زنان و دانش پژوهی در اسلام
ن همانند مرد تمایل فطری به علم جویی و دانش پژوهی دارد تا بتواند بر مجهولاتِ خود فائق آید و بر داناییِ خویش بیفزاید. در روزگارانِ گذشته این احساس فطری زن به گونهای سرکوب شده است، بدین معنا که برای آموزش زن، هیچ برنامهای نبود، سهل است که ممانعت هم میکردند.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا، به نقل از حیا، اسلام با دستور اکید خود، حسِّ فطریِ علم پژوهشی انسان را بیدار ساخت و اهمیت علم و دانش را گوشزد فرمود به طوری که اولین آیه قرآنی با خواندن، تعلیم و قلم بوده است:
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, حیا,
«اِقرَأ وَ ربّک الاَکرمُ الَّذی علَّم بِالقَلِم عَلَّم الاِنسانَ ما لم یَعلم»
در این آیت قرآنی، صحبت از انسان است، نه مرد تنها و یا زن تنها.
,
یکی از افتخارات دین مبین اسلام این است، در روزگاری که تاریکی جهل سراسر جهان را گرفته بود، بیشترین تشویقها را برای فراگیری علم نمود. بلکه آموختن علم را برای همه انسانها اعم از زن و مرد واجب کرد. علاوه بر خطابهای کلی که به صورت عامّ تشویق به آموختن میکند، مانند: «قُل هَل یستوِی الّذین یَعلمون وَالَّذین لا یَعلمون» بگو آیا کسانی که میدانند و کسانی که نمیدانند یکسانند؟
,
یا آیه:
«یَرفع الله الّذین آمنوا منکم وَالّذین اوتوا العِلم درجات»
خدا رتبه کسانی از شما که ایمان آوردهاند و کسانی که دانشمندند بر حسب درجات بلند گردانید»
,
,
این آیات تشویق همگانی است و اختصاص به صنف خاصی ندارد.
,از رسول خدا صلّی الله علیه و آله نقل است که علم طلبی را برای زنان لازم و آن را فریضه دانسته و ثانیاً: هیچ زن و مردی را از این قاعده مستثنا نکرده است:
,
طَلَبَ العِلمِ فریضهً عَلی کلّ مسلِمٍ و مسلمهً»
آموختن دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.
,
این روایت رشد و تعالی را در ابعاد مختلف بر زنان مسلمان واجب نموده و آنها را از ذلت ابزار بودن و ظرف تولید قرار گرفتن و محروم بودن از تمام مواهب زندگی نجات بخشید، زیرا کسی که از علم و دانش بهرهای ندارد سعادت و سعادتمند شدن را نمیشناسد که برای به دست آوردنش تلاش نماید، لذا از تمام نعمتهای روحی و معنوی محروم است.
,زنان از صدر اسلام به بعد محرومیتها و ذلتهای گذشته را فراموش کرده و با توصیههای پیامبر صلّی الله و علیه و آله مدارج کمال و ترقی را پیمودند و به افتخار بیعت با آن حضرت صلّی الله و علیه و آله نایل گشتند، تا جایی که روایت کننده و بیان کننده گفتار معصومین علیه السلام نایل گشتند، تا جایی که روایت کننده و بیان کننده گفتار معصومین علیه السلام شدند و در نهایت راه اجتهاد و فقاهت را طی کردند.
,قال رسول الله صلّی الله و علیه و آله: اضربوا النساء علی تعلیمِ الخیر؛ زنان را در آموزش خیر و نیکی تنبیه کنید.
,همچنین فرمود: نِعَم النساءٌ الانصار لم یمنَعهُنَّ الحیاء أَن یَتَفَّهنَ فی الدین؛ زنان انصار خوب زنانی هستند حیا و شرم مانع فقه آموزی آنان نیست.
,خداوند پس از خلقت انسان و تعلیم اسماء فرقی در آموختن علوم میان زن و مرد قائل نشده و میفرماید:
,«وَ عَلَّمَ الادَمَ الاَسماءَ کلَّها»
,حضرت علی علیه السلام میفرماید: اطلب العلم و لو بالصین؛ طلب علم کن ولو تا چین سفر کنی.
,این فرمایش از مولای متقیان زمانی صادر میشود که مردم با شتر سفر میکردند و از حجاز تا چین مسافت زیادی بود. حضرت با توجه به تمام این خصوصیات توصیه به تعلیم و تعلّم میکنند؛ یعنی علم به قدری ارزشمند است که اگر برای فراگیریاش به چین هم سفر کنی راه زیادی نرفتی. در این روایت حضرت، از جنس خاصی صحبتی به میان نیاورده بلکه به طور کلی و عام فرمودند که شامل هر دو جنس مرد و زن میشود.
,امام صادق علیه السلام میفرماید: الناس ثلاث عالم، متعلم او رعاء؛ مردم سه دستهاند: عالم ، متعلّم و نادان.
,امیرالمومنین در نهجالبلاغه میفرماید: الناس ثلاثه فعالمٌ ربانیٌ و متعلمٌ علی سبیلِ نجاهِ و هَمَج رعاعٌ؛ مردم سه دستهاند: علمای الهی، دانش طلبانی که در راه نجات، دنبال تحصیل علمند و سوم احمقان بی سر و پا که به دنبال هر سر و صدایی و با هر بادی حرکت میکنند.
,در این روایت هم صحبت از ناس(مردم) است و قیدی به نوعی معین نشده و شامل هر دو صنف است.
,در اینجا مسئله مرد و زن مطرح نیست، بحث راجع به آدم و حقیقت اوست و بعد معنوی او مطرح است که تعلیم اسما را درک میکند. در قرآن مورد خطاب «ناس» است که شامل هم مرد است و هم زن. پس زنان هم مورد خطاب آیه میباشند که باید به دنبال تعلیم و تعلم بروند.
,در تاریخ آمده است که: یکی از کارهای حضرت زهرا علیه سلاماللهعلیها تعلیم دادن به زنان جدیدالاسلام مدینه بود. هرگاه زنان مدینه مشکلی پیدا میکردند و خدمت رسول خدا میرسیدند و سؤال میکردند، حضرت آنها را به منزل دخترش حضرت زهرا سلاماللهعلیها راهنمایی مینمود.
,در تاریخ اسلام زنان بسیاری داریم که در علم و اجتهاد به مرحله عالی رسیدند. زینب عطاره که به خرید و فروش لوازم آرایش زنان اشتغال دارد نزد پیامبر آمد و از چگونگی آفرینش جهان پرسید، رسول خدا صلَّی الله و علیه و آله پاسخ او را به شرح باز گفت و از ابتدای خلقت برایش سخن گفت.
,این گونه مسائل بیانگر این مطلب است که رسول خدا صلّی الله و علیه و آله تا چه حد به بالا رفتن سطح معلومات زنان اهمیت میدادند، لذا به دختر و همسران خود طوری مطالب را آموختند که صحابه از آنها سؤال میکردند. روزی ابن مسعود نزد فاطمه سلاماللهعلیها آمد و گفت: آیا پیامبر صلَّی الله و علیه و آله چیزی از دانش نزد شما گذارده است؟ فاطمه سلاماللهعلیها به کنیزش گفت: برگههایی را که از پدرم بر جای مانده بیاور. این یک نمونه از موارد بسیار است. این نهضت علمی در میان زنان تحولی در فرهنگ جزیره العرب و سرزمینهای اسلامی ایجاد کرد. این در زمانی بود که مردان هم از نعمت علم محروم بودند و در پرتو این نهضت، زنان آثار علمی زیادی پدید آوردند. در نقل حدیث و روایت کتابهایی مانند، مسند فاطمه، مسند عایشه، موسوعه امهات المومنین، جامع مسانید النساء، این مطلب را روشن میکند در دورههای مختلف اسلامی زنان بزرگی تدریس داشتند.
,زینب، دختر محمد بن عثمان دمشقی، جلسه درس داشت که کمتر از پنجاه نفر در درسش شرکت نمیکردند و ابن حجر یکی از آنان بود. ابن عساکر نزد بیش از هشتاد زن کسب دانش حدیث کرد. آخوند ملا محمد صالح مازندرانی داماد علامه مجلسی اول شب عروسی مشغول مطالعه بود،زیرا مسئله علمی بسیار مشکلی برایش پیش آمده بود که هر چه فکر و مطالعه میکرد موفق به حل آن نمیشد، عروس با کنجکاوی خاص خود پی برد که مسئله چیست و در چه کتابی است، فردا صبح که داماد برای تدریس از منزل خارج شد، عروس برخاست و مسئله را پیدا کرد و آن را با شرح و بسط نوشت و داخل کتاب گذاشت، شب که داماد کتاب را باز کرد و آن نوشته را دید به مقام علمی همسرش (آمنه) پی برد، پیشانی بر خاک نهاد و سجده شکر به جای آورد که خداوند چنین همسر دانشمندی به او عطا کرده است.
,در عصر حاضر نیز بانو امین اصفهانی یک بانوی مجتهد و مفسر قرآن کریم است. وی یک حکیم و عارف و راهنمای احکام دین بود، که مایه افتخار بانوان در جهان اسلام است. او در کسب علم و دانش به قدری جدّی بود که یکی از استادان ایشان نقل میکند، روزی شنیدم فرزند ایشان فوت شده، فکر کردم خانم دیگر درس را تعطیل خواهد کرد، ولی با کمال تعجب دو روز بعد خدمتکار ایشان به سراغ من آمد که به منزل ایشان بروم و من از این علاقه او به تحصیل سخت متعجب شدم.
,این همه پیشرفتهای علمی که از صدر اسلام تاکنون مشاهده میشود بر اثر تعلیمات اسلام است. در چهارده قرن قبل زن و مرد را برای کسب علم و دانش برابر هم قرار داد و بالاترین تشویقها را جهت فراگیری علم نمود. امّا اروپای متمدن تا همین چندی پیش زنان را از حق کسب معرفت و علم محروم میداشت، باز مهمتر آنکه اسلام این حق را به زنان بدون هیچ گونه فشار و ضرورت اجتماعی نظیر اعتصاب و جنجال به آنها داده است. اما اروپا به حکم ضرورت و قیام زنان و فشار و تهدید و عوامل مختلف اقتصادی و سیاسی ناگزیر به تسلیم و اعطای این حق شد.
,در همه اوقات زنان آماده برای خدمت به همنوع خود بودند و هیچگاه از تلاش و کوشش غافل نبودند، حال این تلاش گاه جنبه خدماتی و کمکرسانی و یا جنبه علمی و فرهنگی داشت. پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی، زنان استعدادهای خود را بیشتر بروز دادند و در صحنههای مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و خدماتی حاضر شدند. بسیاری از بانوان که در طول عمر خود امکان تعلیم برای آنها نبود با اشتیاق فراوان، مشغول فراگیری علوم شدند؛ به گونهای که گویا میخواهند راه چندین ساله را یک روزه طی کنند.
,
استقبال خواهران کم سواد و بی سواد از نهضت سوادآموزی نشاندهنده شوق بی نظیر به تعلیم و تعلّم است. زنان مسن و جوان و نوجوان در طول بیست سال بعد از پیروزی مشغول علم آموزی در کلاسها در دو دوره مقدماتی و تکمیلی میباشند. بسیاری از دختران جوان از این کلاسها به دانشگاه راه پیدا کردند و عده زیادی از آنها متفرقه امتحان داده و به دبیرستان رفتند. این امر ثابت میکند که بانوان تا چه حد به تعلیم و تعلم علاقه داشتند.
________
غلامحسین مرادی
,
, غلامحسین مرادی,
انتهای پیام/گ
,]
ارسال دیدگاه