بررسی راهکارهای ایجاد شهر ایمن در مقابل زلزله
مقاله حاضر با بیان این حقیقت که شهر تهران به علت قرار گرفتن بر روی کمربند زلزله خیز و وجود گسل های فراوان در معرض خطر زلزله قرار دارد، به اثبات این فرضیه پرداخت که این شهر در مقابل زلزله احتمالی ایمن نیست.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از نایین نا، علیرضا عابدی، مدرس و کارشناس ارشد مرکز آموزش علمی کاربردی هلال احمر اصفهان طی مقاله ای به بررسی راهکارهای ایجاد شهر ایمن در مقابل زلزله که مطالعه ای موردی در زمینه زلزله تهران پرداخته است.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, نایین نا,مقدمه
, مقدمه,بدون شک حوادث و سوانح علاوه بر خسارات مالی و اقتصادی ، تلفات جانی و آسیب های اجتماعی برای جوامع انسانی، مانع مهمی در روند توسعه کشورها به شمار میروند.امروزه رشد و توسعه شهر تهران یا به تعبیر درست تر گسترش تقریبا ناموزون، برنامه ریزی نشده، بدون قاعده و بی رویه شهر تهران به عنوان پایتخت سیاسی و اقتصادی ایران به گونه ای است که درصورت رخداد زلزله احتمالی در این کلان شهر ، فاجعه ای عظیم و مخرب شکل خواهد گرفت فاجعه ای که آثار و تبعات آن تا سالهای سال بر کشورایران سنگینی خواهد کرد. به استدلال بسیاری از کارشناسان و محققان حوزه زلزله شناسی ، شهر تهران نه تنها به علت قرار گرفتن برروی کمربند زلزله آلپ ، هیمالیا و وجود گلسهای فراوان در دامنه البرز، در معرض خطر زلزله ای ویرانگر با قدرت بالای ۷ ریشتر به سر میبرد که مضافا در مقابل خطر این زلزله ایمن نیست ، مقاله حاضر قصد دارد به بررسی این موضوع بپردازد که چه راهکارهایی به منظور ایجاد یک شهر ایمن در برابر زلزله برای تهران می توان اتخاذ کرد. به گونه ای که در صورت وقوع زلزله احتمالی ابعاد این سانحه را کنترل واز تبدیل شدن به یک فاجعه جلوگیری نمود.
,زلزله تهران
,منطقه البرز مرکزی زلزله خیز است طی سالیان گذشته بیش از ۲۰ زمین لرزه با بزرگی بالاتر از ۵/۶ ریشتر در البرز مرکزی به وقوع پیوسته است .موقعیت تهران در مجاورت با رشته کوه البرز یعنی واقع شدن بروی کمربند زلزله خیز آلپ – هیمالیا از یک سو و از سوی دیگرگسل های فراوان در لایه های آبرفتی دامنه البرز و همینطور وجود زلزله های تاریخی که از گذشته های بسیار دور تا به حال چندین بار تکرار شده است و خسارات و تلفات زیادی بر جای گذاشته همه و همه دال بر زلزله خیز بودن تهران دارد . اولین زلزله ثبت شده در ری بوده و حتی لغت ری که در زبان یونانی گیر ، راگا و رکس گفته می شود به معنای زیر و رو شدن است و نام روستایی به نام بوم هن که در فارسی به معنای حرکت زمین می باشد ، باز دلیل این موضوع است.
,تهران در سال ۱۱۶۶ به پایتختی انتخاب شد ، در آن زمان محدوده کوچکی با وسعت ۳۰ کیلومتر مربع و با جمعیتی حدود ۱۵۰۰۰ نفر بوده است. اما امروزه با وجود وسعتی بالغ بر ۹۰۰ کیلومتر مربع و جمعیتی بیش از ۱۳ میلیون نفر ، تصور وقوع زلزله ای در این گستره می تواند فاجعه ای عظیم و وحشتناک را رقم بزند.
,گسل های تهران :
, گسل های تهران :,گسل های اصلی تهران به سه دسته تقسیم می گردد :
,گسل های اصلی و لرزه زا با طول بیش از ۱۰ کیلومتر که جزء گسل های فشاری و پر انرژی هستند که همزمان بازگشت طولانی تری دارند و همدیگرگرا هستند.گسل شمال تهران ، مشاء ، قشم ، نیاوران، محمودیه ، شمال ری ، جنوب ری و کهریزک از اینگونه اند.
,گسل های متوسط باطول ۲ تا ۱۰ کیلومتر
,گسل های فرعی کمتر از ۲ کیلومتر
,به نظر بسیاری از محققان ، ساختمانهای شهر تهران بر خلاف ساختمانهای تمام شهرهای زلزله خیزی چون توکیو و سانفرانسیسکو کاملا ناایمن بوده و بسیاری از ساکنان خانه های بتنی غیر مقاوم نیز در صورت وقوع زلزله ای شدید به کام مرگ خواهد رفت . رشد ناموزون ، بی قاعد و بی رویه شهر تهران امروز به گونه ای است که حدود ۸ میلیون نفر از جمعیت این شهر در ناحیه بسیار خطرناک سکونت دارند.تحقیقات زمین شناسی پیش بینی می کند زلزله ای با بزرگی ۷ ریشتر در تهران ۶۴۰۰۰۰ مسکن از مجموع ۱۱۰۰۰۰۰ مسکن را ویران کرده و بیش از یک میلیون و نیم از جمعیت تهران را کشته و حدود چهارمیلیون و سیصدهزار نفر را زخمی می کند.واقعیت آنست که تهران زلزله خیز است و در معرض خطر.
,در صورتیکه تلاشی در جهت ایمن سازی تهران به عنوان پایتخت جمهوری اسلامی ایران در مقابل زلزله صورت نگیرد ، زلزله ای با مقیاس ۷ ریشتر می تواند فاجعه ای را ایجاد کند که در هیچ کجای دنیا مشابه آن اتفاق نیفتاده است.با تمامی آنچه درباره زلزله تهران گفته شد در این نظریه که تهران زلزله خیز است هیچ شکی وجود ندارد ، امکان وقوع زمین لرزه را هیچ کسی نمی تواند پیش بینی کند همانگونه که هیچ کس نمی تواند بگوید درتهران زلزله نخواهد آمد.
,راهکارهای ایجاد شهر ایمن در برابر زلزله :
, راهکارهای ایجاد شهر ایمن در برابر زلزله :,۱-مدیریت بحران مبتنی بر همکاری و مشارکت
,گروهی از صاحب نظران قرن بیست ویکم را عصر مشارکت نام نهاده اند.این گروه معتقدند حضور و مشارکت مردم در عرصه های مختلف اداره امور جامعه نه تنهاباعث بهره مندی از فوائد اندیشه وتجارت شهروندان و مردم خواهد شد بلکه شوق و رغبت آنها را به حفظ آنچه از راه این مشارکت به دست می آید برمی انگیزد.سازمان جهانی بهداشت مشارکت را مجموعه ای از همکاری ، سازماندهی و توانمندسازی در نظر گرفته است.
,فرآیند ارتقای مشارکت در نظام مدیریت بحران از طریق به هم پیوستن تلاشها و کوشش های افراد،خانواده ها و جوامع به منظور بالا بردن ایمنی از یکسو و از سوی دیگر سازمانها ، مقامات و مسئولین متولی مدیریت بحران امکان پذیر می شود.
,اقدامات و فعالیتهای ارتقای مشارکت جامعه در تمامی مراحل چرخه مدیریت بحران از مرحله پیشگیری تا بازسازی می تواند در افزایش ایمنی شهرها موثرباشد.آگاهی شهروندان از انواع مخاطرات و سطح آسیب پذیری جامعه ، موضوع ایمنی ، گسترش آموزشهای لازم در خصوص سوانح ومخاطرات از مهمترین جنبه های ضروری در فرآیند مشارکت بشمار می روند.
,شکی نیست که مدیریت بحران مبتنی بر مشارکت جامعه یا جامعه محور برای رویارویی مناسب و مدیریت بحران موفق لازم است واین بدان معنی است که مردم در معرض خطر در شهری همانند تهران در تمامی مراحل و روندهای برنامه ریزی و اجرای مدیریت بحران مشارکت نمایند.
,تشکیل گروههای داوطلب واکنش اضطراری محله از جمله ساز وکارهای مناسبی است که در صورت اجرای صحیح و مناسب می تواند در افزایش مشارکت شهروندان تهرانی موثر و مفید واقع شود.برای رسیدن به سطح استاندارد و مطلوب جامعه ایمن باید از مشارکت همه افراد جامعه استفاده نمود.
,۲-تخصیص بودجه مناسب و کافی برای مقابله با زلزله
,تجربه نشان داده است در کشورهایی که در امر مدیریت بحران موفق عمل نموده اند ، همواره بخش قابل ملاحظه ای از بودجه عمومی کشور با هدف عملکرد درست چرخه بحران هزینه شده است.ژاپن مصداق این نظریه است به گونه ای که۵درصد بودجه کل کشور بدین منظور اختصاص می بابد. این بودجه می تواند هم در برنامه های کاهش مخاطرات و اثرات ناشی از آنها و هم در برنامه های آمادگی و نیز راهبردهای مقابله و بازسازی هزینه گردد.تردیدی نیست که فرهنگ سازی در این خصوص که هزینه کردن برای پیشگیری از مخاطرات صرف هزینه نیست بلکه خود یک نوع سرمایه گذاری است که در راستای ایجاد جامعه ای ایمن در برابر بلایا هم شهروندان و هم دولت از آن منتفع خواهند شد.
,یکی از نقاط ضعف نظام مدیریت بحران در ایران از این منظر می تواند این موضوع باشد که بودجه های موردی آن هم تنها برای مقابله با سوانح رخداده در نظر گرفته می شود و عملا بودجه مناسب و کافی برای پیشگیری دربرابر بلایا تخصیص داده نمی شود. هرچند در قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور ذیل ماده ۳۱ درخصوص بخشی از مقررات مالی دولت در این زمینه اقدامات مناسبی تمهید گردیده است.
,مطالعات نشان می دهد در صورتیکه سالانه ده درصد ازساختمانهای شهر تهران مقاوم سازی شوند که این امر در صورت آگاهی شهروندان از منافع آن در برابر خطر زلزله تسریع نیز خواهد یافت ، مدت ده سال می توان شهری ایمن در برابر زلزله ایجاد کرد.
,۳-ارزیابی مستمر و مداوم ایمنی مکانهای مهم از جمله مدارس و بیمارستانها و مکانهای عمومی دیگر
,بیمارستانها و مدارس از جمله امکاناتی است که در زمان پاسخگویی به سوانح می توان از آنها در راستای امدادرسانی مورد بهره برداری قرار داد. هرجند مقاوم بودن مکانهای فوق الاشاره در کاهش اثرات مخرب ناشی از زلزله نیز می تواند در شهری چون تهران از بروز فاجعه تا حدودی جلوگیری نماید.
,آسیب پذیری بیمارستانهای تهران در مقابل خطر زلزله آنگونه که معاون وزیر بهداشت وقت در صحبت های خود بدان اشاره می کند ، بیانگر عمق فاجعه ای است که ضرورت توجه مسئولین امر به این مسئله را دوچندان می کند ، آنجا که ۹۰ درصد از بیمارستانهای تهران در مقابل زلزله تهران تاب مقاومت ندارند.
,۴-اعمال استانداردهای لازم و کافی برای ساختمان سازی و برنامه توسعه شهری
,مهمترین عامل تلفات جانی در زلزله های شدید خرابی ساختمانها در اثر لغزش زمین می باشد ، به گونه ای که در زلزله ۱۹۹۵ کوبه ژاپن علت بیش از دو سوم تلفات ، خراب شدن ساختمانها در زلزله گزارش شده است.در زلزله ۱۳۸۲ شهرستان بم نیز عامل اصلی تلفات انسانی ، خرابی ساختمانهای خشتی و حتی ساختمانهای جدید فولادی و بتنی بوده است. بنابراین جلوگیری از فروریختن ساختمانها ، موثرترین راه کاهش تلفات جانی و همچنین کاهش نیاز به امکانات امدادی و اقدامات اضطراری به شمار می رود.
,امروزه در شهری چون تهران که روز به روز در حال توسعه باشد ، میزان ساختمان سازی نسبت به کل ساختمان های موجود افزایش چشمگیری دارد ، بدیهی است نحوه ساخت ساختمانها در کاهش یا افزایش مخاطرات سوانح بویژه زلزله نقش بسیاز موثری دارد ، به طوری که می توان با ارتقاء کیفیت ساختمانهای جدید طی دوره زمانی نه چندان طولانی میزان مخاطرات را به میزان قابل قبولی کاهش داد.
,نظام مدیریت بحران در شهر تهران باید بپذیرد که ارتقای کیفیت ساختمان سازی جدید مستلزم ارتقای کیفیت در مراحل مختلف طراحی ، ساخت ونظارت است که تحقق آن مستلزم بازتعریف صحیح روابط کاری و اداری با انجام کنترل های لازم از طریق سازمانهای بازرسی کارآمد ، فرهنگ سازی ، اطلاع رسانی و آموزش مناسب نیروهای دخیل و شهروندان به عنوان مصرف کنندگان نهایی محصول می باشد. در کنار آن تدوین قوانین ، آئین نامه ها و ضوابط مربوطه و همتراز آن اجرای این قوانین نقش بسزایی در ارتقای سطح ایمنی شهرها از جمله کلانشهر تهران خواهد داشت.
,اگر بخواهیم کمی جامع تر به موضوع نگاه کنیم می توان شناسایی نقاط لرزه خیز و عدم ساخت و ساز برروی آنها ، شناسایی نقاط امن ، بهبود وضعیت منازل مسکونی و مقاوم سازی را به چک لیست بالا اضافه نماییم.
,۵-برگزاری دوره های آموزشی پیشگیری و کاهش اثرات زلزله در سطح محلات و نقاط پر جمعیت شهری
,با توجه به اهمیت نقش و جایگاه آموزش در تمامی مراحل چرخه مدیریت بحران به ویژه در مرحله پیشگیری و کاهش اثرات مخاطرات به وضوح مشاهده می شود توجه در خور شایسته ای به این موضوع در برنامه ریزیهای مدیران شهری صورت نگرفته است به گونه ای که نه در مدارس و نه در دانشگاهها و نه دیگر مراکز برنامه ای در مورد کاهش مخاطرات ناشی از زلزله حداقل در تهران وجود ندارد.
,تجربه نشان داده آموزش و به ویژه تبدیل آن به مهارت در کلیه مراحل نظام مدیریت بحران مورد کم توجهی قرار گرفته است .زنگ زلزله و اجرای مانور زلزله بیشتر به یک اپیزود نمایشی طنز شباهت دارد تا به یک لایه مهم از برنامه ریزی مدیریت سانحه.
,بنابراین برگزاری دوره های آموزشی مستمر ، مداوم و هدفدار در خصوص پیشگیری و کاهش اثرات زلزله در تهران از چنان اهمیتی برخوردار است که تمامی کارشناسان این حوزه بر اجرایی نمودن آن در سطح محلات ،مدارس و نقاط پر جمعیت شهری تاکید ویژه ای دارند.
,۶-افزایش سطح آمادگی سازمانهای متولی مدیریت سانحه و انجام تمرینات مستمر در جامعه
,وقوع سوانح و حوادث غیرمترقبه هرلحظه محتمل است. بدیهی است دولت ونهادهای عمومی به عنوان عامل محوری مقابله با سوانح وکنترل آثار مخرب ناشی از آن باید امکانات و توان مجموعه ای از سازمانها و دستگاهها و مدیران بحران را بصورت هماهنگ برای انجام این مهم مورد استفاده قرار دهند.
,به منظور هدایت منابع در جهت افزایش کارایی عملیات ، فعالیتهای ستادی و نیز هدایت پذیری نیروهای عملیاتی باید قبل از وقوع سانحه تعریف شده و به طور مستمر تمرین شوند . برای دستیابی به این هدف عموما از برگزاری مانور استفاده می شود.بدون شک برگزاری مانورهای تمرینی روشی مناسب برای آزمودن و ارزیابی سامانه مدیریت بحران در سوانح واقعی است.
,در شهری به وسعت و گستره جغرافیایی تهران با جمعیتی بالا می توان از طریق ستادهای مدیریت بحران مستقر در مناطق ۲۲ گانه شهری با انجام مانورها وتمرینات دوره ای سطح آمادگی سازمانهای درگیر در مدیریت سانحه را ارتقا بخشید که این امر در افزایش میزان ایمنی شهر تهران می تواند موثر واقع گردد.
,۷-هماهنگی سازمانها و دستگاهها
,به جرات می توان گفت هماهنگی از مهمترین چالشهای مدیریت بحران در ایران و کشورهای درحال توسعه می باشد. هماهنگی را می توان به صورت تلاشهای مشترک دستگاهها و سازمانهای مرتبط برای رسیدن به اهداف مشخص و تعیین شده تعریف کرد.
,در سایه چنین تعریفی ازهماهنگی است که در بسیاری از کشورهای جهان ، پاسخ به تبعات و آثار سوانح و بحرانهای رخ داده با همکاری وهماهنگی سازمانهای متعدد صورت می پذیرد. هرچند در دیگر مراحل چرخه مدیریت بحران نیز این همکاری و هماهنگی بین سازمانها ضروری و اجتناب ناپذیر است.
,در کشور ما نیز در راستای ایجاد نظام هماهنگ و یکپارچه مدیریت بحران اقدامات موثری صورت گرفته است تا نظام مدیریت بحران به سوی هماهنگ تر شدن حرکت نماید.
,در همین راستا قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور نیز با محوریت هماهنگ نمودن فعالیتها و اقداامات سازمانهای مرتبط تدوین شده است . انتظار می رود با تصویب این قانون و بر اساس بند ۲ ماده ۸ این قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران بتواند به ایجادهماهنگی و انسجام میان دستگاههای مختلف کشور در مراحل ۴گانه مدیریت منجر شود.
,در کلانشهر تهران از سالها پیش ستاد مدیریت بحران تشکیل و هم اکنون تحت عنوان سازمان پیشگیری ومدیریت بحران شهر تهران فعالیت می نماید.
,شکی نیست که برای دستیابی به شهری ایمن دربرابر زلزله ، هماهنگی امور و مهم تر از آن پذیرش مدیریت یکپارچه و واحد توسط این سازمان از سوی سازمانها و دستگاههای دیگر یک ضرورت به شمار می رود.
,نتیجه گیری:
, نتیجه گیری:,مقاله حاضر با بیان این حقیقت که شهر تهران به علت قرار گرفتن بر روی کمربند زلزله خیز و وجود گسل های فراوان در معرض خطر زلزله قرار دارد ، به اثبات این فرضیه پرداخت که این شهر در مقابل زلزله احتمالی ایمن نیست.
,نویسنده بر این استدلال اصرار دارد که برای تبدیل تهران به یک شهر ایمن در برابر زلزله راهکارهایی وجود دارد که با به کار بستن آن می توان تا حدودی از آثار و تبعات ناخواسته و ویرانگر زلزله کاست.راهکارهایی چون مشارکت دادن شهروندان در مدیریت بحران ، اختصاص بودجه مناسب برای مقابله با زلزله ایمن سازی مکانهای عمومی ، اعمال استانداردهای لازم وکافی در ساختمان سازی ، توجه به نقش آموزش و افزایش سطح آمادگی سازمانهای متوالی و هماهنگی سازمانها و دستگاههای ذیربط از جمله این راهکارهاست.
,بی تردید مشارکت شهروندان و مسئولین در عملیاتی و اجرایی نمودن راهکارهای فوق الاشاره نیز تاثیر بسزایی در موفقیت این برنامه دارد که باید مورد توجه قرار گیرد.
,انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه