دانشگاه اسلامی (قسمت دوم)
نسبت مسجد و مدرسه
برای تعلیم زنان و دختران الگوی پیامبر چیزی شبیه به استخدام معلم خصوصی زن بود. در فتوح البلدان بلاذری به نام زنی قرشی اشاره می کند که در زمان جاهلیت خواندن و نوشتن می دانسته و پیامبر برای تعلیم همسر خویش از او درخواست می نمایند...[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانا به نقل از صاحب نیوز، در قسمت قبل به بحثی مجمل پیرامون دانشگاه اسلامی و آسیب شناسی آن پرداختیم. در آنجا به این سوال رسیدیم که «جامعه ی دینی عهد رسول الله صل الله علیه و آله و سلم چگونه ماموریت پرورش و تعلیم را نظام سازی می نموده است؟!» که بهتر است بررسی آن را در نسبت مسجد و مدرسه در عهد رسول الله جستجو نماییم.
, شبکه اطلاع رسانی دانا , صاحب نیوز, در آنجا, در آنجا,از آنجا که در نگاه دین اسلام عبادت مفهومی بسیط تلقی می شود و مبارزه با جهل و بی سوادی مانند بسیاری از فعالیت های فردی و اجتماعی دیگر نظیر طلب روزی حلال و جهاد در راه خدا و ازدواج و…، وظیفه ای شرعی قلمداد می گردد، با اینکه ماهیتا مسجد محلی برای عبادت شناخته می شد؛ محل تعلیم و تربیت مؤمنین در صدر اسلام نیز بود. دلیل این رخداد تعریف بسیط مفهوم عبادت از دیدگاه اسلام بود چرا که کلیه ی افعال و اذکار مومن اگر متذکر به حضرت معبود باشد صبغه ای تعبدی و عبادی پیدا می کند.
,با این مقدمه اجمالا باید گفت، که در تاریخ اسلام مدرسه از مسجد برآمده است. اما سیر این جدایی ظاهری تا به امروز چگونه بوده است؟
, اما سیر این جدایی ظاهری تا به امروز چگونه بوده است؟,در تاریخ تعلیم و تربیت اسلام پرورش اطفال از بزرگ ترین ثواب ها به شمار می رفت و مسلمانان تعلیم قرآن و سایر آموزه های اسلامی را به کودکان خود می آموختند. لذا مراکز اجتماعات دینی مسلمانان یعنی همان مساجد، چه برای کودکان و چه برای بزرگسالان محل تعلیم و تربیت به شمار می آمد.
,پرسش خود را کمی دقیق تر مطرح کنیم؛ «اولین مدارس در کشورهای اسلامی در چه مکان هایی شکل گرفت؟»
, «اولین مدارس در کشورهای اسلامی در چه مکان هایی شکل گرفت؟»,
, , مسجد و مدرسه آقا بزرگ کاشان
,تا قرن چهارم هجری قمری، مراکز اجتماعات دینی مسلمانان اعم از مساجد، مشاهد، مقابر، زوایا و عبادتگاه های زهاد، مرکز تعلیم و تربیت بود. اگر احیانا مدرسه ای هم ساخته می شد در کنار مسجد قرار داشت.
,در ساختن مدرسه از صحن مساجد استفاده می شد و در حیاط هر مسجد حجراتی برای سکونت طلاب در نظر گرفته می شد.
,مسلمانان در ساختن بنای مدارس نیز از معماری مسجد بهره می گرفتند. مدرسه خود نیز در فرهنگ اسلامی معنایی عام داشته است چرا که مسجد و مدرسه بعضا مابه ازای یکدیگر تلقی می شده اند. (مانند: مدرسه چهارباغ اصفهان) حتی برخی مقابر، تکایا، رصدخانه ها و دارالشفاها هم برای تعلیم و تعلم استفاده می شده است. در رصدخانه ها ریاضیات و نجوم و در دارالشفاها پزشکی و داروسازی تعلیم می شده است.
,سرآغاز آموزش اسلامی
, سرآغاز آموزش اسلامی,نخستین وظیفه ی هر تازه مسلمانی در عهد پیامبر یادگیری آیین های عبادی و وحی الهی بود. اولین آموزگار هم شخص پیامبر بود که از آموختن قرآن تا آموختن احکامی چون ارث و مسائل قضایی در دادرسی مسلمین و غیره را شامل می شد. اولین چالش ها در تعلیم نیز ابتدایی ترین آنها بود، چرا که عمده ی متعلمین سواد خواندن و نوشتن نیز نداشتند و برای آموختن به حافظه ی خود تکیه می کردند.
,تجلی مشهور مبارزه ی پیامبر با بیسوادی به بعد از جنگ بدر بازمی گردد؛ جایی که پیامبر در ازای «فدیه» (خونبهای) شهدای بدر، اسیران در بند را با شرط تعلیم ده تن از مسلمانان آزاد فرمودند.
,الگوی تعلیم زنان در عهد پیامبر
, الگوی تعلیم زنان در عهد پیامبر,برای تعلیم زنان و دختران الگوی پیامبر چیزی شبیه به استخدام معلم خصوصی زن بود. چرا که در فتوح البلدان بلاذری (ص ۴۵۸-۴۵۹ چاپ مصر) به نام زنی قرشی اشاره می کند که در زمان جاهلیت و مقارن با ظهور اسلام خواندن و نوشتن می دانسته، مسلمان می شود و پیامبر برای تعلیم همسر خویش، «حفصه» از او درخواست می نمایند.
