فرهنگ مردم مهدیشهر؛
"پیتَکو" پنج روز مازاد آخر سال سنگسری
پنج روز زائد بر 12 ماه در تقویم سنگسری را پنج روز "پیتَکو" می گویند که در انتهای سال سنگسری قرار دارد.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از خبرنگار نیزوا، مردم مهدیشهر و عشایر ایل سنگسری فرهنگ و آیین های خاص و منحصر به فردی دارند که برخی از این آیین ها نه تنها در بین مردم این خطه وجود دارد بلکه در آیین های باستانی و دیگر نقاط سرزمین کهن ایران نیز دیده شده است. از جمله این آیین ها پیتَکوی سنگسری می باشد که معادل پنجک و یا خمسه مسترقه ابوریحان و پیتک(تقویم مازندانی) یا بهیزیک(در روزشمار زرتشتیان) را گویند.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, نیزوا,پنج روز زائد بر 12 ماه در تقویم سنگسری را پنج روز "پیتَکو" می گویند که در انتهای سال سنگسری قرار دارد. طبق تقویم سنگسری یک سال به 12 ماه سی روزه تقسیم می شود که هر روز را نامی خاص میباشد و بعضی از این روزها دارای آداب مخصوص به آن روز است و هر سه ماه در یک فصل جای دارد که 360 روزه مجزا را تشکیل می دهد و پنج روز مازاد سال تا 365 را با نام "پنجه پیتکو" که از روزهای خداست و از 11 فروردین خورشیدی شروع و تا 15 فروردین پایان می یابد که فردای آن روز یعنی 16 فروردین برابر اول "مس مُ" شروع سا ل جدید (نوسال سنگسری است).
,سنگسریها اعتقاد بر این دارند که خداوند جهان هستی را طی 5 روز اول آسمان، سپس آب، و آنگاه زمین، و بعد گیاه و جانوران و در روز ششم انسان اشرف مخلو قات را آفرید و به همین خاطر این پنج روز را روزهای خدا می دانند و به خاطر اینکه از خداوند تشکر کرده باشند به نام روزهای خدا یاد می کنند و مزد کاری نمی گیرند.
,طبق تقویم سنگسری این روز از روزهای خداست و رسم بر این است که در این پنج روز هیچ کارگر یا چوپان یا کشاورزی از کارفرما مزد دریافت نمی کند ولی کار فرمایان نیز به خاطر اینکه حقی بر گردنشان نباشد در شب پایان سال مالی که شب نرون (جشن نر) است هدایای قابل توجه ای که قاعدتا بیشتر از مزد آن 5 روز است به طرف قرار داد خود می دهند و به همین دلیل این ینج روز جزو روزهای سال به حساب نمی آید و در 12 ماه قرار نمی گیرد. قبل از اینکه سال آغاز شود آن را کسر می کنند و ماه اول سال که "مس مُ " نام دارد به معنی ماه بزرگ هم به علت همین 5 روز است (مس) در لغت به معنی بزرگ و ( مُ ) همان ماه است که به ماه بزرگ اتلاق می شود.
,خارج کردن این 5 روز از 360 روز نه تنها در تاریخ سنگسری بلکه در بسیاری دیگر از تقویم ها نیز رایج است
,قابل ذکر است که زمان برگزاری پنجه در نقاط مختلف ایران، متفاوت است. در برخی نقاط در پایان اسفند، برخی نقاط در اواسط فروردین و برخی نقاط هم در پایان فروردین ماه برگزار می کنند.
,دکتر جابر عناصری می نویسد:
,پنج روز(پنجه پیتکو) در مهدیشهر (سنگسر، در نزدیکی شهر سمنان) به روایتی از یازدهم یا سیزدهم ماه فروردین آغاز میشود اکثر مجالس عروسی در سنگسر به هنگام “پنجه پیتکو” است و به قول سنگسریها، پنجه پیتکو بهار است و برای دختران شوهر به همراه میآورد. غالب شبانان مجرد در این ایام به سنگسر برمیگردند و بساط عقد و عروسی به راه میاندازند.
,ابوریحان درباره پنجه مینویسد:
,هریک از ماههای فارسی سی روز است و از آنجا که سال حقیقی سیصد و شصت و پنج روز است، پارسیان پنج روز دیگر سال را پنجی و اندرگاه گویند. سپس این نام تعریب شده و اندرجاه گفته شد و نیز این پنج روز دیگر را روزهای مسترقه نامند، زیرا که در شمار هیچ یک از ماهها حساب نمیشود…”
,ایرانیان زرتشتی این پنج روز را که همزمان با یکی از شش “گاهنبار” است، جشن میگرفتند. مراسم پنجه تا سال ۱۳۰۴، که تقویم رسمی شش ماه اول سال را سی و یک روز قرار داد، برگزار میشد.
,پنج روز آخرسال در بندهشن
,آرتور کریستین سن در کتاب نمونههای نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه ای ایران آورده است:
,این پنج روز آخری (ترفتگ taraftag) به معنای دزدیده است.”هماسپسمان hamaspasmanنام دیگر این پنج روز(ششمین گاهنبار) است. (هماسپسمان) یعنی اینکه،گردآوری به صورت سپاه در جهان اتفاق افتاد،زیرا فروهرهای مردمان به صورت یک سپاه گرد هم میآیند.این پنج روز را پنج روز گاهان(گاثهها) یا پنجه خوب هم مینامند.
,پنجه در دین صابئین مندائی
,صابئین مندایی قومی هستند که در استان خوزستان ایران و برخی از شهرهای عراق زندگی میکنند و دارای دین و مناسک خاصی هستند و در قرآن در شمار (اهل کتاب) آورده شدهاند.
,طبق روایات مندائی کل کائنات توسط هیی(خداوند) خلق میشوند.اولین پرده آفرینش مربوط به آفریدن پنج فرشته مقرب است که در طی پنج روز صورت میگیرد.این پنج روز را ایام “پروانایی” یا ایام پنجه میگویند که بزرگترین عید مندائیان هم در همین روزهاست.این ایام معادل با اواخر اسفندماه و اوایل فروردین(۲۷اسفند تا ۴فروردین) است.این پنج روز در خارج از ماههای مندائی قرار دارند و پنج روز اضافه در هر سال شمرده میشوند و همچنین از پاکترین ایام در گاهشماری مندائیان هستند. برعکس بقیه اوقات که مناسک دینی مندائیان فقط باید در روز انجام گیرد، در این ایام میتوان مبادرت به اجرای مناسک در شب هم نمود.
,گاهنبارِ هَمَسپَتمیدیوم
,زرتشتیان شش گاهنبار دارند.هر کدام از این گاهنبارها که از جشن های اصلی زرتشتیان محسوب میشوند، شامل پنج روز هستند.
,گاهنبار همس پت میدیوم(هماسپسمان پهلوی)، ششمین و آخرین گاهنبار و مصادف با پنج روز پایانی سال و به گاهنبار پنجه یا پنجی هم معروف است.
,زرتشتیان گاهنبار پنجه را در پنج روز پایان سال مانند گاهنبارهای دیگر برپا میدارند. آنان گاهنبار را در خانه یا در تالار عمومی برگزار میکنند. افزون بر این چون عدهای باور دارند که میزبان فروهر درگذشتگان نیز هستند، پیش از گاهنبار، همه جا را تمیز میکنند و خانه و کاشانه خود را صفا میبخشند تا فروهرهای درگذشتگان را خشنود سازند.
,صاحب برهان قاطع میگوید:” پنجه مسترقه، پنج روز آخر سال است و این پنج روز را فارسیان به غایت معتبر دارند و جامههای نفیس پوشند و جشن سازند و عطریات بسیار به کار برند و گاهنبار همسپتمیدیوم را به عمل آورند، یعنی دعاها و بخوراتی که در روز اول خمسه مسترقه باید خواند و باید کرد در این پنج روز کنند و خوانند.”
,پنجه و بازگشت روان مردگان
,یکی از اعتقادات ایرانیان و بسیاری از مردمان در سرزمینهای دیگر، بازگشت ارواح مردگان در روزهای پیش و یا همزمان با آغاز سال نو بوده است. هماکنون نیز ایرانیان عادت دارند که در آخرین شب جمعه سال و همچنین شب عید نوروز، به قبرستان بروند و برای ارواح رفتگانشان دعا بخوانند و طلب آمرزش کنند.
,چنانکه بعدا خواهیم دید، ایام پنجه نماد آشوب نخستین در کیهان و به نوعی تداعی کننده رستاخیز است.
,این پنج روز به سه دلیل مقدس و ایام شادمانی و البته گاهی نحس بوده است: ۱- پنج روز افزون بر سال محسوب میشدهاند. ۲- ایام نزول فرورها به شمار میرفته است ۳- مصادف با پنج روز گاهنبار همسپتمیدیوم و هم زمان با خلقت انسان بوده است.
,مراسم ایام پنجه در بخش های مختلف ایران، هم با نامهای مختلف، هم در زمانهای مختلف و هم با اعتقادات مختلف برگزار میشده است.
,بیرونی در آثارالباقیه چنین نقل میکند: ” نامهایی که از برای این پنج روز گذاشتهاند غیر از نامهایی است که از برای ایام هر ماه نهادهاند و من این اسامی را در دو کتاب و یا دو نفر یکسان نشنیدهام.”
,برخی از اعتقادات در دیگر مناطق
,ایام پنجه در میان مردم مازندران(آمل) دارای شرایط و سنن خاصی است.برخی آن را نحس و بدیمن و بعضی آن را مبارک و میمون میدانند.کسانی که آن را جزء روزهای نحس میدانند از انجام امور مهم خودداری میکنند و معتقدند هر اتفاقی در این چند روز بیافتد بر سرنوشت انسان در سالی که خواهد آمد تاثیر میگذارد.
,باور مردم بر این است که در این پنج روز شرایط آب و هوایی ثبات چندانی ندارد و به همین دلیل به کسی که شخصیت ثابتی ندارد، میگویند: پتک هوا ر مونه( مثل هوای پنجه میماند)
,عشایر کلهرمعتقدند که پنجه از ۱۴ فروردین شروع میشود و تا غروب ۱۸ فروردین ختم میشود.به اعتقاد آنان در این ۵ روز هم روزهای خیر وجود دارد و هم روزهای شر.
,مردم طالقان، روزهای پنجه پیتک را در شمار روزهای عمر خود به حساب نمیآوردند و ترانهای میخواندند که با برگزاری آیینهای شادی در آن زمان مطابقت دارد:
,پنجه نه روز سال دره، نه روی ماه دره، نه روی روز، خوشی و عیش هاکن، هر شب و روز.( پنجه نه در سال است، نه در ماه است و نه در روز. خوشی و عیش کن در هر شب و روز)
,در سرپل ذهاب نیز عشایر منطقه این روزها را جزء سال نشمرده و آن را مهریه حضرت فاطمه زهرا(س) محسوب میکنند و به همین دلیل فرآوردههای لبنی این ایام را شفابخش میدانند.
,در نواحی بیستون هم، مردم در این ایام خوردن شیر و ماست و کره احشام را حرام میدانند و فقط از دوغ آن استفاده میکنند و آن را مجاز میدانند.
,,
منابع:
,1- تحقیقات میدانی نگارنده از سال 1370 تاکنون
,2- تاریخ سنگسری نوشته چراغالی سنگسری 1371
,3- نمونههای نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانهای ایران،آرتور کریستین سن،ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار ـ احمد تفضلی،تهران،نشر چشمه،۱۳۷۷
,4- شاخهی زرین،جیمز جزج فریزر، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران، آگاه، ۱۳۸۲
,5- از اسطوره تا تاریخ، مهرداد بهار، گردآورنده و ویراستار ابوالقاسم اسماعیل پور،ویرایش ۲،تهران،نشر چشمه، ۱۳۷۷
,6- آفرینش و مرگ در اساطیر، تالیف مهدی رضایی،تهران، اساطیر، ۱۳۸۳
,7- آیین شهریاری در شرق، نویسنده سموئیل کندی ادی، مترجم فریدون بدره ای ،تهران، شرکت انتسارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۱
,8- نمونه های نخستین انسان ونخستین شهریار در تاریخ افسانه ای ایران، از آرتورکریستین سن، ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران، نشر چشمه، ۱۳۷۷
,9- تجلی دوارده ماه در آیینه اساطیر و فرهنگ عامه ایران،نوشته دکتر جابر عناصری، موسسه فرهنگی انتشاراتی قمری، زمستان ۷۴
,10- چشماندازهای اسطوره، میرچاالیاده، ترجمه جلال ستاری، تهران، توس، ۱۳۶۲
,11- چند چهره کلیدی در اساطیر گاهشماری ایرانی، انا کراسنوولسکا، مترجم ژاله متحدین، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۲
,12-آیینها و جشنهای کهن در ایران امروز، نوشته محمود روحالامینی، تهران، آگاه، ۱۳۷۶
,13-از نوروز تا نوروز:آیینها و مراسم سنتی زرتشتیان، پژوهش و نگارش کوروش نیکنام، تهران، فروهر، ۱۳۸۲
,14-مجموعه مقالات نخستین همایش نوروز، معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور، پژوهشکده مردم شناسی، تهران، ۱۳۷۹
,15-مقاله پتک و شیشک در گاهشماریهای مردم مازندران، علی ذبیحی
,16-آداب و باورهای پنجه آخر سال در کرمانشاهان، محمد ظریفیان
,17-تعمیدیان غریب، مهرداد عربستانی، تهران، افکار:سازمان میراث فرهنگی کشور
,18-اسطوره بازگشت جاودانه، میرچاالیاده، ترجمه بهمن سرکاراتی، تهران، طهوری، ۱۳۸۴
,,
گزارش از یدالله حاجی علیان
,انتهای پیام
]
ارسال دیدگاه