با زندگی نامه و زادگاه ادیب الممالک بیشتر آشنا شوید + عکس

سپس به دبستان ملی «باقریه» رفت، تحصیلات متوسطه را در دبیرستان «دین و دانش» - که شهید آیت الله بهشتی دایر کرده بود- دنبال نمود و از محضر اساتید برجسته‌ای چون علی اصغر فقیهی، دکتر حسین اشراقی، شهید دکتر مفتح، دکتر بزرگ نیا، دکتر مظاهر مصفا، دکتر شیمی، دکتر رضوانی و شهید دکتر بهشتی بهره برد، موسوی گرمارودی در 1345هـ .ش به دانشکده حقوق دانشگاه تهران رفت ودر رشته علوم قضایی مشغول تحصیل شد.

 موضوع رساله دکترای وی «زندگی و شعر ادیب‌الممالک فراهانی» بود که با راهنمایی دکتر سید جعفر شهیدی به انجام رسید، این اثر بعدها به صورت کتاب منتشر شد و تاکنون نیز دو بار تجدید چاپ گردیده است.

  سید علی موسوی گرما رودی در رساله دکترای خود که در مورد ادیب الممالک فراهانی است ثابت کرده که ایشان متولد روستای گازان شهرستان خنداب است و در سفری که به این روستا داشته به دیدار تنها خانواده قائم مقامی که از پسر عموهای ادیب الممالک است می رود و از بزرگ خاندان قائم مقامی که شجره نامه ای در نزد خود داشته است و ثابت می نموده ادیب الممالک پسر عموی ایشان است و در ثانی خود ادیب در مورد مکان تولدش مرقوم نموده: مسقط الراسم قریه گازران از قرای بلوک شراء از توابع که حکومت نشینش سلطان آباد است.

ادیب الممالک فراهانی یکی از شعرای مهم و بزرگ دوران مشروطیت است که به دلایلی قدر شعر و ارزش تاریخی وی مهجور مانده است، هر چند قدر ادبی او بر سخن شناسان و استادان زبان پارسی بی گمان پوشیده نیست که گفته اند:
شعر ادیب هم کما و کیفا سنگین است شعر او را چند ره بر شمردیم، با اشعار عربی وی 16 هزار و 600 بیت است.کیفیت و درون شعر وی نیز سنگین است به قول همام تبریزی از سخن تا سخن بسی فرق است.

پدر ادیب حاج میرزا حسین ،پدر بزرگش صادق و جدش میرزا معصوم نام داشته اند و جد وی شعر می سروده و محیط تخلص می کرده است، ادیب در زندگی نامه خود در مورد او می گوید, میرزا معصوم متخلص به (محیط)از معاریف ادبا و بلغای صدر سلطنت قاجاریه است که در دفاتر آن عصر از قبیل کتاب انجمن خاقان تالیف فاضل خان کروسی و گنج شایگان اثر خامه میرزا طاهر دیباچه نگار با مختصری از شعر شیرینش درج شده،در این کتاب نام کامل او((معصوم بن عیسی بن الحسن الحسینی الفراهانی))ذکر شده است.

ادیب در همین زندگینامه خود شعر لطیفی از او نقل می کند که امیر نظام بر سر در خانه پدری روی سنگ کنده بوده است،میرزا معصوم، برادر میرزا ابوالقاسم قایم مقام، وزیر ادیب و دانشمند و مشهور محمد شاه است که هم به دست وی در نگارستان خفه شد.

شجره کامل ادیب از تذکره قدسی میرزا تقی خان دانش، سی و شش پشت تا حضرت امام همام، سید الساجدین،علی بن الحسین علیه السلام ذکر می کند.
 
مادر ادیب ،دختر میرزا عبدالکریم و او فرزند میرزا حسن برادر میرزا ابوالقاسم قیم مقام دوم است، اگر قدری به عقب برگردیم، میرزا عیسی قایم مقام فراهانی اول(میرزا بزرگ) که در ذی الحجة1237 در تبریز وفات یافت و در امامزاده حمزه تبریز مدفون شده استریالدارای دو همسر بود، پدر ادیب الممالک،حاصل ازدواج پسر میرزا معصوم(یعنی میرزا صادق)و دختر میرزا ابوالقاسم قایم مقام است سپس خود ادیب الممالک نتیجه ازدواج پدرش میرزا حسین و نواده میرزا حسن(دختر میرزا عبدالکریم) است بدین ترتیب مادر و پدر ادیب الممالک هر دو از خاندان قائم مقامی اند.

زادگاه ادیب الممالک
ادیب در زندگی نامه کوتاه خویش می نویسد:
((مسقط الراسم قریه گازران است از قرای بلوک شراء از توابع عراق که حکومت نشین آن سلطان آباد است))
او در تمام این زندگینامه(که در 9 صفحه از دیباچه دیوان قدیم را از صفحه ی تا یح به خود اختصاص داده است)مطلقا نامی از فراهان نمی برد ،اما متن دیوان خویش گاهی در آغاز و گاهی در پایان برخی قصاید، نام خود را با صفت فراهانی امضاء می کند از جمله در صفحات 260 و 265 دیوان قدیم، یعنی در آغاز و پایان قصیده ای به مطلع زیر:
زلال خضر کران تشنه ماند اسکندر      ببین که گشته روان در کنار بحر خزر

او در یاد داشت های بالای این قصیده می نویسد:
این قصیده را نگارنده ناچیز،محمد صادق الحسینی الفراهانی در 18 جمادی الاولی 1323 در بادکوبه خطاب به احمد بیک آقایوف، مدیر جریده حیات انشاء کرده و در نمره 24 حیات درج شد.

بنابراین از مجموع آنچه او خود نگاشته است در گازران از بلوک شراء از توابع عراق که حکومت نشین آن در زمان وی سلطان آباد نام داشته (اراک فعلی)متولد شده است و این بلوک شرا در فراهان واقع است،گاهی نیز نام خود را فراهانی امضا می کرده است.

گازران، در فرهنگ جغرافیای ایران ،در بخش همدان و نیز قم و اراک ،یعنی جلد های 47و 48 از انتشارات سازمان جغرافیای وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، مجموعا چهار گازران در فواصل بین قم تا ملایر ذکر شده است.

یکی گازران که در فراهانات قرار ندارد، بلکه مرکر بخش جعفرآباد از بخشهای شهرستان قم است و جزو استان تهران(ولابد اخیرا جزو استان قم )و در 37کیلومتری شمال باختری قم، در انتهای جاده آسفالته گازران قم قرار دارد.

این مرکز بخش در موقعیتی دشتی قرار گرفته و دو رودخانه به نامهای طغرود و قره چای به ترتیب از 5 کیلومتری جنوب و 7 کیلومتری شمال آن می گذرد.

سه گازران دیگر در فراهانات قرار گرفته اند: یکی قشلاق گازران نام دارد که دهی است از دهشتان شهرستان خنداب و جزء استان مرکزی است.

گازران سوم،دهی است از دهستان فرمهین، بخش فراهان،شهرستان تفرش و همچنان از استان مرکزی، در 12 کیلومتری به سوی شمال غرب فرمهین در فراهان علیا، کنار رود تکنه واقع است.

دکتر گرمارودی می گوید: زمانی که من وارد آن شدم(13 فروردین 1377)این رود بی آب بود ولی اهالی می گفتند که تا 60 الی 70 روز به بهار مانده، آب دارد،این گازران در اصطلاح مردم محلی در فراهان بالا قرار دارد.

دکتر گرمارودی در روزهای 12و 13 فروردین 1377 برای تحقیق در مورد زادگاه ادیب الممالک، نخست به این گازران که در بالا گفته شد و در 15 کیلومتری شمال غربی فرمهین واقع است سفر می کند، اهالی این گازران مطلقا ادیب الممالک را نمی شناختند و شگفتا که نام او را هم نشنیده بودند، گرمارودی می گوید: هنگامی که از دیباچه دیوان قدیم ادیب برای آنان این جملات را خواندم"مسقط الراسم قریه گازران از قرای بلوک شرٌا از توابع عراق که حکومت نشین آن سطان آباد است" یکی از آنان گفت: برای رسیدن به این گازران که نام آن را خواندید، نخست باید به اراک بروید، سپس در راه اراک به ملایر،هنگامی که به محلی به نام دوآب رسیدید، در سمت راست جاده ای در شمال به خنداب میرود، نرسیده به خنداب در کنار قره چای گازران شرا که امروزه به آن چرا هم می گویند قرار دارد.

زادگاه اصلی ادیب الممالک
چهارمین گازران، زادگاه اصلی ادیب الممالک است، روستایی است از بخش مرکزی شهرستان خنداب،طول جغرافیایی آن 49 دقیقه و 15 ثانیه،عرض جغرافیایی 34 دقیقه و 22 ثانیه و ارتفاع آن از سطح دریا 1720 متر است.

موقعیت آن دشتی است و معتدل خشک و در 5 کیلومتری جنوب خاوری خنداب قرار دارد، رودخانه فصلی قره چای از جنوب باختر آبادی می گذرد،آن سوی رودخانه روبه روی روستای گازران، روستای استوه قرار دارد.

گازران بیش از 350 خانوار جمعبت دارد، زبان اهالی ترکی و فارسی به گویش لری است و دینشان اسلام و مذهبشان شیعه است،کار و پیشه آنها بیشتر کشاورزی، باغداری، دامداری، پرورش عسل و کارگری است،کشت این روستا هم آبی و هم دیمی است.

دکتر گرمارودی در کتاب خود گفته: وقتی به گازران رسیدم اتوبوسی اهالی را برای بردن به اراک سوار می کرد که از یک یک از مسافران پرسیدم آیا کسی را می شناسی که در زمینه تاریخ و جغرافیای روستای گازران بتوانم اطلاعاتی را کسب کنم؟ آن مرد اشاره به فردی کرد که در بدرقه وی آمده بودند و گفت: ایشان بومی این روستا و معلم هستند و بهتر از هرکس این روستا را می شناسد.

با ایشان سراغ دبیر باسابقه ای رفتیم به نام حاج رحیم قره گوزلو، خوشبختانه همه هالی ادیب را می شناختند، با آن دبیر به مکانی رفتیم که خانه پدری ادیب در آنجا قرار داشت و هنوز خرابه های اندکی از حصار گلی اطراف آن برجا بود، سپس به دیدار تنها خانواده ای رفتیم که قایم مقامی نامیده می شدند و از پسر عمو های ادیب الممالک بودند، بزرگ خانواده پیرمردی بود که از ادیب تنها اسمی به خاطر داشت شجره نامه ای که نزد او بود عینا مانند شجره نامه ای است که در مدینة الادب عبر ناءینی از قول میرزا تقی خان دانش آمده است.

در اخبار بعدی گفتگویی در همین رابطه با دبیر بازنشسته، حاج رحیم قره گوزلو و همچنین عکس هایی از مکان زندگی ادیب نمایش خواهیم داد.
منبع:کتاب زندگی و شعر ادیب‌الممالک فراهانی
انتهای پیام/پ