,از دیگر مشهورات تاریخ تعلیم و تربیت در صدر اسلام حلقه های تعلیم و حلقه های عبادتی است که در مسجد پیامبر در مدینه شکل می گرفته است و شهید مطهری نیز در کتاب داستان راستان خود در قالب داستانی کوتاه به این شیوه ی تعلیم و تربیت در مسجد اشاره داشته اند.
,شکل گیری سنت حلقه های علمی
, شکل گیری سنت حلقه های علمی,در میان اصحاب پیامبر گروهی وفادار به سنت تربیتی ایشان در مسجد پیامبر در مدینه می نشستند و مردم را در امور دینی ارشاد و راهبری می کردند. از سرآمدان این اصحاب عبدالله ابن عباس بوده است؛ وی در صحن خانه ی کعبه می نشست و مردم وی را دربر می گرفتند و در تفسیر آیات قرآن مطالبی از وی می پرسیدند. مردمی که از دوردست برای زیارت می آمدند از او در باب حلال و حرام دین پرسش می کردند.
,پس از صحابه نوبت به تابعین رسید. ایشان که احادیث و تعلیمات پیامبر را به واسطه ی اصحاب آموخته بودند همان شیوه و سنت را پی گرفتند. از معروفترین تابعین «ربیعه المرای» بود که در مسجد النبی جلسه ی بحث علمی داشت. مالک ابن انس و حسن بصری و بزرگان مدینه در مجلس او شرکت داشتند.
,«چنانکه در کتب تاریخ و رجال ایرانیان در دوره ی اسلامی نوشته اند، در سراسر ایران، از خوزستان گرفته تا خراسان و ماوراء النهر مساجدی وجود داشته است که محل تعلیم و تربیت بوده است.
,در تاریخ سیستان اثر ابن فقیه قرن اول هجری به مسجد آدینه با حضور حسن بصری و در بخارا به مسجدی به نام قبه الاسلام اشاره شده است. و مساجد شهرهای بلخ و هرات و…
,در رحله ابن بطوطه نیز از مجالس مسجد جامع شیراز سخن به میان آمده است. وی اشاره می کند که تشکیل حلقه های تربیتی به این شیوه تا قرن هشتم هجری قمری ادامه داشته است.
,مساجدی چون «جامع منیعی»، «مسجد مطرزی» و «مسجد قدیم» در نیشابور و جامع تورانشاهی در کرمان و مسجدی به نام «مسجد قدیم جمعه» در یزد نیز تا حدود قرن نهم مورد استفاده اهل علم بود.
,در تاریخ سیستان اثر ابن فقیه آمده است که یکی از حکام عرب به نام «عبدالرحمان ابن سمره» (قرن اول هجری) مسجدی به نام مسجد «آدینه» ساخت که حسن بصری عالم معروف دینی مدتها در آنجا سرگرم تدریس و تعلیم بود. در بخارا نیز مسجدی به نام «قبه الاسلام» وجود داشته که برای تعلیم علوم از آن استفاده می شده است.
,مورخ معروف «ابن فقیه» در تاریخ سیستان و بلخ و هرات از مساجد زیادی نام می برد که در آنها دانشمندان اسلامی برای تعلیم حاضر می شدند.»
,در شیراز نیز مساجدی با همین شیوه ی تربیتی وجود داشته اند که ابن بطوطه در «رحله ی ابن بطوطه»، (جلد اول ص ۱۴۲، چاپ مصر) و در حین سفر خویش به شیراز از حضور خود در درس حدیث در مسجد جامع این شهر یاد می کند. وی اشاره می کند که تشکیل حلقه های تربیتی به این شیوه تا قرن هشتم هجری قمری ادامه داشته است.
,نیشابور نیز یکی از مراکز پرسابقه در تعلیم علوم دینی به شمار می رفت. مساجدی چون «جامع منیعی»، «مسجد مطرزی» و «مسجد قدیم» در این شهر واقع بودند.
,در کرمان مسجد بزرگی به نام «جامع تورانشاهی» وجود داشت در آن کتابخانه ای تاسیس شده بود که پنج هزار جلد کتاب داشت و در یزد یکی از امرای دوره ی سلجوقی مسجدی به نام «مسجد قدیم جمعه» ساخت که تا حدود قرن نهم مورد استفاده اهل علم بود (تاریخ جدید یزد، ص ۶۷، چاپ یزد).
,اینها نمونه هایی از برخی شهرهای بزرگ ایران است که به رسم معهود آن زمان مانند سایر بلاد اسلامی در آن، حوزه های تدریس تشکیل می شد.
,رسیدگی به معیشت علم آموزان
, رسیدگی به معیشت علم آموزان,در مساجد عموما به طالبان علم کمک های مالی می شد. به این کمک خرج «اجراء» می گفتند. این هزینه از محل موقوفات مسجد تامین می شد. علاوه بر این برخی از بزرگان از اموال خود برای خرج تحصیل شاگردان نصیبی تعیین می نمودند. برای مثال می توان به «صاحب ابن عباد» وزیر مشهور آل بویه در ایران اشاره کرد که هر سال پنج هزار دینار برای این امر به بغداد می فرستاد تا میان علما، فقها، سادات، فقرا و شاعران تقسیم شود (تجارب السلف، هندوشاه چاپ تهران ص ۲۴۴). «نظیر این عمل را محمد ابن منور نویسنده ی «اسرار التوحید» از خواجه نظام الملک با توضیح بیشتر نقل کرده است.»
,___________________
, , دکتر علی جوادی,انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه