تحلیلی بر زندگی و علل سقوط "زبیر"
وی از کسانی است که در جریان سقیفه در کنار امیر المومنین بود ولی بعد از مدتی در مقابل امیر المومنین ایستاد و به جنگ با مولا علی برخاست و در همان جنگ کشته شد .[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از منبری ها، یکی از شخصیت های تاریخ صدر اسلام زبیر بن عوام است که دارای فراز و فرود فاحشی در عرصه زنذگی اجتماعی_سیاسی خود می باشد.وی از کسانی است که در جریان سقیفه در کنار امیر المومنین بود ولی بعد از مدتی در مقابل امیر المومنین ایستاد و به جنگ با مولا علی برخاست و در همان جنگ کشته شد .
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, منبری ها,در این یادداشت به زندگی سیاسی زبیر پرداخته شده و عوامل سقوط وی بیان گردیده است .
,تولد و نسب
, تولد و نسب,زبیر پسر عوّام بن خویلد قُرَشی اسدی است، که کنیه او اباعبدالله بود.[1]عوّام پدر زبیر در جنگ فُجّار[2] کشته شد.[3]
,مادر زبیر فرزند صفیّه دختر عبد المطلب بود؛ که با این وصف پسر عمه پیامبر صلیاللهعلیهوآله و همچنین پسر برادر خدیجه کبری است، که پسر دایی حضرت زهرا سلاماللهعلیها می شود.
,طبق برخی روایات امیرالمؤمنین علیه السلام و سعد بن ابی وقاص و زبیر در یک سال متولد شده اند .
,زبیر در نوجوانی پدرش را از دست داد و تحت کفالت عمویش نوفل بن خویلد قرار گرفت.
,زبیر در زمان رسول خدا صلیاللهعلیهوآله
, زبیر در زمان رسول خدا صلیاللهعلیهوآله,زبیر جزو اولین کسانی است که به رسول خدا ایمان آوردند و مسلمان شدند.[4] وی همچنین جزو کسانی بود که به حبشه هجرت کرد و در هنگامی که شایعاتی مبنی بر صلح قریش با رسول خدا به دلیل رسمیت شناختن بت های لات ، هبل و عزی شنید با اولین کاروان به مکه بازگشت و در هجرت به مدینه نیز به همراه مادرش مهاجرت نمود .
,او در جنگهای رسول خدا صلی الله علیه و آله شرکت کرد و پیامبر بعد از هجرت زبیر به مدینه بین او و سلمة بن سلامه عقد اخوت و برادری بست. همانطور که در مکه رسول خدا بین زبیر و عبدالله بن مسعود عقد برادری و اخوت بست.[5]
,گفته شده نخستین شمشیری که در راه خدا از غلاف بیرون کشیده شد شمشیر زبیر بود. در مکه هنگامی که شایع شد رسول خدا را گرفته اند ، زبیر شمشیر خود را برداشت و طرف رسول خدا که در بالای مکه بود رفت.
,پیامبر فرمود : ای زبیر چه می کنی؟ گفت : به من گفتند که شما را گرفته اند ، از این رو شمشیر خود را برداشتم تا از شما دفاع کنم . رسول خدا بر وی درود فرستاد و درباره او دعا کرد.[6]
,فرزندان زبیر
, فرزندان زبیر,زبیر، یازده پسر و نه دختر داشت که معروفترین آنها عبدالله بود .از دیگر پسران وی مصعب ، منذر، عروه، عبیده و عاصم بودند.[7]
,زبیر و سقیفه
, زبیر و سقیفه,بعد از رحلت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و زبیر از امیرالمؤمنین به عنوان وصیّ و جانشین حقیقی رسول خدا حمایت کرد ، تا آنجا که جزو چهار نفری بود که سر خود را تراشید و در جائیکه امیرالمؤمنین فرموده بود حاضر شد و به دفاع از علی بن ابی طالب علیه السلام پرداخت چه اینکه در جریان بیعت گرفتن از امیرالمؤمنین و آتش زدن در خانه فاطمه زهرا سلام الله علیها از خاندان رسالت دفاع کرد .
,بنی هاشم درخانه مولا علی علیه السلام جمع شدند و زبیر با ایشان بود ، زیرا خود را از بنی هاشم می دانست ، در این حال ، عمر با گروهی به سوی خانه فاطمه سلام الله علیها رفت و فریاد زد بیرون بیایید و بیعت کنید اما ایشان امتناع کردند. آنگاه زبیر شمشیر کشید و بیرون آمد ، عمر گفت : این سگ را بگیرید ، سلمة بن اسلم شمشیرش را گرفت و بر دیوار زد.[8]
,زبیر و آغاز سقوط
, زبیر و آغاز سقوط,1.جدایی زبیر از ولایت و امیرالمومنین
, 1.جدایی زبیر از ولایت و امیرالمومنین,یکی از مهمترین سوالات درباره زندگی زبیر علت سقوط زبیر می باشد، که چرا وی که با آن همه شور و شجاعت از مولا علی علیه السلام دفاع کرد، دچار سقوط شد و در مقابل امیرالمومنین قرار گرفت ؟
,این برهه از زندگی زبیر یکی از حلقه های مفقوده تاریخ است که با توجه به روایتی که از امیر المومنین در این زمینه وجود دارد حل می شود . در این روایت امیر المومنین علیه السلام دو عامل مهم در دوری زبیر از اهل بیت و سپس دشمنی با ایشسان را بیان می فرمایند :
,غَزَالِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ: لَمَّا قُتِلَ الزُّبَیْرُ وَ جِیءَ بِرَأْسِهِ إِلَى أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ لَا مَا کَانَ مِنْ أَمْرِ حَاطِبِ بْنِ أَبِی بَلْتَعَةَ مَا اجْتَرَأَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ عَلَى قِتَالِی وَ أَنَّ الزُّبَیْرَ کَانَ أَقْرَبَ إِلَیَّ مِنْ طَلْحَةَ وَ مَا زَالَ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ حَتَّى بَلَغَ ابْنُهُ فَقَطَعَ بَیْنَنَا.[9]
,چون زبیر کشته شد و سرش را پیش امیر المؤمنین آوردند فرمود به خدا سوگند اگر حاطب بن ابى بلتعه چنان نمىکرد «2» هرگز طلحه و زبیر این چنین گستاخ نمىشدند که با من جنگ کنند. زبیر از طلحه به من نزدیکتر بود و همواره در شمار خاندان ما بود تا آنکه پسرش به سن بلوغ رسید و میان ما فاصله انداخت.
,یعنی از همان جا بود که یک حسادتی تَه دل زبیر نسبت به امیرالمومنینعلیهالسلام ایجاد شد، همان ماند تا بیچارهاش کرد.[10]
,2.زندگی زبیر در زمان خلفا
, 2.زندگی زبیر در زمان خلفا,زبیر در پرتو حمایت های خلفا و بهره برداری اقتصادی از بیت المال صاحب دارایی و اموال بسیار گشت؛ به طوری که یکی از ثروتمندان بانفوذ عرب گردید.
,در کتب تاریخی برخی از اموال وی را این گونه نوشته اند :
,1- یازده خانه در مدینه
,2- دو خانه در بصره
,3- یک خانه در مصر
,4- یک خانه در کوفه
,5- پنچاه و نه میلیون دینار سرمایه و نقدینگی[11]
,6- هزار اسب و هزار بنده و هزار کنیز [12]
,7- مقدار زیادی طلا
,زبیر در جنگ یرموک[13] در زمان خلیفه دوم در سال 15 هجری قمری حضور داشت[14]. همچنین در سال 19ه.ق عمر وی را به سرکردگی 4000 نفر نیروی کمکی به کمک عمروعاص در فتح مصر فرستاد .
