بداق سلطان؛ حاکم خفته در مهاباد مُکری
بداق سلطان حام دوره صفویه ی شهر مهاباد بوده است. مقبره وی در خیابانی به نام خودش در این شهرستان قرار گرفتهاست. یادداشت زیر شرح حال مختصری از این شخصیت سیاسی مذهبی منقه مُکریان است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از مکریان؛
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, مکریان,
نه گمان دار مهاباد امین این بوده
نه مهاباد صد این گونه به تخمین بوده
فصل دی خرم و گردشگه پیشین بوده
قصر قشلاقی شاهان مهین این بوده
ایرج میرزا
شهر مهاباد مرکز شهرستان مهاباد در استان آذربایجان غربی با پهنه ای حدود 15 کیلومتر مربع در جنوب این استان در 36 درجه و 45 دقیقه پهنای شمالی و 35 درجه و 43 دقیقه و 15 ثانیه خاوری نسبت به نیمروز خاوری قرار دارد ارتفاع این شهر از سطح دریا 1320 متر بوده و کوه های بلند کانی شیخان، برده سپیان، داشامجید، زاوابوک، قلعه صارم بیگ، قولقولاغ و خزایی بسان دیواری شهر را فرا گرفته اند. رودخانه ی مهاباد از بلندیهای منطقه جانداران سرچشمه می گیرد و به سد مهاباد می ریزد. مردم مهاباد کرد سورانی و سنی شافعی هستند. این شهر سابقه ی تاریخی دیرینه ای دارد که آثار شکوهمند به یادگار مانده از دوره های کهن تاریخی گواه این مدعاست. بسیاری مهاباد را ماد آباد خوانده اند که این نام با وجود آثار برجای مانده از دوره مادها تا حدودی جای تأمل است اما گروهی نیز بر این باورند که این نام به معنای سرزمین همیشه مه آلود است. احسان نوری پاشا نویسنده کرد، مهاباد را با جمع پیغمبرانی نام می برد که مهابادیان پیروان آنان می باشند و آن را نخستین پیغمبران می داند که کتابی به نام دساتیر داشته است.
پژوهشگر گرانقدر استاد احمد شریفی در گفتاری ارزشمند پیرامون واژه ی مهاباد چنین نگاشته: چنین به نظر می رسد که کهنترین منبعی که به واژه ی مهاباد یا مه آباد اشارت داشته، شاهنامه ی فردوسی است آنجا که می گوید:
نهم پشت زردشت پشین بد او مـــه آباد پیغمبــر راستگـــو
در این بیت مهاباد یا مه آباد نامیست برای پیغمبری کهن که فردوسی زردشت پیغمبر را نیز جز و خانواده ی مهابادیان قلمداد کرده است. کیومرث پیغمبری بوده که او را مهاباد خوانده اند و نسل آدمی از او پدید آمده است (سرجان ملکم، تاریخ ایران) و هم چنین در کتاب دبستان المذهب آمده است : بزرگترین پیامبر و شاه پدر آدمی در این دوره و روزگار مه آباد بوده که به آذر هوشنگ نامور گشته و کتابش کلامیست یزدانی.
شهر پیشین و باستانی نزدیک مهاباد به نام دریاس (دریاز) وجود داشته که امروز خرابه هایی از آن بر جای مانده و تنها روستایی نزدیک این شهر باستانی به همان نام به وجود آمده، شهر مهاباد در گذشته سابلاغ و ساوجبلاغ مکری نامیده می شد. سابلاغ واژه ای است ترکی به معنی چشمه سرد. در سال 1314 به دستور رضا شاه به همان نام باستانی اش مهاباد که یاد آور زندگی قوم ماد در این دیار است نامگذاری شد.
مهاباد امروزی در دوره ی صفویه قصبه ای در حد شهری کوچک با چشمه ساران و باغ ها و بساتین زیبا بوده و آن شکوه اعتبار گذشته های دور را نداشته است. امیر شیره بیگ مکری در سال 1034 هجری قمری مکریان را از چنگ قزلباشان رهانید و شهر ساوجبلاغ (مهاباد فعلی) را مرکز حکمرانی خویش قرار داد.
بداغ سلطان از سال 1063 تا 1111 هجری قمری حکمران منطقه ی عمومی مهاباد با وسعت زیادی بوده و از جمله آثارباقی مانده از وی مسجد جامع (مسجد سرخ) یا مدرسه شاه سلیمان صفوی است که شاهکار معماری منطقه است و از دیگر آثار منسوب به دوره وی پل سرخ و پل بداغ سلطان و بند های لج و داره لک می باشد. کوخی کورته ک در روستای رفته (سردشت) نیز از آثار منسوب به وی می باشد. از دیگر اقدامات ارزشمند وی احداث کتابخه ای بزرگ و ارزشمند بوده است که در سال 1730 میلادی آن را تأسیس و وقف دوستداران و شیفتگان علم و دانش کرده است.
بداق سلطان یا بداغ سلطان که نام وی در تاریخ اجتماعی منطقه همیشه به نیکی برده شده فرزند شیرخان و از نوادگان صارم بیگ مکری است که به واسطه آثار ارزشمند تاریخی که از خود به جای گذاشته نام وی درخشندگی خاصی نسبت به اسلاف و اخلاف خویش دارد. بداغ سلطان در زمان شاه سلیمان صفوی می زیسته است و بسیار مورد توجه و احترام او بوده و نزد مردم به علت خدماتی که به آن ها و خاک مکری انجام داده محبوبیت زیادی داشته است. محدوده حکمرانی وی از دامنه کوه (قندیل) مرز ایران و عراق تا مراغه در دامنه ی کوه ییلاقی قندیل مرتع و چراگاه و اغنام و احشام ایلات و چادرنشینان به نام (یورت بداق) هنوز به زبان ترکی بر سر زبان ها باقی است. آرامگاه بداغ سلطان یکی از بناهای زیبا و ارزشمند تاریخی و معماری دوره صفویه است این بنا در جنوب شهر مهاباد بر روی تپه ای واقع شده است. آن جا قبرستانیست کهنه که به واسطه قرار گرفتن آرامگاه بداغ سلطان در آن قبرستان (بداغ سلطان) نامیده می شود و همچنین به گومبه زان (گنبدان) نیز مشهور است.
در نزدیکی این بنا، ویرانه ی بناهایی به چشم میخورد که از نظر معماری بسیار به آرامگاه بداغ سلطان شبیه می باشد و چنین به نظر می رسد که این بناها با آرامگاه بداغ سلطان در ارتباط بوده باشند. نام گومبه زان یا گنبدان ما را از وجود گنبدهایی دیگری در کنار این بنا آگاه می سازد. شاید این بناها را برای حفاظت از آرامگاه و خدمت به شیفتگان و دوستداران و زوار بداغ سلطان ساخته باشند. آوازه ی نام وی در سراسر کردستان و نواحی دیگر پراکنده است مردم از نواحی دور و نزدیک در روزهای تعطیل و مخصوصن چهارشنبه ها به زیارتش می شتابند و او را صاحب کرامت می دانند. هر کس گذرش به مهاباد این شهر مرموز و فراموش شده بیافتد ، حتماً به زیارت این بزرگ مرد می رود و ساعتی چند در کنار آرامگاه جاویدش به راز و نیاز با معبود خویش می پردازد و بداغ سلطان را واسطه آمرزش گناهان خویش قرار می دهد. در مورد کرامات بداغ سلطان روایات چندانی بر زبان هاست.
بنای آرامگاه کنونی قبل از تصدی حکومت نامبرده و احتمالن در دوره شیرخان بنا شده اما آنچه مسلم است بافت کنونی در زمان حکومت وی باتمام رسیده و هم اکنون گور زیر گنبد و در حقیقت مقبره میانی متعلق به وی می باشد. این بنای تاریخی که دست ویرانگر زمانه بخش زیادی از آن را در معرض انهدام قرار داده بود با زیر بنای 485/135 متر در ابعاد 9/7 در 5/17 با پی سنگی و گنبد اجری ساخته شده. اصل بنا به صورت شمالی جنوبی احداث گردیده که طی مرور زمان و عدم مراقبت بر اثر جنگ های مکرر و ناامنیهای منطقه ای بخش اعظم آن فرو ریخته بود بعد از گذشت سیصد و پنجاه سال از عمر آن در اواخر فروردین 1370 شمسی نخستین کلنگ بازسازی دوباره آن به زمین خورد.
گنبد بداغ سلطان با آجر قرمز ساخته شده است و حدود شش متر ارتفاع دارد و به وسیله دری ابتدا به دهانه یا دهلیز گنبد و سپس به خود گنبد می توان وارد شد مصالح به کار رفته در این بنا ترکیبی از سنگ، آجر قرمز چهر گوش ملات-ماسه و آهک و دقیقن بر اساس فرم معماری مقابر دوره صفوی است که از سه قسمت شمالی جنوبی و گنبد دوار مرکزی تشکیل شده است. جهت آن شمال = جنوب است که ورودی شمالی در سال های بعد از احداث تخریب شده بود که با حفاری اولیه نمایان گشته است. این بنا مجموعن دارای هفت پایه ی تزئینی در قسمت شرق و غرب با طاقنماهای تزئینی ورود ایوان شمال و جنوبی می باشد.
گنبد اصلی به فاصله 20/1 متر مازاد در قسمت شمالی تقریبن در مرکز بنا قرار گرفته است قبور پیدا شده در کنار و اطراف آن بیانگر یک دوره ی مشابه می باشد. بداغ سلطان در این مکان به خاک سپرده شده و احتمال می رود یکی از قبور متعلق به شخص نیکوکار و خیّری باشد که مورد تقدیس اهالی بوده و شاید به همین مناسبت اکنون به صورت زیارتگاهی برای عامه مردم به زیارت در آمده. در نزدیکی این بنا قبر کهن دیگری نیز وجود دارد که مردم به زیارت آن آمده و مشخص نیست که این قبر کهنه آرامگاه چه کسی است. آقای پدرام ضمن خاکبرداری و نظارت بر بازسازی بنا تکه ای از لوح شکسته بداغ سلطان را با ذکر تاریخ سال 1111 هجری قمری یافته است. با استناد به این سند ارزنده می توان دریافت که بداغ سلطان این مرد نامی در سال 1111 هجری قمری رخت از جهان بربسته است.
امروزه گنبد بداغ سلطان مکری پذیرای مشتاقان و توریستان و جهانگردان است و از سوی سازمان میراث فرهنگی اقداماتی از قبیل دیوارکشی محدوده ی گورستان بداغ سلطان و نصب تابلوی راهنما به دو زبان فارسی و انگلیسی و نیز کفپوشی محدوده بنا انجام گرفته است. این بنا در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده است و یکی از چند آثار ارزشمند تاریخی شهر مهاباد می باشد.
منابع این نوشتار نزد نگارنده محفوظ هستند.
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
مهرداد رامیدی نیا
انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه