حمید پور عیسی:
اهمیت اتحاد و همبستگی اجتماعی از منظر قرآن کریم
بقا و استمرار این وحدت و همبستگی اجتماعی، در گرو حفظ الگوهایی است که موجب پیدایش آن شده است. به همین دلیل، می بایست همواره بر فرآیند اجتماعی کردن و تقویت آن و نیز نظارت اجتماعی، متناسب با این ارزش ها تاکید داشت. از این رو، امر به معروف و نهی از منکر عامل مهم بقا و دوام همبستگی است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از روشن خبر، متن یادداشت، دکتر حمید پور عیسی، عضو هیات علمی دانشگاه گیلان، با عنوان “اهمیت اتحاد و همبستگی اجتماعی از منظر قرآن کریم ” به شرح ذیل می باشد:
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, روشن خبر, روشن خبر, روشن خبر,صریح ترین آیه ای که به موضوع همبستگی اجتماعی اشاره دارد، آیه ۱۰۳سوره آل عمران است. در این آیه، هیچ یک از ویژگیهای انسانی از جمله مشترکات قومی، خونی، نژادی، زبانی و … به عنوان عامل همبستگی شناخته نشده است، زیرا هیچ یک از این ویژگیها برخاسته از فطرت مشترک همه انسان ها نیست. در نتیجه، هرچند در مواردی موجب هم گرایی و جمع کردن عده ای می شود، اما عده ی بیشتری را خارج می کند. این امر خود، عامل گسست و جدایی می شود . عاملی که در این آیه، مورد تأکید قرار گرفته است، پیروی عقیدتی و التزام عملی به دین اسلام است و از همگی خواسته است که به ریسمان الهی چنگ زده و از هرگونه تفرقه پرهیز کنند.
,نکته مهم در این آیه، این است که از مسلمانان خواسته شده، همگی به صورت همبسته و در قالب امت اسلامی بر محور دین اسلام و آموزه های آن، به صورت یک اجتماع واحد جمع شوند و به ریسمان الهی چنگ بزنند، نه آنکه هر یک از آنها به صورت جداگانه و فردی مؤمن شوند و ایمان بیاورند در ادامه، یعنی آیات ۱۰۴ و ۱۰۵ آل عمران، به دو نکته دیگر در باب همبستگی مسلمانان اشاره شده است. یکی آنکه، مسلمانان پس از اسلام آوردنشان، آثار خوب بندگی خدا را مشاهده کرده اند. اسلام اختلافات آنها و قتل و غارت ، که عامل گسست اجتماعی است، را از میان آنها برداشت و به جای آن، اتحاد و یکپارچگی را در میان آنان ایجاد و رواج داد. نکته دیگر آنکه، از مسلمانان خواسته شده تا با دعوت دیگران به اسلام، زمینه اتحاد و همبستگی را در میان آنها ایجاد کرده، از اختلاف دوری نمایند. و با این کار، زمینه توسعه همبستگی را فراهم نموده، و در امت بزرگ اسلامی قرار گیرند، در نتیجه، از مزایای متفاوت مسلمانی بهر ه مند شوند.
,سید قطب، در خصوص همبستگی اجتماعی ناشی از اسلام، به این نکته اشاره کرد که این همبستگی همراه با تألیف قلوب بوده، و این نوع همبستگی و اتحاد از عمق قابل توجهی برخوردار است و ماندگاری آن بیش از انواع دیگر است. (سید بن قطب، فی ظلال القرآن، ج ۱، ۴۴۳)وی از همین آیه استفاده می کند که این نوع وحدت و همبستگی اجتماعی، می بایست فراگیر شده و در راستای شکل گیری جامعه جهانی باشد. طبعاً امر به معروف و نهی از منکر، که لازمه جهانی شدن اسلام است، در عرصه بین الملل، نیازمند تشکیل یک حکومت مقتدر و یک سلطه قابل قبول است. بنابراین، از این آیه می توان همبستگی اجتماعی در سطح بین الملل را در راستای شکل گیری امت واحده اسلامی به دست آورد.
,بقا و استمرار این وحدت و همبستگی اجتماعی، در گرو حفظ الگوهایی است که موجب پیدایش آن شده است. به همین دلیل، می بایست همواره بر فرآیند اجتماعی کردن و تقویت آن و نیز نظارت اجتماعی، متناسب با این ارزش ها تاکید داشت. از این رو، امر به معروف و نهی از منکر عامل مهم بقا و دوام همبستگی است.
,آیات دیگری که به عوامل همبستگی اجتماعی در جامعه اشاره دارد، آیات ۲۳ تا ۲۵ سوره إسراء است. این آیات، به روابط عاطفی فرزندان با والدین و حفظ حریم آنان اشاره دارد. از آنجایی که هر یک از فرزندان، به طور معمول عضوی از یک خانواده هستند، همان گونه که از فرزندان خود احترام دریافت می کنند، به والدین خود احترام می گذارند. این رابطه عمیق و صمیمی از نوع مبادله غیر مستقیم نابرابر است که احتمال بقای بیشتری و تأثیر گذاری بهتری را به دنبال دارد.
,علامه طباطبائی معتقد است: این نوع رابطه عاطفی، اگر در جامعه کم رنگ شود، جامعه انسانی متلاشی می شود. از این رو، نسل های آتی می بایست به نسل های گذشته پیوند خورده، و از آنها حمایت نمایند. نکته ای که در این آیه قابل توجه است، اینکه از آنجایی که حمایت والدین از فرزندان ریشه در غرایز و فطرت آدمی دارد، والدین به طور طبیعی و بدون نیاز به سفارش و تأکید از فرزندان خود حمایت می کنند. اما فرزندان ممکن است تحت تأثیر عوامل و شرایط متفاوتی، حمایت از والدین را به فراموشی بسپارند.
,از این رو، می بایست این امر به آنان یادآوری شده، به عنوان یک ارزش اجتماعی تلقی شده و هنجارهایی برای آن وضع گردد. با این تدبیرها؛ یعنی حمایت والدین از فرزندان، که ریشه در فطرت و غریزه دارد، به علاوه حمایت فرزندان از والدین، که به نوعی ریشه در ارزش های دینی و اخلاق دارد، در جامعه فراگیر شده و نهایتاً به یک ارزش اجتماعی تبدیل می شود: در نتیجه شکاف بین نسل ها به حداقل رسیده و مانع از آن می شود که تفاوت ها به گسست بین نسل ها، که خود مانعی برای همبستگی اجتماعی است، تبدیل شود. این امر، عاملی برای حفظ و استمرار همبستگی اجتماعی خواهد بود.
,این ارتباط بین والدین و فرزندان خود نیز نباید مانع همبستگی کلان در سطح شکل گیری امت اسلامی، بر محور ایمان به خدا و انجام دستورات الهی شود؛ زیرا در آیات دیگری از قرآن کریم، به صراحت به این موضوع توجه شده و از آن برحذر داشته شده است. در همین زمینه، و به دلیل اینکه حمایت های اعضای جامعه از یکدیگر، به همبستگی اجتماعی آنان کمک کرده و به بقای آن نیز منجر می شود، در آیاتی از قرآن کریم نیز به این حمایت ها توجه شده است.
,همان گونه که بیان شد، (ذیل آیه واعتصموا بحبل الله… )خدای متعال عامل وحدت بخش را خود، و دین الهی و آسمانی اسلام می داند، این عامل همبستگی، علاوه بر پایداری و همیشگی بودن آن، به حدی قدرتمند خواهد بود که در میان معتقدان و مؤمنان، سایر انگیزه ها و عوامل اختلاف انگیز را تحت الشعاع قرار می دهد. در حالی که انسان ها به طور طبیعی، دارای خصوصیات و ویژگی هایی هستند که آمادگی انواع رقابت ها و دشمنی های سخت را دارند، که همواره واگرایی آنها را بیشتر می کند، خداوند متعال با فرستادن پبامبر (ص) و کتاب آسمانی خود، استعداد و زمینه های واگرایی ها را مهار کرده و در یک فرآیند زمانی و اعلان عقاید و احکام عملی دین اسلام، عده ی زیادی از مخالفان و رقبای همدیگر را متحد ساخته و همبسته نموده است.
,علاوه بر آموزه های وحدت بخش اسلام و آیات قرآن کریم و تلاش های پیامبر اکرم (ص)، که همواره بر اتحاد و انسجام اجتماعی در پرتو عبودیت خدا تأکید شده است، در آیاتی از قرآن کریم، برخی اختلاف افکنی ها و ایجاد تفرقه ها را به برخی از پیروان سایر ادیان نسبت داده است. از جمله رویکردهای قرآن کریم، به حفظ و تقویت همبستگی اجتماعی، آیاتی است که ناظر به سیاست گذاری های نظام حقوقی اسلام در قرآن است.
,بر اساس این رویکرد، برخی از آیات با اعلان جریمه های سخت و تنبیه های متعدد و متفاوت در عرصه های مختلف، سیاست های پیشگیرانه خود را نشان می دهد. این سیاست موجب می شود که ضمن طراحی ساختارهای کنترل اجتماعی، انگیزه ها و تمایلات انجام جرائم را کاهش داده، از طریق کاهش جرم و کجروی، همبستگی اجتماعی را بر مدار التزام عملی به دستورات اسلام، تقویت نماید(بقره:۱۷) و در کنار بیان تنبیه سخت برای جرم قتل، عفو و بخشش را توصیه نموده است که خود، بر فضای اخلاقی حاکم بر جامعه مؤثر بوده، با مبادله احسان و نیکی، تألیف قلوب را به دنبال دارد.
,آیه ۱۱ سوره توبه، التزام به احکام الهی را ملاک و منشأ اخوت و برادری، که عمیق ترین نوع اتحاد و همبستگی اجتماعی است، بیان می کند. در ادامه آیه، پیمان شکنی و تمسخر مقدسات و طعن در دین را عامل دشمنی و شکاف تلقی می کند. در کنار آیاتی که به وحدت و همبستگی بین ادیان آسمانی و پیامبران اشاره می کند(بقره: ۱۳۳و۱۳۶)، آیاتی نیز وجود دارد که حکایت از اختلاف افکنی پیروان سایر ادیان با یکدیگر(بقره: ۱۱۳) و نیز نسبت به اسلام و پیامبر اسلام (ص) دارند(بقره:۱۲۰)، و البته همبستگی بین همه ادیان آسمانی و پیامبران بدان معنا نیست که همه ی آنها از همه ی جهات با هم برابر باشند، بلکه از جهاتی با یکدیگر متفاوتند. این تفاوت ها موجب اختلاف بین آنها نمی شود.(بقره: ۲۵۳)
,از سوی دیگر، با توجه به اینکه همبستگی مورد نظر الهی، بر محوریت دین و خصایص فطری و طبیعی استوار است، اگر افراد با ایمان به خدا و انجام اعمال و مناسک دینی، التزام قلبی و عملی خود را به اسلام و احکام آن نشان دهند، وارد جرگه مسلمانان شده و طبعاً از کلیه مزایای مسلمانی برخوردار خواهند شد. این برخورداری از مزایای اجتماعی نیز در قالب «برادری» بیان شده که خود امری طبیعی و تکوینی است تا عمق رابطه برای همه ملموس تر شود. ( طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۹، ۱۵۸-۱۵۹) طبعاً در چنین رابطه ای، همه خصومت ها و کدورت های پیشین از بین می رود.(توبه: ۱۱)
,نکته دیگری که در این آیه و آیه ی پس از آن وجود دارد، تشویق و ترغیب به ایمان آوردن و اعلان همبستگی با مسلمانان و اعلان شدت تنبیه در عدم ایمان و بقای بر کفر است. (توبه: ۱۱-۱۲) اعلان این تشویق و تنبیه همزمان، همان گونه که همبستگی اجتماعی در درون مسلمانان را شدت می بخشد، زمینه شکاف و گسست اجتماعی در درون مخالفان و کافران را فراهم می سازد؛ زیرا این آیه، بیانگر نوعی تهدید برای آنان محسوب می شود و رعب و ترس را به خصوص در آیات بعدی، که حاکی از دستور جنگ با کفار و مشرکان است، در آنان ایجاد می کند. ( حجازی، التفسیر الواضح، ج ۱، ۸۵۹-۸۶۰)
,,
خصومت کفار و مشرکان با اسلام و پیام های توحیدی آن، اختصاص به صدر اسلام نداشته و همواره در طول تاریخ این دشمنی ها نشان داده شده است. در کنار آن، پذیرش توبه ی کفار و مشرکان و اعلان التزام نظری و عملی آنها و اعلان همبستگی با جامعه مسلمانان نیز همواره وجود دارد و طبعاً هر گاه مشرک و کافری به جرگه مسلمانان وارد شود، از حقوق و مزایای مسلمانان بهره مند خواهد شد.(سید بن قطب،فی ظلال القرآن، ج ۳، ۱۶۰۷ و ۱۶۰۸؛مدرسی،من هدی القرآن، ج ۴، ۱۲۴- ۱۲۵)
,از آنجایی که مدار و محور همبستگی اجتماعی، اسلام است، در آیه ۲۴ سوره توبه، به صراحت بیان می کند که هیچ امر دیگری نباید جایگزین اسلام و آموزه های آن شود. همان گونه که همبستگی بر محور دین است، مطلوبیت نهایی دارد، گسست های اجتماعی ناشی از قوم مداری، مربوط به پیروان سایر ادیان است(روم: ۳۲). در این زمینه، یهودیان بیش از پیروان سایر ادیان در صدد ایجاد اختلاف و شکاف بین مسلمانان بوده اند.
,البته، این امر نباید موجب سوء برداشت شده، با همه آنها برخورد ستیزه جویانه شود، بلکه برخوردها باید همراه با رفق و مدارا و با هدف آگاهی بخشی و تبلیغ باشد(عنکبوت:۴۶). سیدمحمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۶، ص ۱۳۸٫ بدین وسیله، زمینه وحدت و همبستگی با آنان فراهم خواهد شد. (مدرسی، من هدی القرآن، ج ۹، ۴۶۹)در نتیجه، بر اساس آیات قرآنی باید بین پیروان سایر ادیان، که شیوه آزار و اذیت و ایجاد شکاف های اجتماعی بین مسلمانان را بر گزیده اند و آنان که چنین نیستند و آمادگی پذیرش و یا زندگی مسالمت آمیز با مسلمانان دارند، تمایز قائل شد.
,در قرآن کریم مدار همبستگی اجتماعی، ایمان به خدا، دین و اصول آن مطرح شده است (مجادله: ۲۲). همچنین سایر عواملی را که به طور طبیعی می توانند عامل همبستگی اجتماعی باشند را بیان می کند که نباید مودت و همبستگی دینی را تحت الشعاع قرار دهد؛ ( طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۹، ۱۹۶)
,زیرا محبت به خدا و ایمان به او، با محبت به دشمنان خدا جمع نمی شود. در همین زمینه، پیامبران الهی در مواردی از اقوام خود برائت جسته اند(ممتحنه:۴)؛ زیرا آنان کافر و یا مشرک شده و از توحید الهی رویگردان شده اند. این امر موجب شده تا آنان با اقوام خود اعلان جنگ و دشمنی کنند؛ زیرا پیامبران اسوه می باشند، سلوک ایشان الگوی عمل پیروان آنان خواهند بود.
,از آیات دیگری که دلالت بر همبستگی اجتماعی در قرآن می کند آیه ۱۳ شوره شوری می باشد که یکی علل و عوامل شرایع دین را اقامه و اجرای دستورات الهی (دین) و عدم تفرقه و گسیختگی اجتماعی بیان می دارد می فرماید: «شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا و الذِّی اوحینا الیک ان اقیموا الدّین و لاتتّفرقوا….»
,انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه