یاداشت/
بیابان های خراسان شمالی ، محدودیت ها و ظرفیت ها
27 خرداد هر سال که مصادف است با روز پایان کار تدوین کنوانسیون مقابله با بیابان زائی سازمان ملل متحد ، به نام " روز جهانی مقابله با بیابان زائی" نام گرفته است و همه ساله به مناسبت این روز شعار خاصی نیز انتخاب می شود و شعار امسال "حفاظت زمین ، احیاء اراضی و مشارکت مردمی " است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از اترک نیوز، استان خراسان شمالی با میانگین بارندگی سالیانه حدود 270 میلی متر دارای اقلیم خشک و نیمه خشک است و البته نیمه جنوبی استان به مراتب از میزان بارندگی کمتر و اقلیم شکننده تری برخوردار است و لذا بخش هایی از این منطقه یعنی عرصه هایی از حوزه آبخیز کال شور به مساحت حدود 183 هزار هکتار ( معادل 9 درصد از کل مساحت منابع طبیعی استان ) را بیابان ها و پدیده های بیابانی تشکیل می دهند . در این عرصه های بیابانی میزان بارش سالیانه حدود 120 تا 180 میلی متر می باشد .
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, اترک نیوز، , اترک نیوز، ,
بیابان به اکوسیستمی اطلاق می شود که مهمترین ویژگی آن حاکمیت عواملی مانندکمبود بارش ، اختلاف زیاد درجه حرارت شب و روز ، شدت زیاد تبخیر و تعرق ، فقرپوشش گیاهی و منابع آب ، وجود سازندها و پهنه های وسیع رسی و تبخیری و افزایش درجه شوری آب و خاک ، شدت زیاد بادها و وجود اشکال فرسایش بادی می باشد و همین فاکتورها یعنی محدودیت های اقلیمی ، اکولوژیکی و زمین شناختی از مهم ترین موانع در توسعه بیابان ها محسوب می شوند .
,
در مورد نحوه تشکیل این بیابان ها می توان گفت که با اتمام آخرین دوره سرد یخچالی (حدود 11000 سال پیش ) و آغاز دوره گرم ، تغییرات اقلیمی مانند کمبود بارش ، افزایش دما و شدت زیاد تبخیر و تعرق حادث گردید و در ادامه مجموعه این عوامل باعث ایجاد محدودیت هایی در زاد آوری و رشد طبیعی گیاهان خودرو و فقر پوشش گیاهی در این مناطق شده اند و از سوی دیگر وزش بادها به این امر کمک کرده و موجبات تشدید فرسایش و تولید شن های روان را فراهم آورده اند و تمامی این فاکتورها و پدیده های ناشی از آن در کنار عوامل زمین شناختی (وجود سازندهای ریز دانه مارنی ، گچی و نمکی نئوژن ) به مرور زمان باعث بیابانی شدن و تشکیل بیابان ها در این منطقه از کشور شده اند و اما هر چند عوامل طبیعی مزبوردر ابتدا موجب تشکیل این بیابان ها شده اند . اما نمی توان از نقش عوامل انسانی به عنوان فاکتورهای ثانویه در توسعه بیابان ها و تشدید پدیده بیابان زائی غافل شد .
,
همانطورکه می دانیم شهرها و سکونتگاه هایی با سابقه تاریخی مانند اسفراین ، جاجرم ،گرمه ، درق ، ایور، سنخواست ، شوقان ، صفی باد ، گورپان وگراتی در حاشیه بیابان های استان مشاهده می شوند و وجود آثار تاریخی متعدد مانند آتشکده اسپاخو (دوره ساسانیان) و کاروانسرای رباط عشق گرمه ، قلعه جلال الدین جاجرم و ارگ های شهر بلقیس و دولت آباد اسفراین ،گواهی بر قدمت تاریخی این مناطق می باشند . به گواه مستندات تاریخی و آثار موجود ، در عهد ساسانیان سدی به نامه " بند مهار " بر روی رودخانه کال شور جهت ذخیره سیلاب ها و آبیاری اراضی روستاهایی چون کلاته سنجر ، ابری تپه و... احداث شده است . این بند بعدها در دوره تیموری نیز مرمت شده و سالیان طولانی از آن استفاده می شده است . این قبیل سازه ها حاکی از ابتکارات و خلاقیت ساکنین این مناطق بیابانی جهت بهره برداری بهینه از اندک منابع آب موجود می باشد .
,
همچنین مطالعات انجام شده توسط برخی از محققین حاکی از وجود پوشش جنگلی و مراتع خوب در بخش هایی از این مناطق بیابانی و ارتفاعات حاشیه آن در قرون گذشته می باشد . اما متاسفانه در اثر تراکم بیش از حد دام و چرای بی رویه مراتع و قطع اشجار جنگلی و شخم و شیار مراتع توسط جوامع انسانی ، عمده این پوشش های طبیعی به مرور از بین رفته اند و این تخریب ها به نوبه خود نقش موثری در تشدید تغییرات اقلیمی وافزایش فرسایش های آبی و بادی داشته و در نتیجه موجبات تشدید پدیده بیابان زایی و افزایش سطح بیابان ها را فراهم آورده اند .
,
عامل مهم دیگر بهره برداری غیر اصولی ازآب وخاک و نیز وجود سیستم های آبیاری سنتی و برداشت بی رویه از آبخوان ها می باشد که موجب کاهش شدید سطح این سفره ها شده و در برخی از مناطق با هجوم آبهای شور و افزایش درجه شوری ، این آبخوان ها بلااستفاده شده اند و بدیهی است کاهش کیفیت و افزایش درجه شوری آب نقش مهمی در شور شدن خاک های زراعی و ایجاد کانون های جدید گرد و غبار دارد و تمامی این فاکتورها از جمله عوامل تشدیدکننده پدیده بیابان زایی هستند.
,
با این وصف هرچند مناطق بیابانی استان خراسان شمالی دارای محدودیت های زیادی مانند شوری آب وخاک و گسترش پهنه ها و کفه های رسی و نمکی هستند اما این عرصه ها از ظرفیت ها و پتانسیل های قابل توجهی نیز برخوردارند .
,
از مهم ترین قابلیت های معدنی این حوزه می توان به کانسارهایی چون بوکسیت ها و لاتریت ها (مینرال های آلومینیوم و آهن دار)، کانی های رسی و خاک های صنعتی ، رگه های باریت، گچ ، سنگ پوکه (آندزیت های متخلل) و سنگ های ساختمانی و نما اشاره کرد .
,
همچنین عرصه های بیابانی مورد بحث از نقطه نظر ژئوتوریستی ( گردشگری زمین شناسی ) دارای استعداد های قابل توجهی می باشند . در این میان می توان به تنوع و تعدد سازندهای زمین شناسی از قبیل وجود بیش از یازده واحد زمین شناختی متعلق به عهد کواترنر و نیز تنوع رخساره های ژئومرفولوژی مانند وجود رخساره پهنه های روشن نمکی و پلایایی ، رخساره زرده (سطوح نمکی زیبا حاوی بلورهای نمک به رنگ سفید متمایل به زرد) و اینسلبرگ ها (تپه های منفرد) اشاره نمود . سازندها و رخساره های مزبور از لحاظ پژوهش ها و آموزش های زمین شناسی، پیکرشناسی زمین و بوم شناسی از اهمیت زیادی برخوردارند .
,
این عوارض درکنار پدیده های اکوتوریستی (طبیعت گردی یا بوم گردی ) نظیر پارک های ملی و مناطق حفاظت شده ساریگل و سالوک و پناهگاه حیات وحش میاندشت با تنوع گیاهی و جانوری کم نظیر و به عنوان زیستگاه یوز پلنگ آسیایی(گونه در معرض خطر انقراض) ، وجود رویشگاههای گیاهان دارویی و صنعتی (باریجه ، گون کتیرا و... ) و لاله های واژگون زرد رنگ (ارتفاعات خمبی و نواحی مجاور) و نیز برخی غارها مانند غارگنج کوه و چشمه های کارستی (آهکی ) مانند سرچشمه شوقان و دره های عمیق با طبیعت زیبا ( دره بیدواز) واقع در حاشیه این مناطق بیابانی ، مکمل یکدیگر بوده و بصورت یک مجموعه دارای اهمیت و ارزش بیشتری می باشند و از سوی دیگر وقوع آثار متعدد باستانی و تاریخی ، استقرار عشایرکرمانج و تنوع قومی کم نظیر توأم با صنایع دستی و ورزش های سنتی مانند کشتی چوخه (گود زینل خان اسفراین ) در مجاورت این عوارض ژئوتوریستی و اکوتوریستی ، اهمیت آنها را مضاعف نموده و لذا با توجه به وجود مجموعه ای از پدیده های مختلف زمین شناختی ، اکولوژیکی ، باستانی و فرهنگی و در صورت تهیه طرح های جامع گردشگری و ایجاد زیرساخت ها می توانیم شاهد تبدیل شدن این مناطق به یک کانون و قطب مهم گردشگری باشیم .
,
بعلاوه وجود مخروط افکنه ها و دشت سرهای نسبتاً وسیع ، زمینه های مناسبی را جهت اجرای پروژه هایی مانند آبخوانداری و پخش سیلاب در اینگونه مناطق فراهم آورده است و البته در حوزه های آبخیز بالادست امکان اجرای پروژه های آبخیزداری از قبیل احداث انواع سازه ها و سدهای سطحی و زیر زمینی و نیز عملیات مرتعداری ، کشت یونجه دیم و بادامکاری دیم وجود دارد و لذا در این مناطق خشک و بیابانی که هر قطره آب دارای ارزش و اهمیت حیاتی است ، می توان با مطالعه و شناسایی مناطق مستعد نسبت به اجرای پروژه های مرتعداری ، آبخیزداری ، آبخوانداری و پخش سیلاب اقدام کرد . بدیهی است نتیجه نهایی این نوع اقدامات تقویت مراتع و بهبود پوشش گیاهی طبیعی ، مهار سیلاب ها و ممانعت از شور شدن آنها ، کنترل فرسایش و اصلاح خاک ، تغذیه و تقویت سفره های آب زیرزمینی و در نهایت بهبود اوضاع زیست محیطی خواهد بود و به عبارت بهتر با اینگونه اقدامات می توانیم رافع بسیاری از محدودیت ها و موانع اصلی توسعه در عرصه های بیابانی استان باشیم .
,
یکی دیگر از ظرفیت های حوزه آبخیز کال شور ، وجود منابع آب کارستی (آهکی ) در ارتفاعات شمالی این حوزه می باشد . سرچشمه شوقان (دامنه جنوبی رشته کوه آلاداغ) و چاه های محفوره در جنوب شهرگرمه و نیز چاه موجود در منطقه کرنخ از جمله منابع کارستی محسوب می شوند و در مواقع ضروری و شرایط بحرانی می توان با انجام عملیات اکتشاف آبهای کارستی در ارتفاعاتی چون آلاداغ ، سالوک و کوه بهار از این منابع در راستای رفع کمبودها و توسعه منطقه بهره برداری نمود .
,
از اقدامات ضروری دیگر ، تسریع در تهیه و اجرای طرح های مدیریت و احیاء مناطق بیابانی می باشد . در قالب این طرح ها و با مشارکت بهره برداران می توان نسبت به تقویت و بهبود پوشش گیاهی بیابان ها و کاهش اثرات مخرب فرسایش آبی و بادی اقدام نمود و زمینه لازم را جهت اجرای سایر طرح های زیر بنایی و توسعه منطقه فراهم آورد . نمونه ای از این طرح ها ، طرح بین المللی ترسیب کربن در منطقه گورپان اسفراین به مساحت حدود 126000 هکتار و مشتمل بر 28 سکونتگاه و تعداد 45 سامان مرتعی است که با مشارکت مردم و ادارات سطح استان و برخی مجامع بین المللی در حال اجرا می باشد و امید است پس از اجرای کامل آن شاهد توسعه طبیعی و انسانی این منطقه باشیم .
,
خاطر نشان می سازد، به منظورتوسعه پایدار دشت های بیابانی ، تداوم اجرای طرح های نوین یکپارچه سازی اراضی و مکانیزاسیون کشاورزی و آبیاری اراضی ، لایروبی و احیاء قنوات و استفاده بهینه ازمنابع پایه (آب و خاک ) نیز ضروری می باشد . با این نوع اقدامات می توان راندمان آبیاری و بهره برداری از اراضی زراعی را افزایش داد و ضمن صرفه جویی در مصرف آب ، از شور شدن سفره ها و مخازن آب زیرزمینی ممانعت نمود و در نهایت به محصولات و درآمد بیشتری دست یافت . از اقدامات مهم دیگر عملیات اکتشاف و بهره برداری اصولی و علمی از معادن و همچنین ایجاد و توسعه صنایع و بویژه صنایع تبدیلی و معدنی جهت فراوری محصولات زراعی ، دامی و مواد معدنی است و البته تمام طرح ها و اقدامات مزبور مکمل یکدیگر بوده و نتیجه نهایی اجرای این قبیل طرح ها ممانعت از پیشروی بیابان، احیاء مناطق بیابانی استان و بهره برداری بهینه و اصولی از سرزمین و در نهایت رسیدن به توسعه پایدار و متوازن خواهد بود . علی ایحال انتظار دارد ، متولیان امور ضمن اجرای طرح های مناسب و بکارگیری تمهیدات لازم جهت کاهش محدودیت ها و ممانعت از گسترش بیابان ها ، توجه بیشتری را به پتانسیل های موجود در مناطق بیابانی استان معطوف دارند و با مشارکت آحاد جامعه زمینه را جهت احیاء و توسعه پایدار این مناطق و بهره برداری بهینه از این ظرفیت ها و نعمات خدادادی فراهم سازند .
,
بهمن هوشمند - کار شناس رسمی دادگستری در رشته مهندسی آب - عضو کمیته مشورتی گردشگری استان خراسان شمالی و رئیس اداره مهندسی ومطالعات اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی
,
انتهای خبر/
]
ارسال دیدگاه