,3.زبیر و خلافت مولا علی علیه السلام
, 3.زبیر و خلافت مولا علی علیه السلام,بعد از قتل عثمان و با اصرار فروان مردم و هجوم به منزل امیرالمومنین ، علی بن ابی طالب به عنوان خلیفه برگزیده شد و مردم با ایشان بیعت کردند. زبیر به همراه طلحه جزو اولین افرادی بودند که با امیرالمؤمنین، علیعلیه السلام بیعت کردند.[15]
,زبیر به همراه طلحه بعد از بیعت با امام علیه السلام از ایشان خواستند تا بصره و کوفه را به آنان واگذار نماید اما امام علیه السلام نپذیرفتند.
,آنان از اینکه در حکومت امام علیه السلام به مقامی منصوب شوند نا امید شدند . از طرفی از جانب معاویه نامه ای به یک مضمون به هردوی آنها رسید که آن دو را امیرالمؤمنین خوانده و یاد آور شده بود که از مردم شام برای آنان بیعت گرفته است و باید هرچه زودتر کوفه و بصره را اشغال کنند .
,آنان نزد امیرالمؤمنین رفتند و پس از گفتگوی مجدد با امام و نا امیدی از به دست آوردن حکومت به امامعلیه السلامگفتند اجازه بدهید ما مدینه را به قصد عمره ترک کنیم . امام علیه السلام فرمود : در پوشش عمره هدف دیگری دارید! آنان به خدا سوگند خوردند که غیر از انجام عمره هدف دیگری ندارند . امام فرمود شما در صدد خدعه و شکستن بیعت هستید . آنان سوگند خود را تکرار کردند و بار دیگر با امام بیعت کردند. وقتی آن دو خانه امام را ترک کردند، امام علیه السلام به حاضران فرمود: می بینم که آنان در فتنهای کشته می شوند.[16]
,4.جنگ جمل:
, 4.جنگ جمل:,زبیر به همراه طلحه بعد از عدم تمکین نظر آنان برای گرفتن پست توسط امام علیه السلام، پیمان و بیعت با ولایت را شکستند و گروه ناکثین[17] را تشکیل دادند و به بهانه خونخواهی عثمان و ادعای عدم بیعت واقعی با امیرالمؤمنین و وجود فضای اجبار و فشار در مدینه در زمینه بیعت ، حرکت ولایت ستیزانه خود را آغاز کردند و برای مشروع جلوه دادن خود در جامعه و فریب مردم ، عایشه را از بیت پیامبر با خود همراه کردند که از دشمنان قدیمی امیر المومنین بود و جنگ جمل را به راه انداختند و مرتکب جنایان بزرگ در تاریخ جغرافیای سرزمین اسلامی شدند.
,لشکر جمل به بصره حمله کرد ، آنان در آغاز بعد از تسلط بر بخشی از بصره با عثمان بن حُنَیف فرماندار بصره پیمان بستند تا وقتی که امیرالمؤمنین واره بصره شوند، دارالاماره و مساجد و بیت المال از تعرض و غارت در امان باشد ، ولی به محض ورود به بصره آن پیمان را شکستند و به دارالاماره حمله کردند و چندین نفر را کشتند و عثمان بن حنیف را بعد از ضرب و شتم و کندن موی سر و صورت از بصره اخراج کردند و بیت المال را غارت نمودند.
,امام علیه السلام با سپاه خود به بصره آمد و عایشه ، زبیر و طلحه را توسط سفیران خود از انحراف و اشتباهی که مرتکب شده و جامعه اسلامی را به جنگ داخلی کشانده بودند منع کرده و هشدار دادند. اما آنان که فقط در هوای حکومت و کسب قدرت بودند به هشدارهای امام علیه السلام توجهی نکردند و وارد جنگ با ولی خدا شدند. جنگ آغاز شد و در نهایت با پیروزی سپاه امیرالمؤمنین به پایان رسید . مروان بن حکم (داماد عثمان) که در لشکر جمل بود ، با پرتاب تیری طلحه را که یکی از عوامل قتل عثمان می دانست ، در بحبوبه جنگ به قتل رساند و عایشه دستگیر گشته و به مدینه بازگردانده شد.
,5.پایان زندگی زبیر با ولایت ستیزی
, 5.پایان زندگی زبیر با ولایت ستیزی,
زبیر که با تاثیر پذیری از فرزند قدرت طلب خود عبد الله بن زبیر به جنگ امیرالمؤمنین برخاسته بود در ادامه متوجه اشتباه خود شد ولی با تحریک مجدد عبد الله جنگ را آغاز کرد و آن را ادامه داد . ولی بعد از چندی که از نبرد گذشت و باتوجه به انذار ها و هشدارهای امیرالمومنین، زبیر به یاد کلام رسول خدا افتاد که فرمود : اما انک سنقاتل علیّا و انت ظالم . اما تو ای زبیر به زودی با علی به جنگ می کنی در حالی که تو ظالم هستی ،پنهانی فرار کرد که به دست یکی از افراد قبیله احنف بن قیس که به نفع امیر المومنین از جنگ خودداری کرده بوده به نام عمرو بن جرموز کشته شد و در وادی السباع به خاک سپرده شد و خدمات سابق خود را به تباهی کشاند.[18]
پی نوشت:
,
[1]-مطهر بن طاهر مقدسى، البدء و التاریخ ، ج 2 ، ص 872.، مکتبة الثقافة الدینیة.
,[2]-(به عربی حرب الفجار به معنی جنگ گناه) جنگی است که در ماههای حرام در دوران قبل از ظهور اسلام و در انتهای قرن ششم میلادی صورت پذیرفت. قبیله «کنانه» و «قریش» در یک طرف و «قیس العیلان» در طرف دیگر جنگ بودند .
,[3]- مطهر بن طاهر مقدسى، البدء و التاریخ ، ج 2 ، ص 872، مکتبة الثقافة الدینیة.
,[4]-محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج3، ص 88 دار الکتب العلمیة، ط الأولى، 1410/1990.و ابن اثیر،اسد الغابه ، ج2، ص 98، بیروت، دار الفکر، 1409/1989.
,[5]- ثقفى کوفى، الغارات ، ص 417 تهران، انجمن آثار ملى، 1353ش. و ابن عبد البر، الاستیعاب ، ج2 ، ص 511، بیروت، دار الجیل، ط الأولى، 1412/1992. و ابن اثیر،اسد الغابه ، ج2، ص 98، بیروت، دار الفکر، 1409/1989.
,[6]- ثقفى کوفى، الغارات ، ص 417 تهران، انجمن آثار ملى، 1353ش. و ابن عبد البر، الاستیعاب ، ج2 ، ص 511.
,[7]- محمد بن سعد، الطبقات الکبری ، ج 3 ،ص 86، دار الکتب العلمیة، ط الأولى، 1410/1990
,[8]- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج 1 ، ص 136
,[9]. الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة ، ص 389
,[10].یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ نَزَلَتْ فِی حَاطِبِ بْنِ أَبِی بَلْتَعَةَ وَ لَفْظُ الْآیَةِ عَامٌّ وَ مَعْنَاهُ خَاصٌّ وَ کَانَ سَبَبُ ذَلِکَ أَنَّ حَاطِبَ بْنَ أَبِی بَلْتَعَةَ کَانَ قَدْ أَسْلَمَ وَ هَاجَرَ إِلَى الْمَدِینَةِ وَ کَانَ عِیَالُهُ بِمَکَّةَ وَ کَانَتْ قُرَیْشٌ یَخَافُ [تَخَافُ] أَنْ یَغْزُوَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ص فَصَارُوا إِلَى عِیَالِ حَاطِبٍ وَ سَأَلُوهُمْ أَنْ یَکْتُبُوا إِلَى حَاطِبٍ یَسْأَلُوهُ عَنْ خَبَرِ مُحَمَّدٍ ص هَلْ[10] یُرِیدُ أَنْ یَغْزُوَ مَکَّةَ فَکَتَبُوا إِلَى حَاطِبٍ یَسْأَلُونَهُ عَنْ ذَلِکَ فَکَتَبَ إِلَیْهِمْ حَاطِبٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص یُرِیدُ ذَلِکَ وَ دَفَعَ الْکِتَابَ إِلَى امْرَأَةٍ تُسَمَّى صَفِیَّةَ[10] فَوَضَعَتْهُ فِی قُرُونِهَا[10] وَ مَرَّتْ فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَأَخْبَرَهُ بِذَلِکَ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ الزُّبَیْرَ بْنَ الْعَوَّامِ فِی طَلَبِهَا فَلَحِقَاهَا[10] فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَیْنَ الْکِتَابُ فَقَالَتْ مَا مَعِی شَیْءٌ فَفَتَّشَاهَا فَلَمْ یَجِدَا مَعَهَا شَیْئاً فَقَالَ الزُّبَیْرُ مَا نَرَى مَعَهَا شَیْئاً فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ اللَّهِ مَا کَذَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص وَ لَا کَذَبَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَى جَبْرَئِیلَ ع وَ لَا کَذَبَ جَبْرَئِیلُ ع عَلَى اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ اللَّهِ لَتُظْهِرَنَّ الْکِتَابَ أَوْ لَأُورِدَنَ[10] رَأْسَکِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَتْ تَنَحَّیَا حَتَّى أُخْرِجَهُ فَأَخْرَجَتِ الْکِتَابَ مِنْ قُرُونِهَا[10] فَأَخَذَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ جَاءَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ یَا حَاطِبُ مَا هَذَا فَقَالَ حَاطِبٌ وَ اللَّهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَافَقْتُ وَ لَا غَیَّرْتُ وَ لَا بَدَّلْتُ وَ إِنِّی أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ حَقّاً وَ لَکِنْ أَهْلِی وَ عِیَالِی کَتَبُوا إِلَیَّ بِحُسْنِ صَنِیعِ قُرَیْشٍ إِلَیْهِمْ فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُجَازِیَ قُرَیْشاً بِحُسْنِ مُعَاشَرَتِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ص یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ إِلَى قَوْلِهِ لَنْ تَنْفَعَکُمْ أَرْحامُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَفْصِلُ بَیْنَکُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بحار الانوار، ج21 ،ص 112
,[11]- صحیح بخاری ج 5، ص 21 البته در صحیح مسلم اموال زبیر را 52 میلیون ذکر کرده که در تمام شروح به اشتباه بودن آن اشاره شده است و رقم صحیح را 59 میلیون می دانند .
,[12]- مسعودی، مروج الذهب ج 1، ص 434، ، قم، دار الهجرة، چ دوم، 1409.
,[13]- جنگ یرموک نبردی بود که در سال 15 ه.ق بین مسلمانان و امپراطوری روم شرقی درگرفت . این نبرد به مدت شش روز در نزدیکی رودخانه یرموک حوالی مرز امروزی سوریه و اردن اتفاق افتاد و نتیجه آن پیروزی مسلمانان بود.
,[14]- ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج8 ، ص155، بیروت، دار صادر - دار بیروت، 1385/1965.
,[15]- بَلاذُرى، انساب الاشراف ، ج 2 ، ص 207،بیروت، دار الفکر، ط الأولى، 1417/1996.
,[16]- سبحانی، جعفر، فروغ ولایت ، ص 396، قم، موسسه امام صادق
,[17]- "نکث" به معنای نقض و شکستن پیمان است و "ناکثین" به معنایپیمان شکنان می باشد.
,
[18]- الاستیعاب ، ج2 ، ص 515 و ابن اثیر، اسدالغابه، ج2 ، ص 100، بیروت، دار الفکر، 1409/1989.
,
//حجت الاسلام علی اصغر کریم خانی
, //حجت الاسلام علی اصغر کریم خانی]
ارسال دیدگاه