفویه است .
شهرستان اسد آباد
جاذبه های تاریخی فرهنگی : 1- کتیبه آقاجان بلاغی 2- آب انبار شاه عباسی 3- پل شکسته خسرو آباد
فهرست کتاب های تاریخ محلی قدیم و جدید در باره استان همدان
1- همدان نامه « بیست گفتار درباره مادستان » پرویز اذکایی ، انتشارات مادستان ، همدان 1380
2- سیمای گردشگری استان همدان : ابوالحسن فاطمی ، تهران انتشارات گیتاشناسی ، 1380
3- تاریخ مفصل همدان : احمد صابری همدانی . انتشارات نگین ، همدان 1375(در سه مجلد ).
4- جغرافیای استان همدان ، وزارت آموزش وپرورش ، 1364شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی
5- تاریخ همدان ، عبدالله قراگزلو .
6- تاریخ همدانی ، صالح بن احمد کوملاذانی ، متوفای 384 هـ ق .
7- طبقات همدان ، عبدالرحمن بن احمد نماطی .
8- تاریخ همدان ، شیرویه بن شهردار دیلمی متوفای 558 هـ ق .
9- تاریخ همدان محمد حسین وزیر ابوشجاع، متوفای 558 ، هـ ق .
10- تاریخ محمد بن عبدالملک همدانی ، متوفای 521 .
11- تاریخ همدان یا همدان نامه ، ابو علی عبدالرحمن بن عیسی بن حماد همدانی متوفای 327
12- همدان نامه میر سید علی همدانی متوفای 786
مادها: قصری مشهور به هفت حصار در آن ساختند همچون قصرعجایب هفتگانهی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتر و اژی دهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیتترین و پررونقترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود
هخامنشیان: پایتخت تابستانی ، ضرابخانهی هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مردخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...
سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک قرن بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند
اشکانیان: پایتخت تابستانی
ساسانیان: پایتخت تابستانی
سلجوقیان: در قرن ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود
زندیه: همدان چندماهی پایتخت کریمخان ملایری بود و بعد آن نیز علی مرادخان -خواهر زاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد . به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.
اکباتان و هفت ویرانی بزرگ
یک زلزله و شش جاهطلب مست از جام قدرت، درست به عدد مجد و شکوهها، وگویی به مکافات روزهای اوج، هریک و هربار آنچنان کمر بر حذف شوکت همدان بستند -و نتوانستند- که نوشتهاند گویی خون ازلی زندگی در رگهای این شهر جاری است که هر بار به سرعت رو به آبادی ونوسازی میگذاشته است. و عجیب نیست اگر بعضی مورخین قدیم نقل کردهاند از شیرویه بن شهردار که سلیمان نبی از همدان عبور کرد و زیادی چشمهها و آبهای جاری بدید و بنایی ندید. پرسید سبب چیست که اسباب هست و مسبب نیست. گفتند یا نبی! کس را یارای اقامت در این مکان نیست که برف در آن زیاد فرو میریزد که گاهی به طول نیزه برسد و سرمای شدید به مردم مسلط میگردد... و به همین شرح، بعضی مورخین را اعتقاد افتاده است سلیمان پیغمبر این ملک را دعا کرده است و همدان حیات ابدی یافته است...
بخت النصر: پادشاه بابل و سازنده باغهای معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیدهاند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.
اسکندر مقدونی: با حملهی کشورگشای یونانی ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت . در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت . کشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .
مردآویج زیاری : لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زادهاش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزهای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بوئه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دستهای آن خرد کرد.
زلزله مهیب: در زلزله سال 345 ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .
مغولها: یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال ترکان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند . پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه اینبار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغولها به تویسرکان نیز حملهور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها مجددا" به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد . از آن سلسله تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقهای در شهر قحطی زده نماند.
افاغنه: در پی حملهی افغانها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهی لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها میشد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینهمندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانهتر از آنچه بر اصفهان کردند، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری.
آقامحمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمیتر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهی مسببین به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترکعثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهی استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهی مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلختر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد و بزرگوارانه جانشان بخشید(!) در همدان ، شهری که با سردمداری خان زند، شش سال او را پشت دروازههایش نگه داشته بود، با شکست دادن مبارزین، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهی ناخلف شیخ صفی الدین اردبیلی، با آن جیغهای زنانهاش، فرمان سفاکیها داد که بماند به یادگار.
در تاریخ معاصر
مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- بلدیه- عدلیه بود. دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند .در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاستهاند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملا برجسته است. با آغاز سلطنت رضاخان،از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی، طرح جامع شهری همدان را کشید. همکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهی طراحی شدهی شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماقداران رخ داد.
کاخ هگمتانه
کاخ هگمتانه در شهر همدان فعلی و شهر هگمتانه قدیمی قرار دارد و بنا به روایت های تاریخی درقرن هشتم پیش از میلاد ساخته شده است. این کاخ در دوران اقتدار نظام نظام سیاسی سلسله مادها , پس از تشکیل دولت مرکزی و تسخیر دولت آشور , درسال 614 پیش از میلاد توسط کیاکسار مادی و باهمدستی نابو پولاسار بابلی بنا نهاده شد. در تزیین و ساخت آن از غتایم جنگی بدست آمده از فتح نینوا استفاده شده است . مورخ یونان باستان ، هرودت که به پدر تاریخ لقب گرفته در مورد کاخ هگمتانه می نویسد :
" دیااُکو نیز تقاضا کرد که قصری به نام او و برازندة مقام او بسازند و گارد شخصی برای او اختصاص دهند . مادها هم قبول کردند و برای او قصری محکم و بزرگ در محلی که خود او نشان داده بود ، ساختند ،همچنین به او اختیار دادند که خود نگهبانانی از میان تمام افراد ملت انتخاب نماید ، بدین ترتیب بر تخت نشست و باز از ایشان خواست که شهر بزرگی بسازند و از شهرهای کوچکی که سابقا می زیستند ، صرف نظر کرده و پایتخت جدید را مورد توجه اصلی خود قرار دهند مادها باز هم اطاعت کردند و شهری را که اکنون اکباتان نام دارد برپا ساختند که دیوارهای آن بلند ، محکم ، دایره وار و تودرتو ساخته شده است ."
تاکنون آثار متعددی در جریان کاوشهای باستان شناسی از محوطه و پیرامون این بنا کشف شده است .
کتیبه گنج نامه
کتیبه های گنجنامه که یادگاری از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی است بر دل یکی از صخره های کوه الوند در فاصله 5 کیلومتری غرب همدان و در انتهای دره عباس آباد حکاکی شده است . کتیبه ها هر کدام در سه ستون 20 سطری به زبانهای پارسی قدیم , بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده اند , متن پارسی در سمت چپ هر لوح قرار گرفته است و پهنای معادل 115 سانتیمتر دارد , متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی نیز در ستون سوم قرار دارد . با توجه به سوراخهای کنار کتیبه , به نظر می رسد که کتیبه ها روپوش داشته اند که آنها را از گزند باد و باران حفظ می کرده است. لوح طرف چپ که کمی بالاتر از کتیبه دیگر در کوه کنده شده است مربوط به داریوش بزرگ هخامنشی است . طول آن حدود 290 سانتیمتر
و دارای متنی به این شرح می باشد :
" خدای بزرگ است , اهورا مزدا , که این زمین را آفرید , که آن آسمان را آفرید , که مردم را آفرید , که شادی را برای مردم آفرید , که داریوش را شاه کرد , شاهی , از بسیاری , فرمانروایی , از بسیاری .
منم داریوش , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ سرزمینهایی که نژادهای گوناگون دارند , شاهِ سرزمینِ دور و دراز , پسرِ ویشتاسبِ هخامنشی "
کتیبه خشایارشاه نیز در قسمت پایین همین کتیبه است به طول 270 سانتیمتر و ارتفاع 190 سانتیمتر و متن آن عبارت است از :
" خدای بزرگ است , اهورامزدا بزرگترینِ خدایان است , که این زمین را آفریده است , که آسمان را آفرید , که مردم را خلق کرد , که برای مردم شادی آفرید , که خشایارشاه را شاه کرد , یگانه از میانِ شاهانِ بسیار , یگانه فرمانروا , از میان فرمانروایان بیشمار . من خشایار شاه , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ کشورهای دارای مللِ بسیار , شاهِ سرزمینِ بزرگِ دوردستِ پهناور ایران , پسر داریوش شاه بزرگ هخامنشی "
آرامگاه اِستر و مردخای
آرامگاه اِستر و مردخای در مرکز شهر همدان و در ابتدای خیابان دکتر علی شریعتی قرار گرفته است . مصالح ساختمانی بنای این مقبره از سنگ و آجر میباشد و به سبک بناهای اسلامی ساخته شده است . از شکل ظاهری و سبک معماری این اثر ، چنین بر می آید ، که ساختمان فعلی آن در قرن هفتم هجری بر روی ساختمان قدیمی تری که متعلق به قرن سوم هجری بوده است ، بنا گردیده است . قسمتهای مختلف بنا شامل : مدخل ورودی ، دهلیز ، مقبره ، ایوان و شاه نشین است . یک جلد کتاب آسمانی " تورات " که قدمت بسیار فراوانی را دارد و با خطی زیبا بر پوست آهو نگارش شده است ، در حِفاظ استوانهای شکلی ، در سازمان میراث فرهنگی استان به دقت نگهداری می شود . در وسط فضای مربع شکل مقبرهها ، دو صندوق منبتکاری شدة بسیار زیبا بر روی این قبور قرار گرفته است . در بالای قبر جنوبی ، که آن را به بانو اِستر نسبت می دهند ، صندوق منبت کاری عتیقه و بسیار نفیسی قرار گرفته است ، که قدیمی تر است و صندوق دوم که بر روی قبر مردخای قرار دارد ، بسیار شبیه صندوق اولی است و حدودا در سال 1300 توسط استاد عنایت الله ابن حضرت قلیِ تویسرکانی ، که یکی از منبت کارانِ برجستة زمان خود بوده ، ساخته شده است . ترجمة خطوط عبری روی صندوقِ متعلق به بانو اِستر ، که بانی صندوف را معرفی می کند ، چنین است: " امر کرد به ساختن این صندوق ، بانوی عفیفه صادقه ، جمال الدوله یوحرقیا و جمال الدوله یشوعا و یشعل ، که هر سه نفر برادر خانم جمال ستام هستند . "بر بالای دیوار مقبره نیز ، کتیبهای به زبان عبری و به صورت برجسته گچ بری شده است . خطوط عبری روی صندوق بانو اِستر ، و گچ بری های برجسته ، متعلق به قرون هشتم و نهم هجری می باشند . در مورد هویت مدفونین این بقعه ، تا کنون نظرات متفاوتی داده شده است ، اما روایت مشهورتر ، که با روایت مورخین یونانی و روایت تورات در مورد سرگذشت بانو اِستر و مردخای تطبیق دارد، بدین شرح میباشد : اردشیر پسر خشایار شاه ، " اردوان" را به تخت سلطنت نشانید . وی چهل و یک سال سلطنت کرد و اختلاف با مصر را که 15 سال به طول انجامید ، به نفع ایرانیان خاتمه داد . اردشیر با دختری از یهود به نام بانو اِستر ، که خواهرزادة یکی از درباریان یعنی مردخای بود ، ازدواج نمود . به این ترتیب یهودیان در دربار اردشیر نفوذ زیادی پیدا کردند . در این بین ، شخصی به نام هامان که او نیز از درباریان با نفوذ و پرقدرت بود ، نسبت به نفوذ روز افزون یهودیان حسادت نمود و از این رو فرمان قتل یهودیان را از اردشیر گرفت . اما مردخای به وسیله بانو اِستر همسر اردشیر ، این فرمان را از شاه پس گرفت و آنان را نجات داد . از آن پس ، یهودیان در اواخر اسفند و اوایل فروردین هر سال که مصادف با 13 تا 15 ماه عبری آدار می باشد در سالروز نجات کلیمیان از قتل عام ، با دعا و گرفتن روزه و خواندن دعای مگیلا ، یاد آن را گرامی می دارند و به عنوان " جشن پوریم" برگزار می نمایند . این اثر تاریخی از یک طرف ، برای قوم یهود زیارتی و قابل احترام است ، و از طرف دیگر ، به عنوان یک اثر تاریخی مهم ، واجد ارزش فراوان می باشد . در خصوص نام بانو اِستر باید گفت که نام اصلی او " هدسه" بوده ، اما چون به طرز شگفت آوری بسیار زیبا و خوش سیما بوده است ، نام اِستر یعنی ستاره را بر وی نهاده اند . وی دختر فردی به نام " ابی حایل" بوده است ، که در حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین پارس به دنیا آمده و بعد از فوت پدر و مادرش ، عمویش مردخای سرپرستی او را بر عهده گرفته است . مردخای " از خانواده شاول و از رجال دربار اخشویرش یا خشایارشا و مربی هدسه ، دختر برادر خود بوده ، که به منصب وزارت نیز رسیده است . وی پسر " پائیز" از نواده های حضرت یعقوب پیامبر بوده و همچنین نژاد او از نژاد بنیامین بوده .
گنبد علویان
گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبدا… قرار دارد.و یکی از مهم ترین بناهای تاریخی همدان است که محل آرامگاه دو نفر از اعضای خاندان علویان است و بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده استو سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین ، به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است. خاقانی به کنایه، از آن به عنوان " گنبد سبز" یاد نموده است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که می گوید:
"دلا دوشم، دلا دوشم، دلا دوش به حق گنبد سبز سیه پوش"
اما چرا سیه پوش؟ توضیح آن این است که: یک دسته از بازماندگان فعلی علویان در همدان، هنوز هم "سیه پوش" هستند و با شناسنامه هائی با این عنوان وجود دارند، رواندی صاحب " مجمع التواریخ و القصص" نیز گنبد علویان را به عنوان " تریه اسلاف" نموده است. علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده، گر چه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از احفاد خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر آن بوده است. متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست. این بنا در زمان مغول تزیین و مرمت شده است .از نظر منظره بیرونی شباهت زیادی به گنبد سرخ مراغه دارد , ولی ابعاد آن بزرگتر است . داخل گنبد دارای گچبری های زیبا و فراوان است . قبرها زیر گنبد سردابی قرار گرفته اند که با کاشی های فیروزه ای رنگ در ابعاد خشتی پوشیده شده است . طول و عرض محوطه داخل بنا 8×8 متر است . گنبد آن طی قرون گذشته فرو ریخته است و فعلا بدون گنبد است . جبهه بیرونی دارای طاق نماهایی در طرفین است که به اشکال منظم به صورت لوزی های بزرگ و کوچک و با آجر , برجسته کاری شده اند . بقایای کتیبة آجری زیبایی به خط کوفی برجسته , مشتمل بر چند آیه از قرآن کریم بر بالای دیوارهای خارجی و ستون های جانبی جلوخان , به چشم می خورد .این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره 94 در مورخه 15/10/1310 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
قبر اسکندر
این مقبره در شهر همدان و در خیابان نظر بیک نزدیک تپه هگمتانه واقع شده است . در مورد صاحب قبر نظراتی ابراز شده است . گروهی او را پیر و مرشد و گروهی دیگر اسکندر مقدونی می دانند . برخی نیز قبر را متعلق به سردار اسکندر مقدونی (هفایستون ) میدانند که در همدان کشته شد. طبق گفته اهالی محل در این مکان سنگ قبری نیز وجود داشته ولی متاسفانه توسط افراد سودجو به سرقت رفته است .
برج قربان
این بنای تاریخی در شهر همدان و در محله زندی ها نزدیک دبیرستان ابن سینا قرار گرفته است . از قرار معلوم مدفن شیخ الاسلام حسن بن عطار حافظ ابوالعلاء و جمعی از امرای سلجوقی است که در قرن هفتم و هشتم هجری به طرز ساده و بی پیرایه ساخته شده است . بنا از یک برج دوازده ضلعی آجری با گنبد هرمی شکل دوازده ترک آجری، تشکیل شده است. طول اضلاع دوازده گانه برج از بیرون بیش از 2 متر و از درون کمی بیش از 1 متر می باشد . جبهة خارجی بنا را طاق نماهایی با عمق 15 سانتیمتر و پهنای 123 سانتیمتر در هر ضلع تشکیل میدهد که هر یک به وسیلة یک گوشواره از سطح خارجی جرزهای دوازده گوشه به عقب نشسته است .و در جبهه داخلی برج نیز طلقنماهایی به عمق 20 سانتیمتر و عرض 90 سانتیمتر قرار گرفته است . این بنا فاقد هرگونه کتیبه و گچبری و تزئینات است . زیر برج ، سردابی قرار دارد که با برداشتن دو تخته سنگ از راه پلکان میتوان پایین رفت . مدخل آن در سمت شمال غربی قرار گرفته است . در وسط برج بر روی طاق سردابه سنگ قبری ساده و معمولی به طول 125 و عرض 50 سانتی متری قرار دارد. که این متن به صورت برجسته و در شش سطر روی آن حجاری شده است :
"" یا غفارالذنوب هذا قبرالمرحوم المغفور الوصل رحمه الله
تعال محمد ، فی شهر ذیحجه الحرام غفرلد سنه 1090 ""
این سنگ دوره صفویه ساخته شده است . جد اعلای او ، عرب تبار بوده ولی او و پدرانش همدانی بوده اند . تاریخ وفات حافظ ابوالعلاء را 488 ذیحجه نوشته اند. یافوت حموی در جزء هشتم " معجم الادبا" نوشته است که : حافظ برای فراگرفتن نحو ، لغت ، حدیث و علوم قرآنی ، به بغداد ، اصفهان و خراسان مسافرت نموده وکلاسهای اساتیدی چون حسین وباس ، ابوعلی حداد ، ابوالقاسم بن بیان و ابو عبدا… قراوی را سپری کرده است . تا آنجا که بعدها ، حفاظ و بزرگان حدیث ، از وی نقل حدیث و روایت کرده اندکه او یکی از زاهدان ، محدثین و حافظان قرآن بوده و در طول زندگی اش وقت خویش را با قرآن و حدیث گذرانده و به ارشاد مردم زمان خود پرداخته است . سپس به همدان مراجعت نموده و در محلی که فعلا برج قربان نامیده می شود و در گذشته باب الاسد خوانده می شد ، می زیسته است . وی در 19 جمادی الاول 567 ، در سن 79 سالگی در همدان وفات یافته و در سرداب برج مدفون شده است از جمله تالیفات این دانشمند ، کتاب " الهادی و زاد المسافرین " در 50 مجلد می باشد . درباره مقام او اشعاری از خاقانی شروانی ، و موفق بن احمد مکی موجود است . از شاگردان او می توان از ابن ممانی همدانی نام برد ، که در جهاد بر ضد مغولان ، در سال 618 هجری ، خود و فرزندش به شهادت رسیده اند . درباره علت نام گذاری این بنا به " برج قربان" گفته میشود که در جریان شورش افاغنه در اواخر دوره صفویه ، فردی به نام قربان این محل را سنگرگاه خود قرار داده و ضمن دفع شورشگران ، از اهالی محل دفاع کرده است . از آن به بعد این مسجد و بقعه ، بنام او شهرت پیدا کرده است .
خانه شهبازیان
این خانه قدیمی در ابتدای خیابان بوعلی سینا و انتهای بن بست میرفندرسکی واقع گردیده است. این خانه مربوط به دوره قاجاریه و دارای پلان مستطیل شکل اندرونی و بیرونی است. در این خانه دو طبقه ، یک طبقه زیر زمین و یک طبقه ساختمان اصلی می باشد. مساحت کل ساختمان شامل ابنیه و محوطه های باز ، در حدود 1056 مترمربع است و حرکت در آن از طریق راهرو دال مانند به حیاط اول و به وسیلة چند پلة سنگی به ساختمان اصلی صورت می پذیرد. ساختمان تزئینات متعددی از قبیل گچبری هایی به شکل گل و بوته ، آجرکاری هایی از نوع حصیری و تکرار نام " علی " به توالی در بالای در و پنجرةبهار خواب و آجر لعابدار مشکی در ناحیة طاق نما ها دارد که در مجموع تزئینات بیرونی ساختمان را تشکیل میدهد تزئینات داخلی نیز گچبری های گل و بوته در ناحیة گنجینه ها ، رفها و سرستونها می باشد این بنا پنجره هایی با شیشه های رنگین و نماهای چوبی بزرگ و سقف لمبه را دارا می باشد .
شیر سنگی
مجسمة شیر سنگی یکی از یادمانهای تاریخ باستان در شهر همدان میباشد و در انتهای خیابان دوازده متری سنگ شیر و در وسط میدان مربع شکلی به همین نام قرار دارد . تپه ای که در حال حاضر مجسمه شیر سنگی بر روی آن واقع گردیده است ، تپه ای است باستانی زیرا یک تابوت که متعلق به دورة اشکانی است از آن محل کشف گردیده است و در حال حاضر در موزة تپة هگمتانه نگهداری می گردد . این مجسمه به همراه قرینه اش ابتدا بر سر دروازة شهر همدان قرار گرفته بوده و اعراب در حمله به همدان آن را باب الاسد یا دروازة شیر نام نهاده بودند . در سال 319 هجری قمری هم که دیلمیان همدان را به تصرف خود درآورند ، دروازة شهر به کلی ویران گردید . مردآویج دیلمی قصد داشت یکی از مجسمه ها را به شهر ری انتقال دهد ولی موفق نگردید و پنجه های یکی از شیرها را شکست و دیگری را هم کاملا تخریب کرد . مجسمة آسیب دیده تا سال 1328 هجری شمسی بر روی زمین افتاده بود تا اینکه در این سال توسط مهندس سیحون طراح و آرشیتکت آرامگاه بوعلی سینا در محل فعلی نصب گردید . در مورد تاریخ مجسمه اختلاف نظر وجود دارد ولی از شکل تراشکاری های صورت گرفته روی آن و نزدیکی آن به باروی اشکانیان و کشف تابوتی که متعلق به دورة اشکانی است میتوان گفت که این مجسمه هم به زمان اشکانیان تعلق دارد . این اثر در تاریخ 15/10/1310 و به شمارة93 در فهرست آثار ملی و تاریخی ایران ثبت گردیده است .
میدان امام خمینی
میدان امام خمینی در مرکز شهر همدان واقع گردیده و توسط معمار و شهر ساز آلمانی آقای کارل فریش طراحی گردیده است . و در سالهای 1309 تا 1312 بنا گردیده است . بناهای اطراف میدان شبیه ساختمان های میدان حسن آباد تهران و به سبک باروک که در قرن 19 و 20 در اروپا متداول بود بنا گردیده است . از این میدان شش خیابان سیمتری منتظم به نام خیابانهای اکباتان ، باباطاهر ، دکتر شریعتی , بوعلی ، تختی و شهدا که زاویة هر یک از دیگری 60 درجه می باشد امتداد یافته است . این خیابانها در حالی به میدان امام خمینی می رسند که در دوطرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند و دوازده تابلو به نام دوازده امام شیعیان در کنار آنها نمایان است . اینگونه شهرها در جغرافیای شهری به نام شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمرکز نامگذاری میشود . و در ایران فقط میتوان این سبک را در شهر و میدان همدان مشاهده نمود .
قلعه دختر(قیزقلعه سی)
این قلعه با آنکه تخریب شده است , ولی هنوز پی , بنا و دیوارها ی آن باقی مانده است . برخی از سردرها و پله های سنگی که تراش خورده نشانگر معماری زیبا و رونق آن در دوران خود است.این قلعه که اهمیت نظامی داشته,برتمام شهرهمدان و اطراف آن و گردنه معروف همدان , تویسرکان تسلط کامل دارد.به نظر می رسد این قلعه مشابه سایر قلعه دخترهایی است که در نقاط مختلف ایران وجود دارد وظاهرا در دوران مقاومت ایرانیان در برابر حمله اعرب احداث شده اند. نمونه های بسیاری از این نوع قلعه ها در استان فارس و آذربایجان نیز وجود دارد .
تپه پیسا
تپه پیسا در فاصله 5/2 کیلومتری شمال تپة معروف هگمتانه قرار دارد و به وسیله رودخانه ای به دو بخش تقسیم شده است . به علت جریان آب رودخانه بخش هایی از تپه تخریب شده و از بین رفته است . به منظور مشخص شدن دیوارها و طبقات باستانی آن چندین تراشه در سطح آن زده شد . وجود سنگهای بزرگ در سطح تپه از انهدام آثار معماری کهن این تپه حگایت دارد . ارتفاع تپه نسبت به دشت مجاور در حدود 10 متر است . و در کل مساحتی در حدود 5/0 در 1 در 1 کیلومتر مربع را شامل می شود . اطراف آن را مزارع فرا گرفته اند . سفال های به دست آمده از سطح تپه نشانگر آن است که قدمت تاریخی این تپه به دورة هخامنشی می رسد و به احتمال زیاد با تپة هگمتانه ارتباط داشته است با توجه به حفریات انجام شده در تپه هگمتانه که به پیدایش آثار خشتی دورة هخامنشیان منجر گردید و با توجه به مساحت تپة پیسا و سفال های بدست آمده از آن ، این مکان احتمالا باید محل استقرار مادها و بناهای معروف آن دوره بوده باشد بنابراین ، انجام برنامه های حفاری در تپه می تواند کمک شایان توجهی به آشکار شدن رازهای تاریخی نهفته در دل این تپه باستانی بکند
تپه مصلی
در منطقة شرق شهر همدان ، تپه ای قرار دارد که به تپه مصلی معروف می باشد . ابعاد این تپه 600 در 400 متر میباشد .و با میدان مرکز امام خمینی فاصله چندان زیادی ندارد . به طوری که از بالای آن می توان تمامی شهر همدان را به خوبی مشاهده نمود . با توجه به نام تپه، به احتمال فراوان در این مکان محلی برای انجام فرایض مذهبی بود و معبد دیانای همدان در این محل قرار داشت. آثار دوران اشکانی بر روی این تپه و آثار اشکانی به دست آمده از کاوش های این تپه تردیدهایی در این نظریه ایجاد کرده است. به نظر می رسد که این تپه با توجه به نزدیکی آن به تپة معروف هگمتانه ، ارتباط نزدیکی با کاخ های هگمتانه داشته است که به علت استقرار معبد آناهیتا یا آناهید بر فراز آن ، جنبة مذهبی و هاصی را بدست آورده بوده است .
حمام امیرافخم(شِوِرین)
حمام شورین یا امیر افخم در حال حاضر نیز فعال می باشد . و مورد استفاده قرار می گیرد. و از نظر قدمت تاریخی به دوران سلسلة قاجاریه مربوط می شود . و در داخل قلعه امیر افخم شورینی معروف به امیر شورینی واقع گردیده است .
مسجدجامع همدان
مسجد جامع شهر همدان در نزدیکی میدان مرکزی شهر و در قسمت غربی خیابان اکباتان، در محدوده راسته بازارهای شهر قرار دارد. این مسجد از بناهای دوره قاجاریه است و تاریخ شروع ساخت آن در قطار بندی جلو ایوان بزرگ، سال 1253 ثبت گردیده است. این مسجد سه در ورودی دارد که عبارتند از : ورودی نوساز سمت خیابان اکباتان , ورودی قدیمی با دالان طاقدار در ضلع شرقی صحن ، ورودی قدیمی با دالان هشتی مقرنس کاری شده در ضلع غربی صحن ، که هر سه از زیبایی چشمگیری برخوردارند . بنای مسجد جامع همدان دارای طرحی مستطیل شکل و چهار ایوانی ناقص است . قسمتهای جنوبی این مسجد شامل ایوانی مرتفع می باشد که رسمی بندی جلو آن از آجر و کاشی معرق ساده ساخته شده است و بر روی آن با کاشی فیروزه رنگ نام الله و نام پنج تن نوشته شده است . گنبد آن نسبتا بزرگ و دو پوششه است . این مسجد رواقهای زیبا و دیدنی دارد . ضلع غربی شامل هشتی مقرنس کاری شده و شبستان کوچک و کم ارتفاع زمستانی است . ضلع شرقی مسجد در مقیاس کوچکتر ار بخش قدیمی باقی مانده است . درحال حاضر مسجد دارای سه ایوان ، دو شبستان و گنبدی آجری و صحن وسیع و دلبازی است که حوض بزرگی را در خود جای داده است ایوان اصلی در ضلع جنوبی واقع شده و دو ضلع شرقی و شمالی نیز مناره هایی قرار دارد طاق نماهای کم عمقی نیز در ضلع جنوبی صحن وجود دارد شبستان اصلی مسجد دارای 55 ستون 11 در 5 ردیف است گنبد آجری مسجد که بر روی این شبستان قرار دارد . در قسمت زیر دارای کتیبه هایی از جنس خشت و نوع کاشی زرد است که سورة جمعه و آیة شریفة " انما یعمرو مساجد الله " و آیة " من المهتدین " و " آیه الکرسی " به خط ثلث زیبایی بر حاشیة آن نوشته شده است . در قسمت راهرو ورودی مسجد سنگاب بزرگی از سنگ یکپارچه قرار دارد که قطر دهانة آن 1 متر با ضخامت لبة 13 سانتیمتر و ارتفاع 1 متر که اشعاری به خط نستعلیق حاوی نام واقف و تاریخ آن درج گردیده است :
حاجی الوقف الحمدخان
خادم الدین جنابِ قدس مدار
در حال حاضر از این مسجد برای برگزاری نمازهای روزانه، جمعه و سایر مراسم دیگر استفاده می گردد .
عمارت باغ نظر
سرای قلمدانی
تپه حاج عنایت
کلیسای پروتستان
کلیسای حضرت رافائیل
بنای اولیه شهر همدان را به دیاکو پادشاه ماد حدود 700 سال پیش از میلاد مسیح نسبت داده اند . هرودوت مورخ یونانی در تاریخ خود نوشته است که این پادشاه اکباتان را به پایتختی خود انتخاب کرد و در آن کاخ عجیب و مستحکمی به صورت هفت قلعه ساخت که هریک در درون دیگری قرار گرفته بودند ، و به تقلید قصرهای بابلی کنگره های هر یک از دیوارهای قصر را به رنگی در آورد این قصر 300 تا 1000 اتاق داشت و آن را هگمتان ( محل اجتماع ) یا هگمتانه یا اکباتان می خواندند .
شهر همدان در زمان بخت النصر ویران شده و داریوش بزرگ آن را مرمت کرده است . در زمان اشکانیان تیسفون پایتخت کشور بود ، همدان نیز پایتخت و اقامتگاه تابستانی اشکانیان بود . بعد از اشکانیان ساسانیان نیز در این شهر قصرهای تابستانی برای خود ساخته بودند . خرابه های باروی اشکانی برفرازتپه مصلی و مجسمه شیر سنگی در یکی از دروازه های همدان از آثار اشکانیان است .
درسال 23 هجری قمری همدان پس از جنگ نهاوند بوسیله قوای اسلام تصرف شد و از این زمان به بعد گاه مرکز آبادی و ثروت وزمانی دچار چپاول و فقر بوده است . در زمان تسلط دیلمیان لطمات فراوان دید . مردآویج پس از حمله به همدان تصمیم گرفته بود مجسمه شیر سنگی را به بغداد منتقل کند . در قرن ششم هجری قمری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به همدان منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر قدیمی پایتخت سلجوقیان بود در قرن هفتم با حمله مغول به ایران ، همدان به تصرف آنها در آمد و به ویرانه ای تبدیل شد . در سال 694 هـ ق بایدوخان ایلخانی در این شهر تاجگذاری کرد و در تعمیر و مرمت شهر کوشش بسیار نمود . وجود ابنیه تاریخی همچون گنبد علویان ، مقبره استر ومردخای ، برج قربان ، بقعه خضر ، مقبره قدیم باباطاهرو . . . همگی حکایت از رونق این شهر در دوره ایلخانیان و سلاجقه دارد . در دوره صفویه شهر همدان از نعمت آبادی برخوردار بود . در نیمه دوم قرن 11هـ ق به هیأت های مذهبی کاتولیک اجازه اقامت و استقرار در شهر همدان داده شد . پس از انقراض صفویه و بروز هرج و مرج این شهر به تصرف احمد پاشا والی عثمانی درآمد ، امّا 6 سال بعد توسط نادر شاه افشار از نیروی مهاجم عثمانی تخلیه شد . در سال 1148هـ ق بار دیگر به تصرف عثمانی درآمد و لطمات فراوان دید . سپس به موجب پیمان ایران و عثمانی کاملاً به ایران برگشت . شهر همدان به علت واقع بودن برسرراه اصلی غرب کشوردر قرون اخیر از نظر بازرگانی مورد توجه بوده است .
جاذبه های گردشگری همدان
کوهستان الوند : این کوهستان تقریباً در قسمت میانی استان همدان واقع شده و شهر همدان در دامنه شمالی آن واقع شده است . وجود چشمه سارهای فراوان و دره های مصفا همراه با چشم اندازهای زیبا وخیال انگیز و اقلیم مناسب و پوشش گیاهی به ویژه در ماه های گرم سال و در فصل زمستان برف فراوان بر دامنه ها وهم چنین غارشگفت انگیزعلی صدر ( درفاصله 70 کیلومتری همدان) جاذب گردشگران است .
آثار و ابنیه تاریخی
1- کتیبه های گنجنامه : در انتهای دره عباس آباد و در محلی به نام گنجنامه دو کتیبه به خط میخی بر سنگ گرانیت از دوران پادشاهی هخامنشی نوشته شده که متن نوشته ها به پارسی باستان ، عیلامی وبابلی می باشد .
2- مجسمه شیر سنگی : این اثر در میدانی به نام سنگ شیر قرار دارد . این مجسمه را بعضی به مادها و برخی به هخامنشیان و عده ای به اشکانیان نسبت می دهند و کسانی هستند که آن را یادگاری از اسکندر مقدونی می دانند .
3- تپه باستانی هگمتانه :تپه هگمتانه محل اصلی شهر همدان بوده و از با ارزش ترین آثار باستانی تاریخ ایران است . وسعت تپه حدود 25 هکتار در دو سوی خیابان اکباتان واقع شده است . آثار ارزشمندی از دوره هخامنشیان و مادها از این مکان بدست آمده است .
4- بقعه استرومردخای: بنای بقعه در مرکز شهر همدان ابتدای خیابان شریعتی با سنگ و آجر ساخته شده است. به نظر می رسد درقرن هفتم هجری مرمت شده است در سرداب بقعه دو قبر وجود دارد . قبر جنوبی متعلق به استرملکه شوش و بانوی پادشاه ایران و قبر دیگر مربوط به مردخای عموی استر است .
5- گنبد علویان :بنایی چهار ضلعی مربوط به دوره سلجوقی است . در وسط آن قبری است که خاندان علویان آن را عبادتگاه و خانقاه خویش نموده بودند .
6- کاروان سراها و بازارهای قدیمی : مجموعه بازار همدان شامل 30 راسته و 7 کاروانسراست و مربوط به دورهی قاجاریه است .
مراکز تفریحی :
1- موزه تاریخ طبیعی : این موزه در دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا واقع شده است .
2- دریاچه سد اکباتان : این سد در 9کیلومتری شرق همدان قرار گرفته است .
3- تله سی یژ عباس آباد : از ضلع جنوبی بلوار ارم تا بلند ترین نقطه تفریحی عبای آباد کشیده شده است .
4- مجتمع تفریحی سیاحتی تپه عباس آباد : این مجتمع در بالای تپه عباس آباد واقع است و از زیباترین مراکز تفریحی شهر همدان است این تپه مشرف به تمام نقاط شهر همدان می باشد .
5- آرامگاه بوعلی سینا : در سال 1333هـ ش تکمیل شده است .
6- آرامگاه باباطاهر : این بنا در شمال همدان و در بالای تپه ای و در پارک – میدانی چهار گوش قرار دارد .
شهرستان ملایر
الف – جاذبه های گردشگری
تالاب آق گل : آق گل تالابی است در حد فاصل استان همدان و استان مرکزی در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کِردِخورد ( اسلام آباد ) از توابع ملایر .
ب- جاذبه های تاریخی و فرهنگی
1- قلعه آتشکده نوشیجان ، برفراز تپه ای در 60 کیلومتری جنوب همدان و 20 کیلومتری غرب ملایر در منطقه ای موسوم به شورکات واقع است .
2- یخچال میر فتاح : این بنای گنبدی شکل در ابتدای جاده ملایر – بروجرد قرار گرفته است .
شهرستان نهاوند
الف – جاذبه های طبیعی:
1- جنگل و سراب گیان : سراب گیان چشمه ای پرآب و زلال که از دل کوه خارج می شود.
2- سراب گاماسیاب : این سراب سرچشمه یکی از طولانی ترین رودخانه های ایران به نام کرخه است .
ب – جاذبه های تاریخی و فرهنگی :
الف – حمام حاج آقاتراب : در زمان ناصرالدین قاجار ساخته شده است .
ب – تپه باستانی گیان : قدمت آن از هزاره چهارم تا هزاره اول پیش از میلاد و شبیه تمدنهای بین النهرین است .
ج- مقبره نعمان بن مقرن : نعمان در سال 21 هجری فرماندهی سپاه اعراب را به عهده داشته است .
د- تپه باستانی باباقاسم : از آثار قلعه های مربوط به اشکانیان می باشد .
هـ - مسجد جامع نهاوند : مربوط به دوره سلجوقی است و در دوره صفویه مرمت شده است .
شهرستان تویسرکان
الف – جاذبه های طبیعی
1- دره سرکان 2- دره شهرستان 3- دره باغ آرتیمان
ب – جاذبه های طبیعی
1- آرامگاه حیقوق نبی: که از انبیای بنی اسرائیل و از نسل حضرت موسی ( ع) است .
2- آرامگاه میررضی آرتیمانی : از شاعران و عرفای عصر شاه عباس صفوی است .
3- مدرسه علمیه شیخ علی خان زنگنه : از آثار دوره صفویه است .
4- قلعه اشتران : قلعه ای نظامی مربوط به دوره هخامنشیان .
5- قلعه دختر ( قزقلعه سی) ظاهراً در مقابل حمله اعراب ساخته شده است .
6- کاروان سرای شاه عباسی فرسفج: مربوط به دوره صفویه است .
شهرستان اسد آباد
جاذبه های تاریخی فرهنگی : 1- کتیبه آقاجان بلاغی 2- آب انبار شاه عباسی 3- پل شکسته خسرو آباد
فهرست کتاب های تاریخ محلی قدیم و جدید در باره استان همدان
1- همدان نامه « بیست گفتار درباره مادستان » پرویز اذکایی ، انتشارات مادستان ، همدان 1380
2- سیمای گردشگری استان همدان : ابوالحسن فاطمی ، تهران انتشارات گیتاشناسی ، 1380
3- تاریخ مفصل همدان : احمد صابری همدانی . انتشارات نگین ، همدان 1375(در سه مجلد ).
4- جغرافیای استان همدان ، وزارت آموزش وپرورش ، 1364شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی
5- تاریخ همدان ، عبدالله قراگزلو .
6- تاریخ همدانی ، صالح بن احمد کوملاذانی ، متوفای 384 هـ ق .
7- طبقات همدان ، عبدالرحمن بن احمد نماطی .
8- تاریخ همدان ، شیرویه بن شهردار دیلمی متوفای 558 هـ ق .
9- تاریخ همدان محمد حسین وزیر ابوشجاع، متوفای 558 ، هـ ق .
10- تاریخ محمد بن عبدالملک همدانی ، متوفای 521 .
11- تاریخ همدان یا همدان نامه ، ابو علی عبدالرحمن بن عیسی بن حماد همدانی متوفای 327
12- همدان نامه میر سید علی همدانی متوفای 786
مادها: قصری مشهور به هفت حصار در آن ساختند همچون قصرعجایب هفتگانهی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتر و اژی دهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیتترین و پررونقترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود
هخامنشیان: پایتخت تابستانی ، ضرابخانهی هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مردخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...
سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک قرن بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند
اشکانیان: پایتخت تابستانی
ساسانیان: پایتخت تابستانی
سلجوقیان: در قرن ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود
زندیه: همدان چندماهی پایتخت کریمخان ملایری بود و بعد آن نیز علی مرادخان -خواهر زاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد . به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.
اکباتان و هفت ویرانی بزرگ
یک زلزله و شش جاهطلب مست از جام قدرت، درست به عدد مجد و شکوهها، وگویی به مکافات روزهای اوج، هریک و هربار آنچنان کمر بر حذف شوکت همدان بستند -و نتوانستند- که نوشتهاند گویی خون ازلی زندگی در رگهای این شهر جاری است که هر بار به سرعت رو به آبادی ونوسازی میگذاشته است. و عجیب نیست اگر بعضی مورخین قدیم نقل کردهاند از شیرویه بن شهردار که سلیمان نبی از همدان عبور کرد و زیادی چشمهها و آبهای جاری بدید و بنایی ندید. پرسید سبب چیست که اسباب هست و مسبب نیست. گفتند یا نبی! کس را یارای اقامت در این مکان نیست که برف در آن زیاد فرو میریزد که گاهی به طول نیزه برسد و سرمای شدید به مردم مسلط میگردد... و به همین شرح، بعضی مورخین را اعتقاد افتاده است سلیمان پیغمبر این ملک را دعا کرده است و همدان حیات ابدی یافته است...
بخت النصر: پادشاه بابل و سازنده باغهای معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیدهاند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.
اسکندر مقدونی: با حملهی کشورگشای یونانی ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت . در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت . کشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .
مردآویج زیاری : لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زادهاش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزهای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بوئه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دستهای آن خرد کرد.
زلزله مهیب: در زلزله سال 345 ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .
مغولها: یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال ترکان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند . پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه اینبار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغولها به تویسرکان نیز حملهور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها مجددا" به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد . از آن سلسله تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقهای در شهر قحطی زده نماند.
افاغنه: در پی حملهی افغانها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهی لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها میشد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینهمندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانهتر از آنچه بر اصفهان کردند، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری.
آقامحمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمیتر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهی مسببین به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترکعثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهی استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهی مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلختر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد و بزرگوارانه جانشان بخشید(!) در همدان ، شهری که با سردمداری خان زند، شش سال او را پشت دروازههایش نگه داشته بود، با شکست دادن مبارزین، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهی ناخلف شیخ صفی الدین اردبیلی، با آن جیغهای زنانهاش، فرمان سفاکیها داد که بماند به یادگار.
در تاریخ معاصر
مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- بلدیه- عدلیه بود. دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند .در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاستهاند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملا برجسته است. با آغاز سلطنت رضاخان،از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی، طرح جامع شهری همدان را کشید. همکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهی طراحی شدهی شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماقداران رخ داد.
کاخ هگمتانه
کاخ هگمتانه در شهر همدان فعلی و شهر هگمتانه قدیمی قرار دارد و بنا به روایت های تاریخی درقرن هشتم پیش از میلاد ساخته شده است. این کاخ در دوران اقتدار نظام نظام سیاسی سلسله مادها , پس از تشکیل دولت مرکزی و تسخیر دولت آشور , درسال 614 پیش از میلاد توسط کیاکسار مادی و باهمدستی نابو پولاسار بابلی بنا نهاده شد. در تزیین و ساخت آن از غتایم جنگی بدست آمده از فتح نینوا استفاده شده است . مورخ یونان باستان ، هرودت که به پدر تاریخ لقب گرفته در مورد کاخ هگمتانه می نویسد :
" دیااُکو نیز تقاضا کرد که قصری به نام او و برازندة مقام او بسازند و گارد شخصی برای او اختصاص دهند . مادها هم قبول کردند و برای او قصری محکم و بزرگ در محلی که خود او نشان داده بود ، ساختند ،همچنین به او اختیار دادند که خود نگهبانانی از میان تمام افراد ملت انتخاب نماید ، بدین ترتیب بر تخت نشست و باز از ایشان خواست که شهر بزرگی بسازند و از شهرهای کوچکی که سابقا می زیستند ، صرف نظر کرده و پایتخت جدید را مورد توجه اصلی خود قرار دهند مادها باز هم اطاعت کردند و شهری را که اکنون اکباتان نام دارد برپا ساختند که دیوارهای آن بلند ، محکم ، دایره وار و تودرتو ساخته شده است ."
تاکنون آثار متعددی در جریان کاوشهای باستان شناسی از محوطه و پیرامون این بنا کشف شده است .
کتیبه گنج نامه
کتیبه های گنجنامه که یادگاری از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی است بر دل یکی از صخره های کوه الوند در فاصله 5 کیلومتری غرب همدان و در انتهای دره عباس آباد حکاکی شده است . کتیبه ها هر کدام در سه ستون 20 سطری به زبانهای پارسی قدیم , بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده اند , متن پارسی در سمت چپ هر لوح قرار گرفته است و پهنای معادل 115 سانتیمتر دارد , متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی نیز در ستون سوم قرار دارد . با توجه به سوراخهای کنار کتیبه , به نظر می رسد که کتیبه ها روپوش داشته اند که آنها را از گزند باد و باران حفظ می کرده است. لوح طرف چپ که کمی بالاتر از کتیبه دیگر در کوه کنده شده است مربوط به داریوش بزرگ هخامنشی است . طول آن حدود 290 سانتیمتر
و دارای متنی به این شرح می باشد :
" خدای بزرگ است , اهورا مزدا , که این زمین را آفرید , که آن آسمان را آفرید , که مردم را آفرید , که شادی را برای مردم آفرید , که داریوش را شاه کرد , شاهی , از بسیاری , فرمانروایی , از بسیاری .
منم داریوش , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ سرزمینهایی که نژادهای گوناگون دارند , شاهِ سرزمینِ دور و دراز , پسرِ ویشتاسبِ هخامنشی "
کتیبه خشایارشاه نیز در قسمت پایین همین کتیبه است به طول 270 سانتیمتر و ارتفاع 190 سانتیمتر و متن آن عبارت است از :
" خدای بزرگ است , اهورامزدا بزرگترینِ خدایان است , که این زمین را آفریده است , که آسمان را آفرید , که مردم را خلق کرد , که برای مردم شادی آفرید , که خشایارشاه را شاه کرد , یگانه از میانِ شاهانِ بسیار , یگانه فرمانروا , از میان فرمانروایان بیشمار . من خشایار شاه , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ کشورهای دارای مللِ بسیار , شاهِ سرزمینِ بزرگِ دوردستِ پهناور ایران , پسر داریوش شاه بزرگ هخامنشی "
آرامگاه اِستر و مردخای
آرامگاه اِستر و مردخای در مرکز شهر همدان و در ابتدای خیابان دکتر علی شریعتی قرار گرفته است . مصالح ساختمانی بنای این مقبره از سنگ و آجر میباشد و به سبک بناهای اسلامی ساخته شده است . از شکل ظاهری و سبک معماری این اثر ، چنین بر می آید ، که ساختمان فعلی آن در قرن هفتم هجری بر روی ساختمان قدیمی تری که متعلق به قرن سوم هجری بوده است ، بنا گردیده است . قسمتهای مختلف بنا شامل : مدخل ورودی ، دهلیز ، مقبره ، ایوان و شاه نشین است . یک جلد کتاب آسمانی " تورات " که قدمت بسیار فراوانی را دارد و با خطی زیبا بر پوست آهو نگارش شده است ، در حِفاظ استوانهای شکلی ، در سازمان میراث فرهنگی استان به دقت نگهداری می شود . در وسط فضای مربع شکل مقبرهها ، دو صندوق منبتکاری شدة بسیار زیبا بر روی این قبور قرار گرفته است . در بالای قبر جنوبی ، که آن را به بانو اِستر نسبت می دهند ، صندوق منبت کاری عتیقه و بسیار نفیسی قرار گرفته است ، که قدیمی تر است و صندوق دوم که بر روی قبر مردخای قرار دارد ، بسیار شبیه صندوق اولی است و حدودا در سال 1300 توسط استاد عنایت الله ابن حضرت قلیِ تویسرکانی ، که یکی از منبت کارانِ برجستة زمان خود بوده ، ساخته شده است . ترجمة خطوط عبری روی صندوقِ متعلق به بانو اِستر ، که بانی صندوف را معرفی می کند ، چنین است: " امر کرد به ساختن این صندوق ، بانوی عفیفه صادقه ، جمال الدوله یوحرقیا و جمال الدوله یشوعا و یشعل ، که هر سه نفر برادر خانم جمال ستام هستند . "بر بالای دیوار مقبره نیز ، کتیبهای به زبان عبری و به صورت برجسته گچ بری شده است . خطوط عبری روی صندوق بانو اِستر ، و گچ بری های برجسته ، متعلق به قرون هشتم و نهم هجری می باشند . در مورد هویت مدفونین این بقعه ، تا کنون نظرات متفاوتی داده شده است ، اما روایت مشهورتر ، که با روایت مورخین یونانی و روایت تورات در مورد سرگذشت بانو اِستر و مردخای تطبیق دارد، بدین شرح میباشد : اردشیر پسر خشایار شاه ، " اردوان" را به تخت سلطنت نشانید . وی چهل و یک سال سلطنت کرد و اختلاف با مصر را که 15 سال به طول انجامید ، به نفع ایرانیان خاتمه داد . اردشیر با دختری از یهود به نام بانو اِستر ، که خواهرزادة یکی از درباریان یعنی مردخای بود ، ازدواج نمود . به این ترتیب یهودیان در دربار اردشیر نفوذ زیادی پیدا کردند . در این بین ، شخصی به نام هامان که او نیز از درباریان با نفوذ و پرقدرت بود ، نسبت به نفوذ روز افزون یهودیان حسادت نمود و از این رو فرمان قتل یهودیان را از اردشیر گرفت . اما مردخای به وسیله بانو اِستر همسر اردشیر ، این فرمان را از شاه پس گرفت و آنان را نجات داد . از آن پس ، یهودیان در اواخر اسفند و اوایل فروردین هر سال که مصادف با 13 تا 15 ماه عبری آدار می باشد در سالروز نجات کلیمیان از قتل عام ، با دعا و گرفتن روزه و خواندن دعای مگیلا ، یاد آن را گرامی می دارند و به عنوان " جشن پوریم" برگزار می نمایند . این اثر تاریخی از یک طرف ، برای قوم یهود زیارتی و قابل احترام است ، و از طرف دیگر ، به عنوان یک اثر تاریخی مهم ، واجد ارزش فراوان می باشد . در خصوص نام بانو اِستر باید گفت که نام اصلی او " هدسه" بوده ، اما چون به طرز شگفت آوری بسیار زیبا و خوش سیما بوده است ، نام اِستر یعنی ستاره را بر وی نهاده اند . وی دختر فردی به نام " ابی حایل" بوده است ، که در حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین پارس به دنیا آمده و بعد از فوت پدر و مادرش ، عمویش مردخای سرپرستی او را بر عهده گرفته است . مردخای " از خانواده شاول و از رجال دربار اخشویرش یا خشایارشا و مربی هدسه ، دختر برادر خود بوده ، که به منصب وزارت نیز رسیده است . وی پسر " پائیز" از نواده های حضرت یعقوب پیامبر بوده و همچنین نژاد او از نژاد بنیامین بوده .
گنبد علویان
گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبدا… قرار دارد.و یکی از مهم ترین بناهای تاریخی همدان است که محل آرامگاه دو نفر از اعضای خاندان علویان است و بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده استو سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین ، به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است. خاقانی به کنایه، از آن به عنوان " گنبد سبز" یاد نموده است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که می گوید:
"دلا دوشم، دلا دوشم، دلا دوش به حق گنبد سبز سیه پوش"
اما چرا سیه پوش؟ توضیح آن این است که: یک دسته از بازماندگان فعلی علویان در همدان، هنوز هم "سیه پوش" هستند و با شناسنامه هائی با این عنوان وجود دارند، رواندی صاحب " مجمع التواریخ و القصص" نیز گنبد علویان را به عنوان " تریه اسلاف" نموده است. علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده، گر چه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از احفاد خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر آن بوده است. متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست. این بنا در زمان مغول تزیین و مرمت شده است .از نظر منظره بیرونی شباهت زیادی به گنبد سرخ مراغه دارد , ولی ابعاد آن بزرگتر است . داخل گنبد دارای گچبری های زیبا و فراوان است . قبرها زیر گنبد سردابی قرار گرفته اند که با کاشی های فیروزه ای رنگ در ابعاد خشتی پوشیده شده است . طول و عرض محوطه داخل بنا 8×8 متر است . گنبد آن طی قرون گذشته فرو ریخته است و فعلا بدون گنبد است . جبهه بیرونی دارای طاق نماهایی در طرفین است که به اشکال منظم به صورت لوزی های بزرگ و کوچک و با آجر , برجسته کاری شده اند . بقایای کتیبة آجری زیبایی به خط کوفی برجسته , مشتمل بر چند آیه از قرآن کریم بر بالای دیوارهای خارجی و ستون های جانبی جلوخان , به چشم می خورد .این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره 94 در مورخه 15/10/1310 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
قبر اسکندر
این مقبره در شهر همدان و در خیابان نظر بیک نزدیک تپه هگمتانه واقع شده است . در مورد صاحب قبر نظراتی ابراز شده است . گروهی او را پیر و مرشد و گروهی دیگر اسکندر مقدونی می دانند . برخی نیز قبر را متعلق به سردار اسکندر مقدونی (هفایستون ) میدانند که در همدان کشته شد. طبق گفته اهالی محل در این مکان سنگ قبری نیز وجود داشته ولی متاسفانه توسط افراد سودجو به سرقت رفته است .
برج قربان
این بنای تاریخی در شهر همدان و در محله زندی ها نزدیک دبیرستان ابن سینا قرار گرفته است . از قرار معلوم مدفن شیخ الاسلام حسن بن عطار حافظ ابوالعلاء و جمعی از امرای سلجوقی است که در قرن هفتم و هشتم هجری به طرز ساده و بی پیرایه ساخته شده است . بنا از یک برج دوازده ضلعی آجری با گنبد هرمی شکل دوازده ترک آجری، تشکیل شده است. طول اضلاع دوازده گانه برج از بیرون بیش از 2 متر و از درون کمی بیش از 1 متر می باشد . جبهة خارجی بنا را طاق نماهایی با عمق 15 سانتیمتر و پهنای 123 سانتیمتر در هر ضلع تشکیل میدهد که هر یک به وسیلة یک گوشواره از سطح خارجی جرزهای دوازده گوشه به عقب نشسته است .و در جبهه داخلی برج نیز طلقنماهایی به عمق 20 سانتیمتر و عرض 90 سانتیمتر قرار گرفته است . این بنا فاقد هرگونه کتیبه و گچبری و تزئینات است . زیر برج ، سردابی قرار دارد که با برداشتن دو تخته سنگ از راه پلکان میتوان پایین رفت . مدخل آن در سمت شمال غربی قرار گرفته است . در وسط برج بر روی طاق سردابه سنگ قبری ساده و معمولی به طول 125 و عرض 50 سانتی متری قرار دارد. که این متن به صورت برجسته و در شش سطر روی آن حجاری شده است :
"" یا غفارالذنوب هذا قبرالمرحوم المغفور الوصل رحمه الله
تعال محمد ، فی شهر ذیحجه الحرام غفرلد سنه 1090 ""
این سنگ دوره صفویه ساخته شده است . جد اعلای او ، عرب تبار بوده ولی او و پدرانش همدانی بوده اند . تاریخ وفات حافظ ابوالعلاء را 488 ذیحجه نوشته اند. یافوت حموی در جزء هشتم " معجم الادبا" نوشته است که : حافظ برای فراگرفتن نحو ، لغت ، حدیث و علوم قرآنی ، به بغداد ، اصفهان و خراسان مسافرت نموده وکلاسهای اساتیدی چون حسین وباس ، ابوعلی حداد ، ابوالقاسم بن بیان و ابو عبدا… قراوی را سپری کرده است . تا آنجا که بعدها ، حفاظ و بزرگان حدیث ، از وی نقل حدیث و روایت کرده اندکه او یکی از زاهدان ، محدثین و حافظان قرآن بوده و در طول زندگی اش وقت خویش را با قرآن و حدیث گذرانده و به ارشاد مردم زمان خود پرداخته است . سپس به همدان مراجعت نموده و در محلی که فعلا برج قربان نامیده می شود و در گذشته باب الاسد خوانده می شد ، می زیسته است . وی در 19 جمادی الاول 567 ، در سن 79 سالگی در همدان وفات یافته و در سرداب برج مدفون شده است از جمله تالیفات این دانشمند ، کتاب " الهادی و زاد المسافرین " در 50 مجلد می باشد . درباره مقام او اشعاری از خاقانی شروانی ، و موفق بن احمد مکی موجود است . از شاگردان او می توان از ابن ممانی همدانی نام برد ، که در جهاد بر ضد مغولان ، در سال 618 هجری ، خود و فرزندش به شهادت رسیده اند . درباره علت نام گذاری این بنا به " برج قربان" گفته میشود که در جریان شورش افاغنه در اواخر دوره صفویه ، فردی به نام قربان این محل را سنگرگاه خود قرار داده و ضمن دفع شورشگران ، از اهالی محل دفاع کرده است . از آن به بعد این مسجد و بقعه ، بنام او شهرت پیدا کرده است .
خانه شهبازیان
این خانه قدیمی در ابتدای خیابان بوعلی سینا و انتهای بن بست میرفندرسکی واقع گردیده است. این خانه مربوط به دوره قاجاریه و دارای پلان مستطیل شکل اندرونی و بیرونی است. در این خانه دو طبقه ، یک طبقه زیر زمین و یک طبقه ساختمان اصلی می باشد. مساحت کل ساختمان شامل ابنیه و محوطه های باز ، در حدود 1056 مترمربع است و حرکت در آن از طریق راهرو دال مانند به حیاط اول و به وسیلة چند پلة سنگی به ساختمان اصلی صورت می پذیرد. ساختمان تزئینات متعددی از قبیل گچبری هایی به شکل گل و بوته ، آجرکاری هایی از نوع حصیری و تکرار نام " علی " به توالی در بالای در و پنجرةبهار خواب و آجر لعابدار مشکی در ناحیة طاق نما ها دارد که در مجموع تزئینات بیرونی ساختمان را تشکیل میدهد تزئینات داخلی نیز گچبری های گل و بوته در ناحیة گنجینه ها ، رفها و سرستونها می باشد این بنا پنجره هایی با شیشه های رنگین و نماهای چوبی بزرگ و سقف لمبه را دارا می باشد .
شیر سنگی
مجسمة شیر سنگی یکی از یادمانهای تاریخ باستان در شهر همدان میباشد و در انتهای خیابان دوازده متری سنگ شیر و در وسط میدان مربع شکلی به همین نام قرار دارد . تپه ای که در حال حاضر مجسمه شیر سنگی بر روی آن واقع گردیده است ، تپه ای است باستانی زیرا یک تابوت که متعلق به دورة اشکانی است از آن محل کشف گردیده است و در حال حاضر در موزة تپة هگمتانه نگهداری می گردد . این مجسمه به همراه قرینه اش ابتدا بر سر دروازة شهر همدان قرار گرفته بوده و اعراب در حمله به همدان آن را باب الاسد یا دروازة شیر نام نهاده بودند . در سال 319 هجری قمری هم که دیلمیان همدان را به تصرف خود درآورند ، دروازة شهر به کلی ویران گردید . مردآویج دیلمی قصد داشت یکی از مجسمه ها را به شهر ری انتقال دهد ولی موفق نگردید و پنجه های یکی از شیرها را شکست و دیگری را هم کاملا تخریب کرد . مجسمة آسیب دیده تا سال 1328 هجری شمسی بر روی زمین افتاده بود تا اینکه در این سال توسط مهندس سیحون طراح و آرشیتکت آرامگاه بوعلی سینا در محل فعلی نصب گردید . در مورد تاریخ مجسمه اختلاف نظر وجود دارد ولی از شکل تراشکاری های صورت گرفته روی آن و نزدیکی آن به باروی اشکانیان و کشف تابوتی که متعلق به دورة اشکانی است میتوان گفت که این مجسمه هم به زمان اشکانیان تعلق دارد . این اثر در تاریخ 15/10/1310 و به شمارة93 در فهرست آثار ملی و تاریخی ایران ثبت گردیده است .
میدان امام خمینی
میدان امام خمینی در مرکز شهر همدان واقع گردیده و توسط معمار و شهر ساز آلمانی آقای کارل فریش طراحی گردیده است . و در سالهای 1309 تا 1312 بنا گردیده است . بناهای اطراف میدان شبیه ساختمان های میدان حسن آباد تهران و به سبک باروک که در قرن 19 و 20 در اروپا متداول بود بنا گردیده است . از این میدان شش خیابان سیمتری منتظم به نام خیابانهای اکباتان ، باباطاهر ، دکتر شریعتی , بوعلی ، تختی و شهدا که زاویة هر یک از دیگری 60 درجه می باشد امتداد یافته است . این خیابانها در حالی به میدان امام خمینی می رسند که در دوطرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند و دوازده تابلو به نام دوازده امام شیعیان در کنار آنها نمایان است . اینگونه شهرها در جغرافیای شهری به نام شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمرکز نامگذاری میشود . و در ایران فقط میتوان این سبک را در شهر و میدان همدان مشاهده نمود .
قلعه دختر(قیزقلعه سی)
این قلعه با آنکه تخریب شده است , ولی هنوز پی , بنا و دیوارها ی آن باقی مانده است . برخی از سردرها و پله های سنگی که تراش خورده نشانگر معماری زیبا و رونق آن در دوران خود است.این قلعه که اهمیت نظامی داشته,برتمام شهرهمدان و اطراف آن و گردنه معروف همدان , تویسرکان تسلط کامل دارد.به نظر می رسد این قلعه مشابه سایر قلعه دخترهایی است که در نقاط مختلف ایران وجود دارد وظاهرا در دوران مقاومت ایرانیان در برابر حمله اعرب احداث شده اند. نمونه های بسیاری از این نوع قلعه ها در استان فارس و آذربایجان نیز وجود دارد .
تپه پیسا
تپه پیسا در فاصله 5/2 کیلومتری شمال تپة معروف هگمتانه قرار دارد و به وسیله رودخانه ای به دو بخش تقسیم شده است . به علت جریان آب رودخانه بخش هایی از تپه تخریب شده و از بین رفته است . به منظور مشخص شدن دیوارها و طبقات باستانی آن چندین تراشه در سطح آن زده شد . وجود سنگهای بزرگ در سطح تپه از انهدام آثار معماری کهن این تپه حگایت دارد . ارتفاع تپه نسبت به دشت مجاور در حدود 10 متر است . و در کل مساحتی در حدود 5/0 در 1 در 1 کیلومتر مربع را شامل می شود . اطراف آن را مزارع فرا گرفته اند . سفال های به دست آمده از سطح تپه نشانگر آن است که قدمت تاریخی این تپه به دورة هخامنشی می رسد و به احتمال زیاد با تپة هگمتانه ارتباط داشته است با توجه به حفریات انجام شده در تپه هگمتانه که به پیدایش آثار خشتی دورة هخامنشیان منجر گردید و با توجه به مساحت تپة پیسا و سفال های بدست آمده از آن ، این مکان احتمالا باید محل استقرار مادها و بناهای معروف آن دوره بوده باشد بنابراین ، انجام برنامه های حفاری در تپه می تواند کمک شایان توجهی به آشکار شدن رازهای تاریخی نهفته در دل این تپه باستانی بکند
تپه مصلی
در منطقة شرق شهر همدان ، تپه ای قرار دارد که به تپه مصلی معروف می باشد . ابعاد این تپه 600 در 400 متر میباشد .و با میدان مرکز امام خمینی فاصله چندان زیادی ندارد . به طوری که از بالای آن می توان تمامی شهر همدان را به خوبی مشاهده نمود . با توجه به نام تپه، به احتمال فراوان در این مکان محلی برای انجام فرایض مذهبی بود و معبد دیانای همدان در این محل قرار داشت. آثار دوران اشکانی بر روی این تپه و آثار اشکانی به دست آمده از کاوش های این تپه تردیدهایی در این نظریه ایجاد کرده است. به نظر می رسد که این تپه با توجه به نزدیکی آن به تپة معروف هگمتانه ، ارتباط نزدیکی با کاخ های هگمتانه داشته است که به علت استقرار معبد آناهیتا یا آناهید بر فراز آن ، جنبة مذهبی و هاصی را بدست آورده بوده است .
حمام امیرافخم(شِوِرین)
حمام شورین یا امیر افخم در حال حاضر نیز فعال می باشد . و مورد استفاده قرار می گیرد. و از نظر قدمت تاریخی به دوران سلسلة قاجاریه مربوط می شود . و در داخل قلعه امیر افخم شورینی معروف به امیر شورینی واقع گردیده است .
مسجدجامع همدان
مسجد جامع شهر همدان در نزدیکی میدان مرکزی شهر و در قسمت غربی خیابان اکباتان، در محدوده راسته بازارهای شهر قرار دارد. این مسجد از بناهای دوره قاجاریه است و تاریخ شروع ساخت آن در قطار بندی جلو ایوان بزرگ، سال 1253 ثبت گردیده است. این مسجد سه در ورودی دارد که عبارتند از : ورودی نوساز سمت خیابان اکباتان , ورودی قدیمی با دالان طاقدار در ضلع شرقی صحن ، ورودی قدیمی با دالان هشتی مقرنس کاری شده در ضلع غربی صحن ، که هر سه از زیبایی چشمگیری برخوردارند . بنای مسجد جامع همدان دارای طرحی مستطیل شکل و چهار ایوانی ناقص است . قسمتهای جنوبی این مسجد شامل ایوانی مرتفع می باشد که رسمی بندی جلو آن از آجر و کاشی معرق ساده ساخته شده است و بر روی آن با کاشی فیروزه رنگ نام الله و نام پنج تن نوشته شده است . گنبد آن نسبتا بزرگ و دو پوششه است . این مسجد رواقهای زیبا و دیدنی دارد . ضلع غربی شامل هشتی مقرنس کاری شده و شبستان کوچک و کم ارتفاع زمستانی است . ضلع شرقی مسجد در مقیاس کوچکتر ار بخش قدیمی باقی مانده است . درحال حاضر مسجد دارای سه ایوان ، دو شبستان و گنبدی آجری و صحن وسیع و دلبازی است که حوض بزرگی را در خود جای داده است ایوان اصلی در ضلع جنوبی واقع شده و دو ضلع شرقی و شمالی نیز مناره هایی قرار دارد طاق نماهای کم عمقی نیز در ضلع جنوبی صحن وجود دارد شبستان اصلی مسجد دارای 55 ستون 11 در 5 ردیف است گنبد آجری مسجد که بر روی این شبستان قرار دارد . در قسمت زیر دارای کتیبه هایی از جنس خشت و نوع کاشی زرد است که سورة جمعه و آیة شریفة " انما یعمرو مساجد الله " و آیة " من المهتدین " و " آیه الکرسی " به خط ثلث زیبایی بر حاشیة آن نوشته شده است . در قسمت راهرو ورودی مسجد سنگاب بزرگی از سنگ یکپارچه قرار دارد که قطر دهانة آن 1 متر با ضخامت لبة 13 سانتیمتر و ارتفاع 1 متر که اشعاری به خط نستعلیق حاوی نام واقف و تاریخ آن درج گردیده است :
حاجی الوقف الحمدخان
خادم الدین جنابِ قدس مدار
در حال حاضر از این مسجد برای برگزاری نمازهای روزانه، جمعه و سایر مراسم دیگر استفاده می گردد .
عمارت باغ نظر
سرای قلمدانی
تپه حاج عنایت
کلیسای پروتستان
کلیسای حضرت رافائیل
بنای اولیه شهر همدان را به دیاکو پادشاه ماد حدود 700 سال پیش از میلاد مسیح نسبت داده اند . هرودوت مورخ یونانی در تاریخ خود نوشته است که این پادشاه اکباتان را به پایتختی خود انتخاب کرد و در آن کاخ عجیب و مستحکمی به صورت هفت قلعه ساخت که هریک در درون دیگری قرار گرفته بودند ، و به تقلید قصرهای بابلی کنگره های هر یک از دیوارهای قصر را به رنگی در آورد این قصر 300 تا 1000 اتاق داشت و آن را هگمتان ( محل اجتماع ) یا هگمتانه یا اکباتان می خواندند .
شهر همدان در زمان بخت النصر ویران شده و داریوش بزرگ آن را مرمت کرده است . در زمان اشکانیان تیسفون پایتخت کشور بود ، همدان نیز پایتخت و اقامتگاه تابستانی اشکانیان بود . بعد از اشکانیان ساسانیان نیز در این شهر قصرهای تابستانی برای خود ساخته بودند . خرابه های باروی اشکانی برفرازتپه مصلی و مجسمه شیر سنگی در یکی از دروازه های همدان از آثار اشکانیان است .
درسال 23 هجری قمری همدان پس از جنگ نهاوند بوسیله قوای اسلام تصرف شد و از این زمان به بعد گاه مرکز آبادی و ثروت وزمانی دچار چپاول و فقر بوده است . در زمان تسلط دیلمیان لطمات فراوان دید . مردآویج پس از حمله به همدان تصمیم گرفته بود مجسمه شیر سنگی را به بغداد منتقل کند . در قرن ششم هجری قمری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به همدان منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر قدیمی پایتخت سلجوقیان بود در قرن هفتم با حمله مغول به ایران ، همدان به تصرف آنها در آمد و به ویرانه ای تبدیل شد . در سال 694 هـ ق بایدوخان ایلخانی در این شهر تاجگذاری کرد و در تعمیر و مرمت شهر کوشش بسیار نمود . وجود ابنیه تاریخی همچون گنبد علویان ، مقبره استر ومردخای ، برج قربان ، بقعه خضر ، مقبره قدیم باباطاهرو . . . همگی حکایت از رونق این شهر در دوره ایلخانیان و سلاجقه دارد . در دوره صفویه شهر همدان از نعمت آبادی برخوردار بود . در نیمه دوم قرن 11هـ ق به هیأت های مذهبی کاتولیک اجازه اقامت و استقرار در شهر همدان داده شد . پس از انقراض صفویه و بروز هرج و مرج این شهر به تصرف احمد پاشا والی عثمانی درآمد ، امّا 6 سال بعد توسط نادر شاه افشار از نیروی مهاجم عثمانی تخلیه شد . در سال 1148هـ ق بار دیگر به تصرف عثمانی درآمد و لطمات فراوان دید . سپس به موجب پیمان ایران و عثمانی کاملاً به ایران برگشت . شهر همدان به علت واقع بودن برسرراه اصلی غرب کشوردر قرون اخیر از نظر بازرگانی مورد توجه بوده است .
جاذبه های گردشگری همدان
کوهستان الوند : این کوهستان تقریباً در قسمت میانی استان همدان واقع شده و شهر همدان در دامنه شمالی آن واقع شده است . وجود چشمه سارهای فراوان و دره های مصفا همراه با چشم اندازهای زیبا وخیال انگیز و اقلیم مناسب و پوشش گیاهی به ویژه در ماه های گرم سال و در فصل زمستان برف فراوان بر دامنه ها وهم چنین غارشگفت انگیزعلی صدر ( درفاصله 70 کیلومتری همدان) جاذب گردشگران است .
آثار و ابنیه تاریخی
1- کتیبه های گنجنامه : در انتهای دره عباس آباد و در محلی به نام گنجنامه دو کتیبه به خط میخی بر سنگ گرانیت از دوران پادشاهی هخامنشی نوشته شده که متن نوشته ها به پارسی باستان ، عیلامی وبابلی می باشد .
2- مجسمه شیر سنگی : این اثر در میدانی به نام سنگ شیر قرار دارد . این مجسمه را بعضی به مادها و برخی به هخامنشیان و عده ای به اشکانیان نسبت می دهند و کسانی هستند که آن را یادگاری از اسکندر مقدونی می دانند .
3- تپه باستانی هگمتانه :تپه هگمتانه محل اصلی شهر همدان بوده و از با ارزش ترین آثار باستانی تاریخ ایران است . وسعت تپه حدود 25 هکتار در دو سوی خیابان اکباتان واقع شده است . آثار ارزشمندی از دوره هخامنشیان و مادها از این مکان بدست آمده است .
4- بقعه استرومردخای: بنای بقعه در مرکز شهر همدان ابتدای خیابان شریعتی با سنگ و آجر ساخته شده است. به نظر می رسد درقرن هفتم هجری مرمت شده است در سرداب بقعه دو قبر وجود دارد . قبر جنوبی متعلق به استرملکه شوش و بانوی پادشاه ایران و قبر دیگر مربوط به مردخای عموی استر است .
5- گنبد علویان :بنایی چهار ضلعی مربوط به دوره سلجوقی است . در وسط آن قبری است که خاندان علویان آن را عبادتگاه و خانقاه خویش نموده بودند .
6- کاروان سراها و بازارهای قدیمی : مجموعه بازار همدان شامل 30 راسته و 7 کاروانسراست و مربوط به دورهی قاجاریه است .
مراکز تفریحی :
1- موزه تاریخ طبیعی : این موزه در دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا واقع شده است .
2- دریاچه سد اکباتان : این سد در 9کیلومتری شرق همدان قرار گرفته است .
3- تله سی یژ عباس آباد : از ضلع جنوبی بلوار ارم تا بلند ترین نقطه تفریحی عبای آباد کشیده شده است .
4- مجتمع تفریحی سیاحتی تپه عباس آباد : این مجتمع در بالای تپه عباس آباد واقع است و از زیباترین مراکز تفریحی شهر همدان است این تپه مشرف به تمام نقاط شهر همدان می باشد .
5- آرامگاه بوعلی سینا : در سال 1333هـ ش تکمیل شده است .
6- آرامگاه باباطاهر : این بنا در شمال همدان و در بالای تپه ای و در پارک – میدانی چهار گوش قرار دارد .
شهرستان ملایر
الف – جاذبه های گردشگری
تالاب آق گل : آق گل تالابی است در حد فاصل استان همدان و استان مرکزی در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کِردِخورد ( اسلام آباد ) از توابع ملایر .
ب- جاذبه های تاریخی و فرهنگی
1- قلعه آتشکده نوشیجان ، برفراز تپه ای در 60 کیلومتری جنوب همدان و 20 کیلومتری غرب ملایر در منطقه ای موسوم به شورکات واقع است .
2- یخچال میر فتاح : این بنای گنبدی شکل در ابتدای جاده ملایر – بروجرد قرار گرفته است .
شهرستان نهاوند
الف – جاذبه های طبیعی:
1- جنگل و سراب گیان : سراب گیان چشمه ای پرآب و زلال که از دل کوه خارج می شود.
2- سراب گاماسیاب : این سراب سرچشمه یکی از طولانی ترین رودخانه های ایران به نام کرخه است .
ب – جاذبه های تاریخی و فرهنگی :
الف – حمام حاج آقاتراب : در زمان ناصرالدین قاجار ساخته شده است .
ب – تپه باستانی گیان : قدمت آن از هزاره چهارم تا هزاره اول پیش از میلاد و شبیه تمدنهای بین النهرین است .
ج- مقبره نعمان بن مقرن : نعمان در سال 21 هجری فرماندهی سپاه اعراب را به عهده داشته است .
د- تپه باستانی باباقاسم : از آثار قلعه های مربوط به اشکانیان می باشد .
هـ - مسجد جامع نهاوند : مربوط به دوره سلجوقی است و در دوره صفویه مرمت شده است .
شهرستان تویسرکان
الف – جاذبه های طبیعی
1- دره سرکان 2- دره شهرستان 3- دره باغ آرتیمان
ب – جاذبه های طبیعی
1- آرامگاه حیقوق نبی: که از انبیای بنی اسرائیل و از نسل حضرت موسی ( ع) است .
2- آرامگاه میررضی آرتیمانی : از شاعران و عرفای عصر شاه عباس صفوی است .
3- مدرسه علمیه شیخ علی خان زنگنه : از آثار دوره صفویه است .
4- قلعه اشتران : قلعه ای نظامی مربوط به دوره هخامنشیان .
5- قلعه دختر ( قزقلعه سی) ظاهراً در مقابل حمله اعراب ساخته شده است .
6- کاروان سرای شاه عباسی فرسفج: مربوط به دوره صفویه است .
شهرستان اسد آباد
جاذبه های تاریخی فرهنگی : 1- کتیبه آقاجان بلاغی 2- آب انبار شاه عباسی 3- پل شکسته خسرو آباد
فهرست کتاب های تاریخ محلی قدیم و جدید در باره استان همدان
1- همدان نامه « بیست گفتار درباره مادستان » پرویز اذکایی ، انتشارات مادستان ، همدان 1380
2- سیمای گردشگری استان همدان : ابوالحسن فاطمی ، تهران انتشارات گیتاشناسی ، 1380
3- تاریخ مفصل همدان : احمد صابری همدانی . انتشارات نگین ، همدان 1375(در سه مجلد ).
4- جغرافیای استان همدان ، وزارت آموزش وپرورش ، 1364شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی
5- تاریخ همدان ، عبدالله قراگزلو .
6- تاریخ همدانی ، صالح بن احمد کوملاذانی ، متوفای 384 هـ ق .
7- طبقات همدان ، عبدالرحمن بن احمد نماطی .
8- تاریخ همدان ، شیرویه بن شهردار دیلمی متوفای 558 هـ ق .
9- تاریخ همدان محمد حسین وزیر ابوشجاع، متوفای 558 ، هـ ق .
10- تاریخ محمد بن عبدالملک همدانی ، متوفای 521 .
11- تاریخ همدان یا همدان نامه ، ابو علی عبدالرحمن بن عیسی بن حماد همدانی متوفای 327
12- همدان نامه میر سید علی همدانی متوفای 786
مادها: قصری مشهور به هفت حصار در آن ساختند همچون قصرعجایب هفتگانهی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتر و اژی دهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیتترین و پررونقترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود
,هخامنشیان: پایتخت تابستانی ، ضرابخانهی هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مردخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...
,سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک قرن بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند
,اشکانیان: پایتخت تابستانی
,ساسانیان: پایتخت تابستانی
,سلجوقیان: در قرن ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود
,زندیه: همدان چندماهی پایتخت کریمخان ملایری بود و بعد آن نیز علی مرادخان -خواهر زاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد . به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.
,
,
اکباتان و هفت ویرانی بزرگ
یک زلزله و شش جاهطلب مست از جام قدرت، درست به عدد مجد و شکوهها، وگویی به مکافات روزهای اوج، هریک و هربار آنچنان کمر بر حذف شوکت همدان بستند -و نتوانستند- که نوشتهاند گویی خون ازلی زندگی در رگهای این شهر جاری است که هر بار به سرعت رو به آبادی ونوسازی میگذاشته است. و عجیب نیست اگر بعضی مورخین قدیم نقل کردهاند از شیرویه بن شهردار که سلیمان نبی از همدان عبور کرد و زیادی چشمهها و آبهای جاری بدید و بنایی ندید. پرسید سبب چیست که اسباب هست و مسبب نیست. گفتند یا نبی! کس را یارای اقامت در این مکان نیست که برف در آن زیاد فرو میریزد که گاهی به طول نیزه برسد و سرمای شدید به مردم مسلط میگردد... و به همین شرح، بعضی مورخین را اعتقاد افتاده است سلیمان پیغمبر این ملک را دعا کرده است و همدان حیات ابدی یافته است...
,
بخت النصر: پادشاه بابل و سازنده باغهای معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیدهاند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.
,
, ,
اسکندر مقدونی: با حملهی کشورگشای یونانی ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت . در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت . کشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .
,مردآویج زیاری : لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زادهاش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزهای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بوئه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دستهای آن خرد کرد.
,,
زلزله مهیب: در زلزله سال 345 ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .
,مغولها: یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال ترکان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند . پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه اینبار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغولها به تویسرکان نیز حملهور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها مجددا" به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد . از آن سلسله تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقهای در شهر قحطی زده نماند.
,افاغنه: در پی حملهی افغانها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهی لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها میشد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینهمندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانهتر از آنچه بر اصفهان کردند، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری.
,آقامحمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمیتر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهی مسببین به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترکعثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهی استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهی مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلختر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد و بزرگوارانه جانشان بخشید(!) در همدان ، شهری که با سردمداری خان زند، شش سال او را پشت دروازههایش نگه داشته بود، با شکست دادن مبارزین، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهی ناخلف شیخ صفی الدین اردبیلی، با آن جیغهای زنانهاش، فرمان سفاکیها داد که بماند به یادگار.
,در تاریخ معاصر
,مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- بلدیه- عدلیه بود. دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند .در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاستهاند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملا برجسته است. با آغاز سلطنت رضاخان،از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی، طرح جامع شهری همدان را کشید. همکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهی طراحی شدهی شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماقداران رخ داد.
,,
, کاخ هگمتانه
,کاخ هگمتانه در شهر همدان فعلی و شهر هگمتانه قدیمی قرار دارد و بنا به روایت های تاریخی درقرن هشتم پیش از میلاد ساخته شده است. این کاخ در دوران اقتدار نظام نظام سیاسی سلسله مادها , پس از تشکیل دولت مرکزی و تسخیر دولت آشور , درسال 614 پیش از میلاد توسط کیاکسار مادی و باهمدستی نابو پولاسار بابلی بنا نهاده شد. در تزیین و ساخت آن از غتایم جنگی بدست آمده از فتح نینوا استفاده شده است . مورخ یونان باستان ، هرودت که به پدر تاریخ لقب گرفته در مورد کاخ هگمتانه می نویسد :
," دیااُکو نیز تقاضا کرد که قصری به نام او و برازندة مقام او بسازند و گارد شخصی برای او اختصاص دهند . مادها هم قبول کردند و برای او قصری محکم و بزرگ در محلی که خود او نشان داده بود ، ساختند ،همچنین به او اختیار دادند که خود نگهبانانی از میان تمام افراد ملت انتخاب نماید ، بدین ترتیب بر تخت نشست و باز از ایشان خواست که شهر بزرگی بسازند و از شهرهای کوچکی که سابقا می زیستند ، صرف نظر کرده و پایتخت جدید را مورد توجه اصلی خود قرار دهند مادها باز هم اطاعت کردند و شهری را که اکنون اکباتان نام دارد برپا ساختند که دیوارهای آن بلند ، محکم ، دایره وار و تودرتو ساخته شده است ."
,تاکنون آثار متعددی در جریان کاوشهای باستان شناسی از محوطه و پیرامون این بنا کشف شده است .
,
, کتیبه گنج نامه
,کتیبه های گنجنامه که یادگاری از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی است بر دل یکی از صخره های کوه الوند در فاصله 5 کیلومتری غرب همدان و در انتهای دره عباس آباد حکاکی شده است . کتیبه ها هر کدام در سه ستون 20 سطری به زبانهای پارسی قدیم , بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده اند , متن پارسی در سمت چپ هر لوح قرار گرفته است و پهنای معادل 115 سانتیمتر دارد , متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی نیز در ستون سوم قرار دارد . با توجه به سوراخهای کنار کتیبه , به نظر می رسد که کتیبه ها روپوش داشته اند که آنها را از گزند باد و باران حفظ می کرده است. لوح طرف چپ که کمی بالاتر از کتیبه دیگر در کوه کنده شده است مربوط به داریوش بزرگ هخامنشی است . طول آن حدود 290 سانتیمتر
,و دارای متنی به این شرح می باشد :
," خدای بزرگ است , اهورا مزدا , که این زمین را آفرید , که آن آسمان را آفرید , که مردم را آفرید , که شادی را برای مردم آفرید , که داریوش را شاه کرد , شاهی , از بسیاری , فرمانروایی , از بسیاری .
,منم داریوش , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ سرزمینهایی که نژادهای گوناگون دارند , شاهِ سرزمینِ دور و دراز , پسرِ ویشتاسبِ هخامنشی "
,کتیبه خشایارشاه نیز در قسمت پایین همین کتیبه است به طول 270 سانتیمتر و ارتفاع 190 سانتیمتر و متن آن عبارت است از :
," خدای بزرگ است , اهورامزدا بزرگترینِ خدایان است , که این زمین را آفریده است , که آسمان را آفرید , که مردم را خلق کرد , که برای مردم شادی آفرید , که خشایارشاه را شاه کرد , یگانه از میانِ شاهانِ بسیار , یگانه فرمانروا , از میان فرمانروایان بیشمار . من خشایار شاه , شاهِ بزرگ , شاهِ شاهان , شاهِ کشورهای دارای مللِ بسیار , شاهِ سرزمینِ بزرگِ دوردستِ پهناور ایران , پسر داریوش شاه بزرگ هخامنشی "
,
, آرامگاه اِستر و مردخای
,آرامگاه اِستر و مردخای در مرکز شهر همدان و در ابتدای خیابان دکتر علی شریعتی قرار گرفته است . مصالح ساختمانی بنای این مقبره از سنگ و آجر میباشد و به سبک بناهای اسلامی ساخته شده است . از شکل ظاهری و سبک معماری این اثر ، چنین بر می آید ، که ساختمان فعلی آن در قرن هفتم هجری بر روی ساختمان قدیمی تری که متعلق به قرن سوم هجری بوده است ، بنا گردیده است . قسمتهای مختلف بنا شامل : مدخل ورودی ، دهلیز ، مقبره ، ایوان و شاه نشین است . یک جلد کتاب آسمانی " تورات " که قدمت بسیار فراوانی را دارد و با خطی زیبا بر پوست آهو نگارش شده است ، در حِفاظ استوانهای شکلی ، در سازمان میراث فرهنگی استان به دقت نگهداری می شود . در وسط فضای مربع شکل مقبرهها ، دو صندوق منبتکاری شدة بسیار زیبا بر روی این قبور قرار گرفته است . در بالای قبر جنوبی ، که آن را به بانو اِستر نسبت می دهند ، صندوق منبت کاری عتیقه و بسیار نفیسی قرار گرفته است ، که قدیمی تر است و صندوق دوم که بر روی قبر مردخای قرار دارد ، بسیار شبیه صندوق اولی است و حدودا در سال 1300 توسط استاد عنایت الله ابن حضرت قلیِ تویسرکانی ، که یکی از منبت کارانِ برجستة زمان خود بوده ، ساخته شده است . ترجمة خطوط عبری روی صندوقِ متعلق به بانو اِستر ، که بانی صندوف را معرفی می کند ، چنین است: " امر کرد به ساختن این صندوق ، بانوی عفیفه صادقه ، جمال الدوله یوحرقیا و جمال الدوله یشوعا و یشعل ، که هر سه نفر برادر خانم جمال ستام هستند . "بر بالای دیوار مقبره نیز ، کتیبهای به زبان عبری و به صورت برجسته گچ بری شده است . خطوط عبری روی صندوق بانو اِستر ، و گچ بری های برجسته ، متعلق به قرون هشتم و نهم هجری می باشند . در مورد هویت مدفونین این بقعه ، تا کنون نظرات متفاوتی داده شده است ، اما روایت مشهورتر ، که با روایت مورخین یونانی و روایت تورات در مورد سرگذشت بانو اِستر و مردخای تطبیق دارد، بدین شرح میباشد : اردشیر پسر خشایار شاه ، " اردوان" را به تخت سلطنت نشانید . وی چهل و یک سال سلطنت کرد و اختلاف با مصر را که 15 سال به طول انجامید ، به نفع ایرانیان خاتمه داد . اردشیر با دختری از یهود به نام بانو اِستر ، که خواهرزادة یکی از درباریان یعنی مردخای بود ، ازدواج نمود . به این ترتیب یهودیان در دربار اردشیر نفوذ زیادی پیدا کردند . در این بین ، شخصی به نام هامان که او نیز از درباریان با نفوذ و پرقدرت بود ، نسبت به نفوذ روز افزون یهودیان حسادت نمود و از این رو فرمان قتل یهودیان را از اردشیر گرفت . اما مردخای به وسیله بانو اِستر همسر اردشیر ، این فرمان را از شاه پس گرفت و آنان را نجات داد . از آن پس ، یهودیان در اواخر اسفند و اوایل فروردین هر سال که مصادف با 13 تا 15 ماه عبری آدار می باشد در سالروز نجات کلیمیان از قتل عام ، با دعا و گرفتن روزه و خواندن دعای مگیلا ، یاد آن را گرامی می دارند و به عنوان " جشن پوریم" برگزار می نمایند . این اثر تاریخی از یک طرف ، برای قوم یهود زیارتی و قابل احترام است ، و از طرف دیگر ، به عنوان یک اثر تاریخی مهم ، واجد ارزش فراوان می باشد . در خصوص نام بانو اِستر باید گفت که نام اصلی او " هدسه" بوده ، اما چون به طرز شگفت آوری بسیار زیبا و خوش سیما بوده است ، نام اِستر یعنی ستاره را بر وی نهاده اند . وی دختر فردی به نام " ابی حایل" بوده است ، که در حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین پارس به دنیا آمده و بعد از فوت پدر و مادرش ، عمویش مردخای سرپرستی او را بر عهده گرفته است . مردخای " از خانواده شاول و از رجال دربار اخشویرش یا خشایارشا و مربی هدسه ، دختر برادر خود بوده ، که به منصب وزارت نیز رسیده است . وی پسر " پائیز" از نواده های حضرت یعقوب پیامبر بوده و همچنین نژاد او از نژاد بنیامین بوده .
,
, گنبد علویان
,گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبدا… قرار دارد.و یکی از مهم ترین بناهای تاریخی همدان است که محل آرامگاه دو نفر از اعضای خاندان علویان است و بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده استو سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین ، به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است. خاقانی به کنایه، از آن به عنوان " گنبد سبز" یاد نموده است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که می گوید:
,"دلا دوشم، دلا دوشم، دلا دوش به حق گنبد سبز سیه پوش"
,اما چرا سیه پوش؟ توضیح آن این است که: یک دسته از بازماندگان فعلی علویان در همدان، هنوز هم "سیه پوش" هستند و با شناسنامه هائی با این عنوان وجود دارند، رواندی صاحب " مجمع التواریخ و القصص" نیز گنبد علویان را به عنوان " تریه اسلاف" نموده است. علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده، گر چه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از احفاد خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر آن بوده است. متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست. این بنا در زمان مغول تزیین و مرمت شده است .از نظر منظره بیرونی شباهت زیادی به گنبد سرخ مراغه دارد , ولی ابعاد آن بزرگتر است . داخل گنبد دارای گچبری های زیبا و فراوان است . قبرها زیر گنبد سردابی قرار گرفته اند که با کاشی های فیروزه ای رنگ در ابعاد خشتی پوشیده شده است . طول و عرض محوطه داخل بنا 8×8 متر است . گنبد آن طی قرون گذشته فرو ریخته است و فعلا بدون گنبد است . جبهه بیرونی دارای طاق نماهایی در طرفین است که به اشکال منظم به صورت لوزی های بزرگ و کوچک و با آجر , برجسته کاری شده اند . بقایای کتیبة آجری زیبایی به خط کوفی برجسته , مشتمل بر چند آیه از قرآن کریم بر بالای دیوارهای خارجی و ستون های جانبی جلوخان , به چشم می خورد .این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره 94 در مورخه 15/10/1310 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
,
, قبر اسکندر
,این مقبره در شهر همدان و در خیابان نظر بیک نزدیک تپه هگمتانه واقع شده است . در مورد صاحب قبر نظراتی ابراز شده است . گروهی او را پیر و مرشد و گروهی دیگر اسکندر مقدونی می دانند . برخی نیز قبر را متعلق به سردار اسکندر مقدونی (هفایستون ) میدانند که در همدان کشته شد. طبق گفته اهالی محل در این مکان سنگ قبری نیز وجود داشته ولی متاسفانه توسط افراد سودجو به سرقت رفته است .
,
, ,
برج قربان
,این بنای تاریخی در شهر همدان و در محله زندی ها نزدیک دبیرستان ابن سینا قرار گرفته است . از قرار معلوم مدفن شیخ الاسلام حسن بن عطار حافظ ابوالعلاء و جمعی از امرای سلجوقی است که در قرن هفتم و هشتم هجری به طرز ساده و بی پیرایه ساخته شده است . بنا از یک برج دوازده ضلعی آجری با گنبد هرمی شکل دوازده ترک آجری، تشکیل شده است. طول اضلاع دوازده گانه برج از بیرون بیش از 2 متر و از درون کمی بیش از 1 متر می باشد . جبهة خارجی بنا را طاق نماهایی با عمق 15 سانتیمتر و پهنای 123 سانتیمتر در هر ضلع تشکیل میدهد که هر یک به وسیلة یک گوشواره از سطح خارجی جرزهای دوازده گوشه به عقب نشسته است .و در جبهه داخلی برج نیز طلقنماهایی به عمق 20 سانتیمتر و عرض 90 سانتیمتر قرار گرفته است . این بنا فاقد هرگونه کتیبه و گچبری و تزئینات است . زیر برج ، سردابی قرار دارد که با برداشتن دو تخته سنگ از راه پلکان میتوان پایین رفت . مدخل آن در سمت شمال غربی قرار گرفته است . در وسط برج بر روی طاق سردابه سنگ قبری ساده و معمولی به طول 125 و عرض 50 سانتی متری قرار دارد. که این متن به صورت برجسته و در شش سطر روی آن حجاری شده است :
,"" یا غفارالذنوب هذا قبرالمرحوم المغفور الوصل رحمه الله
,تعال محمد ، فی شهر ذیحجه الحرام غفرلد سنه 1090 ""
,
این سنگ دوره صفویه ساخته شده است . جد اعلای او ، عرب تبار بوده ولی او و پدرانش همدانی بوده اند . تاریخ وفات حافظ ابوالعلاء را 488 ذیحجه نوشته اند. یافوت حموی در جزء هشتم " معجم الادبا" نوشته است که : حافظ برای فراگرفتن نحو ، لغت ، حدیث و علوم قرآنی ، به بغداد ، اصفهان و خراسان مسافرت نموده وکلاسهای اساتیدی چون حسین وباس ، ابوعلی حداد ، ابوالقاسم بن بیان و ابو عبدا… قراوی را سپری کرده است . تا آنجا که بعدها ، حفاظ و بزرگان حدیث ، از وی نقل حدیث و روایت کرده اندکه او یکی از زاهدان ، محدثین و حافظان قرآن بوده و در طول زندگی اش وقت خویش را با قرآن و حدیث گذرانده و به ارشاد مردم زمان خود پرداخته است . سپس به همدان مراجعت نموده و در محلی که فعلا برج قربان نامیده می شود و در گذشته باب الاسد خوانده می شد ، می زیسته است . وی در 19 جمادی الاول 567 ، در سن 79 سالگی در همدان وفات یافته و در سرداب برج مدفون شده است از جمله تالیفات این دانشمند ، کتاب " الهادی و زاد المسافرین " در 50 مجلد می باشد . درباره مقام او اشعاری از خاقانی شروانی ، و موفق بن احمد مکی موجود است . از شاگردان او می توان از ابن ممانی همدانی نام برد ، که در جهاد بر ضد مغولان ، در سال 618 هجری ، خود و فرزندش به شهادت رسیده اند . درباره علت نام گذاری این بنا به " برج قربان" گفته میشود که در جریان شورش افاغنه در اواخر دوره صفویه ، فردی به نام قربان این محل را سنگرگاه خود قرار داده و ضمن دفع شورشگران ، از اهالی محل دفاع کرده است . از آن به بعد این مسجد و بقعه ، بنام او شهرت پیدا کرده است .
,
, ,
خانه شهبازیان
,این خانه قدیمی در ابتدای خیابان بوعلی سینا و انتهای بن بست میرفندرسکی واقع گردیده است. این خانه مربوط به دوره قاجاریه و دارای پلان مستطیل شکل اندرونی و بیرونی است. در این خانه دو طبقه ، یک طبقه زیر زمین و یک طبقه ساختمان اصلی می باشد. مساحت کل ساختمان شامل ابنیه و محوطه های باز ، در حدود 1056 مترمربع است و حرکت در آن از طریق راهرو دال مانند به حیاط اول و به وسیلة چند پلة سنگی به ساختمان اصلی صورت می پذیرد. ساختمان تزئینات متعددی از قبیل گچبری هایی به شکل گل و بوته ، آجرکاری هایی از نوع حصیری و تکرار نام " علی " به توالی در بالای در و پنجرةبهار خواب و آجر لعابدار مشکی در ناحیة طاق نما ها دارد که در مجموع تزئینات بیرونی ساختمان را تشکیل میدهد تزئینات داخلی نیز گچبری های گل و بوته در ناحیة گنجینه ها ، رفها و سرستونها می باشد این بنا پنجره هایی با شیشه های رنگین و نماهای چوبی بزرگ و سقف لمبه را دارا می باشد .
,
, شیر سنگی
,مجسمة شیر سنگی یکی از یادمانهای تاریخ باستان در شهر همدان میباشد و در انتهای خیابان دوازده متری سنگ شیر و در وسط میدان مربع شکلی به همین نام قرار دارد . تپه ای که در حال حاضر مجسمه شیر سنگی بر روی آن واقع گردیده است ، تپه ای است باستانی زیرا یک تابوت که متعلق به دورة اشکانی است از آن محل کشف گردیده است و در حال حاضر در موزة تپة هگمتانه نگهداری می گردد . این مجسمه به همراه قرینه اش ابتدا بر سر دروازة شهر همدان قرار گرفته بوده و اعراب در حمله به همدان آن را باب الاسد یا دروازة شیر نام نهاده بودند . در سال 319 هجری قمری هم که دیلمیان همدان را به تصرف خود درآورند ، دروازة شهر به کلی ویران گردید . مردآویج دیلمی قصد داشت یکی از مجسمه ها را به شهر ری انتقال دهد ولی موفق نگردید و پنجه های یکی از شیرها را شکست و دیگری را هم کاملا تخریب کرد . مجسمة آسیب دیده تا سال 1328 هجری شمسی بر روی زمین افتاده بود تا اینکه در این سال توسط مهندس سیحون طراح و آرشیتکت آرامگاه بوعلی سینا در محل فعلی نصب گردید . در مورد تاریخ مجسمه اختلاف نظر وجود دارد ولی از شکل تراشکاری های صورت گرفته روی آن و نزدیکی آن به باروی اشکانیان و کشف تابوتی که متعلق به دورة اشکانی است میتوان گفت که این مجسمه هم به زمان اشکانیان تعلق دارد . این اثر در تاریخ 15/10/1310 و به شمارة93 در فهرست آثار ملی و تاریخی ایران ثبت گردیده است .
,
, میدان امام خمینی
,میدان امام خمینی در مرکز شهر همدان واقع گردیده و توسط معمار و شهر ساز آلمانی آقای کارل فریش طراحی گردیده است . و در سالهای 1309 تا 1312 بنا گردیده است . بناهای اطراف میدان شبیه ساختمان های میدان حسن آباد تهران و به سبک باروک که در قرن 19 و 20 در اروپا متداول بود بنا گردیده است . از این میدان شش خیابان سیمتری منتظم به نام خیابانهای اکباتان ، باباطاهر ، دکتر شریعتی , بوعلی ، تختی و شهدا که زاویة هر یک از دیگری 60 درجه می باشد امتداد یافته است . این خیابانها در حالی به میدان امام خمینی می رسند که در دوطرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند و دوازده تابلو به نام دوازده امام شیعیان در کنار آنها نمایان است . اینگونه شهرها در جغرافیای شهری به نام شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمرکز نامگذاری میشود . و در ایران فقط میتوان این سبک را در شهر و میدان همدان مشاهده نمود .
,قلعه دختر(قیزقلعه سی)
,این قلعه با آنکه تخریب شده است , ولی هنوز پی , بنا و دیوارها ی آن باقی مانده است . برخی از سردرها و پله های سنگی که تراش خورده نشانگر معماری زیبا و رونق آن در دوران خود است.این قلعه که اهمیت نظامی داشته,برتمام شهرهمدان و اطراف آن و گردنه معروف همدان , تویسرکان تسلط کامل دارد.به نظر می رسد این قلعه مشابه سایر قلعه دخترهایی است که در نقاط مختلف ایران وجود دارد وظاهرا در دوران مقاومت ایرانیان در برابر حمله اعرب احداث شده اند. نمونه های بسیاری از این نوع قلعه ها در استان فارس و آذربایجان نیز وجود دارد .
,
, تپه پیسا
,تپه پیسا در فاصله 5/2 کیلومتری شمال تپة معروف هگمتانه قرار دارد و به وسیله رودخانه ای به دو بخش تقسیم شده است . به علت جریان آب رودخانه بخش هایی از تپه تخریب شده و از بین رفته است . به منظور مشخص شدن دیوارها و طبقات باستانی آن چندین تراشه در سطح آن زده شد . وجود سنگهای بزرگ در سطح تپه از انهدام آثار معماری کهن این تپه حگایت دارد . ارتفاع تپه نسبت به دشت مجاور در حدود 10 متر است . و در کل مساحتی در حدود 5/0 در 1 در 1 کیلومتر مربع را شامل می شود . اطراف آن را مزارع فرا گرفته اند . سفال های به دست آمده از سطح تپه نشانگر آن است که قدمت تاریخی این تپه به دورة هخامنشی می رسد و به احتمال زیاد با تپة هگمتانه ارتباط داشته است با توجه به حفریات انجام شده در تپه هگمتانه که به پیدایش آثار خشتی دورة هخامنشیان منجر گردید و با توجه به مساحت تپة پیسا و سفال های بدست آمده از آن ، این مکان احتمالا باید محل استقرار مادها و بناهای معروف آن دوره بوده باشد بنابراین ، انجام برنامه های حفاری در تپه می تواند کمک شایان توجهی به آشکار شدن رازهای تاریخی نهفته در دل این تپه باستانی بکند
,
, تپه مصلی
,در منطقة شرق شهر همدان ، تپه ای قرار دارد که به تپه مصلی معروف می باشد . ابعاد این تپه 600 در 400 متر میباشد .و با میدان مرکز امام خمینی فاصله چندان زیادی ندارد . به طوری که از بالای آن می توان تمامی شهر همدان را به خوبی مشاهده نمود . با توجه به نام تپه، به احتمال فراوان در این مکان محلی برای انجام فرایض مذهبی بود و معبد دیانای همدان در این محل قرار داشت. آثار دوران اشکانی بر روی این تپه و آثار اشکانی به دست آمده از کاوش های این تپه تردیدهایی در این نظریه ایجاد کرده است. به نظر می رسد که این تپه با توجه به نزدیکی آن به تپة معروف هگمتانه ، ارتباط نزدیکی با کاخ های هگمتانه داشته است که به علت استقرار معبد آناهیتا یا آناهید بر فراز آن ، جنبة مذهبی و هاصی را بدست آورده بوده است .
,حمام امیرافخم(شِوِرین)
,حمام شورین یا امیر افخم در حال حاضر نیز فعال می باشد . و مورد استفاده قرار می گیرد. و از نظر قدمت تاریخی به دوران سلسلة قاجاریه مربوط می شود . و در داخل قلعه امیر افخم شورینی معروف به امیر شورینی واقع گردیده است .
,
, مسجدجامع همدان
,مسجد جامع شهر همدان در نزدیکی میدان مرکزی شهر و در قسمت غربی خیابان اکباتان، در محدوده راسته بازارهای شهر قرار دارد. این مسجد از بناهای دوره قاجاریه است و تاریخ شروع ساخت آن در قطار بندی جلو ایوان بزرگ، سال 1253 ثبت گردیده است. این مسجد سه در ورودی دارد که عبارتند از : ورودی نوساز سمت خیابان اکباتان , ورودی قدیمی با دالان طاقدار در ضلع شرقی صحن ، ورودی قدیمی با دالان هشتی مقرنس کاری شده در ضلع غربی صحن ، که هر سه از زیبایی چشمگیری برخوردارند . بنای مسجد جامع همدان دارای طرحی مستطیل شکل و چهار ایوانی ناقص است . قسمتهای جنوبی این مسجد شامل ایوانی مرتفع می باشد که رسمی بندی جلو آن از آجر و کاشی معرق ساده ساخته شده است و بر روی آن با کاشی فیروزه رنگ نام الله و نام پنج تن نوشته شده است . گنبد آن نسبتا بزرگ و دو پوششه است . این مسجد رواقهای زیبا و دیدنی دارد . ضلع غربی شامل هشتی مقرنس کاری شده و شبستان کوچک و کم ارتفاع زمستانی است . ضلع شرقی مسجد در مقیاس کوچکتر ار بخش قدیمی باقی مانده است . درحال حاضر مسجد دارای سه ایوان ، دو شبستان و گنبدی آجری و صحن وسیع و دلبازی است که حوض بزرگی را در خود جای داده است ایوان اصلی در ضلع جنوبی واقع شده و دو ضلع شرقی و شمالی نیز مناره هایی قرار دارد طاق نماهای کم عمقی نیز در ضلع جنوبی صحن وجود دارد شبستان اصلی مسجد دارای 55 ستون 11 در 5 ردیف است گنبد آجری مسجد که بر روی این شبستان قرار دارد . در قسمت زیر دارای کتیبه هایی از جنس خشت و نوع کاشی زرد است که سورة جمعه و آیة شریفة " انما یعمرو مساجد الله " و آیة " من المهتدین " و " آیه الکرسی " به خط ثلث زیبایی بر حاشیة آن نوشته شده است . در قسمت راهرو ورودی مسجد سنگاب بزرگی از سنگ یکپارچه قرار دارد که قطر دهانة آن 1 متر با ضخامت لبة 13 سانتیمتر و ارتفاع 1 متر که اشعاری به خط نستعلیق حاوی نام واقف و تاریخ آن درج گردیده است :
,
حاجی الوقف الحمدخان
خادم الدین جنابِ قدس مدار
,
در حال حاضر از این مسجد برای برگزاری نمازهای روزانه، جمعه و سایر مراسم دیگر استفاده می گردد .
,
, عمارت باغ نظر
,سرای قلمدانی
,,
تپه حاج عنایت
,,
کلیسای پروتستان
,,
کلیسای حضرت رافائیل
,بنای اولیه شهر همدان را به دیاکو پادشاه ماد حدود 700 سال پیش از میلاد مسیح نسبت داده اند . هرودوت مورخ یونانی در تاریخ خود نوشته است که این پادشاه اکباتان را به پایتختی خود انتخاب کرد و در آن کاخ عجیب و مستحکمی به صورت هفت قلعه ساخت که هریک در درون دیگری قرار گرفته بودند ، و به تقلید قصرهای بابلی کنگره های هر یک از دیوارهای قصر را به رنگی در آورد این قصر 300 تا 1000 اتاق داشت و آن را هگمتان ( محل اجتماع ) یا هگمتانه یا اکباتان می خواندند .
,شهر همدان در زمان بخت النصر ویران شده و داریوش بزرگ آن را مرمت کرده است . در زمان اشکانیان تیسفون پایتخت کشور بود ، همدان نیز پایتخت و اقامتگاه تابستانی اشکانیان بود . بعد از اشکانیان ساسانیان نیز در این شهر قصرهای تابستانی برای خود ساخته بودند . خرابه های باروی اشکانی برفرازتپه مصلی و مجسمه شیر سنگی در یکی از دروازه های همدان از آثار اشکانیان است .
,درسال 23 هجری قمری همدان پس از جنگ نهاوند بوسیله قوای اسلام تصرف شد و از این زمان به بعد گاه مرکز آبادی و ثروت وزمانی دچار چپاول و فقر بوده است . در زمان تسلط دیلمیان لطمات فراوان دید . مردآویج پس از حمله به همدان تصمیم گرفته بود مجسمه شیر سنگی را به بغداد منتقل کند . در قرن ششم هجری قمری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به همدان منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر قدیمی پایتخت سلجوقیان بود در قرن هفتم با حمله مغول به ایران ، همدان به تصرف آنها در آمد و به ویرانه ای تبدیل شد . در سال 694 هـ ق بایدوخان ایلخانی در این شهر تاجگذاری کرد و در تعمیر و مرمت شهر کوشش بسیار نمود . وجود ابنیه تاریخی همچون گنبد علویان ، مقبره استر ومردخای ، برج قربان ، بقعه خضر ، مقبره قدیم باباطاهرو . . . همگی حکایت از رونق این شهر در دوره ایلخانیان و سلاجقه دارد . در دوره صفویه شهر همدان از نعمت آبادی برخوردار بود . در نیمه دوم قرن 11هـ ق به هیأت های مذهبی کاتولیک اجازه اقامت و استقرار در شهر همدان داده شد . پس از انقراض صفویه و بروز هرج و مرج این شهر به تصرف احمد پاشا والی عثمانی درآمد ، امّا 6 سال بعد توسط نادر شاه افشار از نیروی مهاجم عثمانی تخلیه شد . در سال 1148هـ ق بار دیگر به تصرف عثمانی درآمد و لطمات فراوان دید . سپس به موجب پیمان ایران و عثمانی کاملاً به ایران برگشت . شهر همدان به علت واقع بودن برسرراه اصلی غرب کشوردر قرون اخیر از نظر بازرگانی مورد توجه بوده است .
,جاذبه های گردشگری همدان
,کوهستان الوند : این کوهستان تقریباً در قسمت میانی استان همدان واقع شده و شهر همدان در دامنه شمالی آن واقع شده است . وجود چشمه سارهای فراوان و دره های مصفا همراه با چشم اندازهای زیبا وخیال انگیز و اقلیم مناسب و پوشش گیاهی به ویژه در ماه های گرم سال و در فصل زمستان برف فراوان بر دامنه ها وهم چنین غارشگفت انگیزعلی صدر ( درفاصله 70 کیلومتری همدان) جاذب گردشگران است .
,آثار و ابنیه تاریخی
,1- کتیبه های گنجنامه : در انتهای دره عباس آباد و در محلی به نام گنجنامه دو کتیبه به خط میخی بر سنگ گرانیت از دوران پادشاهی هخامنشی نوشته شده که متن نوشته ها به پارسی باستان ، عیلامی وبابلی می باشد .
,2- مجسمه شیر سنگی : این اثر در میدانی به نام سنگ شیر قرار دارد . این مجسمه را بعضی به مادها و برخی به هخامنشیان و عده ای به اشکانیان نسبت می دهند و کسانی هستند که آن را یادگاری از اسکندر مقدونی می دانند .
,3- تپه باستانی هگمتانه :تپه هگمتانه محل اصلی شهر همدان بوده و از با ارزش ترین آثار باستانی تاریخ ایران است . وسعت تپه حدود 25 هکتار در دو سوی خیابان اکباتان واقع شده است . آثار ارزشمندی از دوره هخامنشیان و مادها از این مکان بدست آمده است .
,4- بقعه استرومردخای: بنای بقعه در مرکز شهر همدان ابتدای خیابان شریعتی با سنگ و آجر ساخته شده است. به نظر می رسد درقرن هفتم هجری مرمت شده است در سرداب بقعه دو قبر وجود دارد . قبر جنوبی متعلق به استرملکه شوش و بانوی پادشاه ایران و قبر دیگر مربوط به مردخای عموی استر است .
,5- گنبد علویان :بنایی چهار ضلعی مربوط به دوره سلجوقی است . در وسط آن قبری است که خاندان علویان آن را عبادتگاه و خانقاه خویش نموده بودند .
,6- کاروان سراها و بازارهای قدیمی : مجموعه بازار همدان شامل 30 راسته و 7 کاروانسراست و مربوط به دورهی قاجاریه است .
,مراکز تفریحی :
,1- موزه تاریخ طبیعی : این موزه در دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا واقع شده است .
,2- دریاچه سد اکباتان : این سد در 9کیلومتری شرق همدان قرار گرفته است .
,3- تله سی یژ عباس آباد : از ضلع جنوبی بلوار ارم تا بلند ترین نقطه تفریحی عبای آباد کشیده شده است .
,4- مجتمع تفریحی سیاحتی تپه عباس آباد : این مجتمع در بالای تپه عباس آباد واقع است و از زیباترین مراکز تفریحی شهر همدان است این تپه مشرف به تمام نقاط شهر همدان می باشد .
,5- آرامگاه بوعلی سینا : در سال 1333هـ ش تکمیل شده است .
,6- آرامگاه باباطاهر : این بنا در شمال همدان و در بالای تپه ای و در پارک – میدانی چهار گوش قرار دارد .
,شهرستان ملایر
,الف – جاذبه های گردشگری
,تالاب آق گل : آق گل تالابی است در حد فاصل استان همدان و استان مرکزی در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کِردِخورد ( اسلام آباد ) از توابع ملایر .
,ب- جاذبه های تاریخی و فرهنگی
,1- قلعه آتشکده نوشیجان ، برفراز تپه ای در 60 کیلومتری جنوب همدان و 20 کیلومتری غرب ملایر در منطقه ای موسوم به شورکات واقع است .
,2- یخچال میر فتاح : این بنای گنبدی شکل در ابتدای جاده ملایر – بروجرد قرار گرفته است .
,شهرستان نهاوند
,الف – جاذبه های طبیعی:
,1- جنگل و سراب گیان : سراب گیان چشمه ای پرآب و زلال که از دل کوه خارج می شود.
,2- سراب گاماسیاب : این سراب سرچشمه یکی از طولانی ترین رودخانه های ایران به نام کرخه است .
,ب – جاذبه های تاریخی و فرهنگی :
,الف – حمام حاج آقاتراب : در زمان ناصرالدین قاجار ساخته شده است .
,ب – تپه باستانی گیان : قدمت آن از هزاره چهارم تا هزاره اول پیش از میلاد و شبیه تمدنهای بین النهرین است .
,ج- مقبره نعمان بن مقرن : نعمان در سال 21 هجری فرماندهی سپاه اعراب را به عهده داشته است .
,د- تپه باستانی باباقاسم : از آثار قلعه های مربوط به اشکانیان می باشد .
,هـ - مسجد جامع نهاوند : مربوط به دوره سلجوقی است و در دوره صفویه مرمت شده است .
,شهرستان تویسرکان
,الف – جاذبه های طبیعی
,1- دره سرکان 2- دره شهرستان 3- دره باغ آرتیمان
,ب – جاذبه های طبیعی
,1- آرامگاه حیقوق نبی: که از انبیای بنی اسرائیل و از نسل حضرت موسی ( ع) است .
,2- آرامگاه میررضی آرتیمانی : از شاعران و عرفای عصر شاه عباس صفوی است .
,3- مدرسه علمیه شیخ علی خان زنگنه : از آثار دوره صفویه است .
,4- قلعه اشتران : قلعه ای نظامی مربوط به دوره هخامنشیان .
,5- قلعه دختر ( قزقلعه سی) ظاهراً در مقابل حمله اعراب ساخته شده است .
,6- کاروان سرای شاه عباسی فرسفج: مربوط به دوره صفویه است .
,شهرستان اسد آباد
,جاذبه های تاریخی فرهنگی : 1- کتیبه آقاجان بلاغی 2- آب انبار شاه عباسی 3- پل شکسته خسرو آباد
,فهرست کتاب های تاریخ محلی قدیم و جدید در باره استان همدان
,1- همدان نامه « بیست گفتار درباره مادستان » پرویز اذکایی ، انتشارات مادستان ، همدان 1380
,2- سیمای گردشگری استان همدان : ابوالحسن فاطمی ، تهران انتشارات گیتاشناسی ، 1380
,3- تاریخ مفصل همدان : احمد صابری همدانی . انتشارات نگین ، همدان 1375(در سه مجلد ).
,4- جغرافیای استان همدان ، وزارت آموزش وپرورش ، 1364شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی
,5- تاریخ همدان ، عبدالله قراگزلو .
,6- تاریخ همدانی ، صالح بن احمد کوملاذانی ، متوفای 384 هـ ق .
,7- طبقات همدان ، عبدالرحمن بن احمد نماطی .
,8- تاریخ همدان ، شیرویه بن شهردار دیلمی متوفای 558 هـ ق .
,9- تاریخ همدان محمد حسین وزیر ابوشجاع، متوفای 558 ، هـ ق .
,10- تاریخ محمد بن عبدالملک همدانی ، متوفای 521 .
,11- تاریخ همدان یا همدان نامه ، ابو علی عبدالرحمن بن عیسی بن حماد همدانی متوفای 327
,12- همدان نامه میر سید علی همدانی متوفای 786
,, 
, ]
ارسال دیدگاه