عید نوروز و آداب و رسوم زیبای مازندرانی/ «نوروزخوانان» و نوید بهار، نوروز، وحدت و همبستگی

نوروزخوان‌ها به انسان‌ها می­‌‌گویند همان­ گونه که طبیعت جانِ دوباره گرفت، همگان برخیزید و دستی به سر و روی خویش و خانه و کاشانه خود بکشید و این گونه به پیشواز بهار بروید.

نوروزخوانی سنت دیرینه و به جا مانده از گذشتگان که تنها رگه‌­هایی از آن در بعضی از شهرهای شمالی باقی مانده که می‌­تواند پایدار بماند و نویدبخش روزهای خوش زندگی، امید، عشق و دگرگونی باشد.

«نوروزخوان» نماد میمنت، خیر و برکت

نوروزخوان نماد میمنت، خیر و برکت، شادمانی و سرور، رفاه و آسایش و فراوانی است چرا که با آمدن بهار نعمت و فراوانی را هم طبیعت با خودش می‌­آورد.

دامداران و کشاورزان، چوپانان و گالش‌­ها، چاربیداران و همه و همه به این دلیل شادی می­‌کردند که از زمستان سخت و دشوار و گاهی وقت از شدت سرما دهشتناک و خطرآفرین رسته­‌اند. ذخیره علوفه تمام شده، در نتیجه با آمدن بهار و نوروزخوانان می­‌دانند که دامداران کار و کاسبی آنها از یک زمستان سخت و هول‌­انگیز به سلامتی رهایی یافته است و زندگی کشاورزی رونق دوباره­ای می­‌گیرد، چرا که آنچه ذخیره کرده‌­اند رو به اتمام است. آری این گونه بود که با آغوش باز آنان را می­‌پذیرفتند و با دادن هدایا پذیرایی‌شان می­‌کردند.

آنچه از شواهد و آثار به جا مانده برمی‌­آید، نوروزخوانی ریش‌ه­ای کهن و قدمت دیرینه‌­ای به اندازه نوروز دارد و ایرانیان این سنت باستانی را همچنان نگاهبانی کردند.

نوروزخوانی که در این روزگار و در پاره‌­ای از نقاط کشور به ویژه در صفحات شمال ایران معمول است، یادگاری از ترانه‌­های متداول در روزگاران پیش از اسلام را نشان می‌دهد.

از چگونگی شکل‌­گیری سنت نوروزخوانی و زمان پیدایش آن به دلیل عدم ثبت در منابع و اسناد فرهنگی اطلاع دقیقی در دست نیست اما آن‌گونه که در اشعار موسیقی‌شان نشان می‌دهد که این سنت ریشه­‌ای تاریخی در فرهنگ مردم مازندران دارد.

اگر به خصوصیات شعر نوروزخوانی به خصوص قسمت محلی آن دقت شود کاملاً ویژگی دوبیتی­‌های محلی را می‌توان یافت.

جشنی مردمی به نام نوروز

نوروز جشنی کاملاً مردمی است و هزینه آن را مردم می­‌‌پرداختند، به همین دلیل افرادی با خواندن آواز رسیدن نوروز را به اطلاع مردم می‌­رساند و هدایایی را دریافت می‌­کنند.

برگزاری این جشن‌­ها چنان بود که چند روز پیش از نوروز افرادی با آواز بلند نوید بهار را به مردم می‌دادند.

از نیمه دوم اسفند یا به عبارتی 10 یا 20 روز مانده به نوروز افرادی به نام نوروزخوان، شِرخون، امام‌خون و بهارخون می‌­آمدند و معمولاً طبعی بداهه‌­سرا دارند که از یک الی دو نفر یا سه نفر تشکیل می­‌‌شدند و از کوچه و خیابان­‌ها شروع می­‌‌کردند به نوروزخوانی و به خانه افراد می­‌‌رفتند و با اطلاعاتی که از قبل درباره خانه، صاحب­خانه، کسب و کار و حالشان داشتند، نوروزخوانی می­‌‌کردند.

مردم همه با شنیدن نوروزخوانان و صدای گرم و دلنشین آنها به شعف و شادی با پذیرایی به استقبالشان می‌آمدند.

اشعاری را که نوروزخوانان به آواز می­‌‌خواندند از سه قسمت تشکیل می‌­شد که بخش اول نوروزخوانی معمولاً در مدح ائمه و اهل بیت پیامبر بوده که از کتاب شعرای پارسی زبان برداشت می‌شد و نوروزخوانان به حفظ و آواز بیان می‌کردند و بخش دوم اشعار به گویش طبری بوده و در وصف بهار، زیبایی­‌های مستتر در آن و امید به زندگی بهتر را نوروزخوان سروده و خوانده می­‌‌شد.

بخش سوم نوروزخوانی نیز همانند بخش دوم به گویش طبری بوده و نوروزخوان با توجه به اوضاع و احوال فرد خانواده در مدح آنان می‌­سرود و می‌­خواند. این اشعار در مجموعه خود و در همه مناطق دارای ترجیع‌بندهایی ثابت بود که توسط یک نفر که همیشه نوروزخوان را همراهی می­‌کرد، هم­خوانی می­‌شده است.


هرچند اشعار نوروزخوانی به گویش مازندرانی و لهجه‌­های متفاوت آن و نیز به زبان فارسی خوانده می­‌‌شد اما موسیقی آن در اساس از نوع موسیقی مازندرانی بوده و با آهنگ واحدی در سراسر مازندران ثابت بود.

همراه نوروزخوان علاوه بر همخوانی کیسه‌ای را با خود حمل می­‌‌کرد و انعام اهدایی از سوی مردم را که شامل پول، برنج، گندم یا حبوبات بود، در آن جای می­‌داد. نوروزخوان در پایان نوروزخوانی در هر منزل مژدگانی و انعام خود را بر اساس بضاعت مالی صاحب­خانه به آواز طلب می­‌‌کرد.

نوروزخوان به همراه خود سازی به همراه نداشت و موسیقی نوروزخوانی از طریق آواز ابیات زیر را می‌خواندند:


نوروزخوان به همراه خود یک فانوس، یک چوب­دستی و برگ سبز دارد و با در دست داشتن برگ سبز که سمبل برکت و زایای زمین بود، پایان گرفتن سرما، پاکدامنی و جوانمردی را به ارمغان می‌آورند.

چوبدستی برای تکیه دادن، دفاع از خود و کمک حال خویش و وسایلی مثل کیسه که به همراه داشتند نیز برای نگهداری هدایا بود و ناگفته نماند که در گذشته چون سگی به عنوان نگهبان در خانه‌­ها حضور داشت، این چوبدست برای دفاع استفاده می‌شد.

فانوس، نشانه روشنایی و نیز آمدن بهار و نور خورشید و چون اغلب نوروزخوانان شب نوروزخوانی می­‌کردند یا کارشان تا شب به درازا می‌کشید فانوس راهنمای راهشان بود.

نوروزخوانان نوید بهار را می‌دهند

سرپرست گروه آوای تبری در گفت‌وگو با بلاغ، درباره نوروزخوانی با اشاره به اینکه نوروزخوانان نوید بهار را می‌دهند و از دهم یا پانزدهم به بعد نوروزخوانی آغاز می‌شود، گفت: نوروزخوانی از آیین‌های باستانی در ایران است که در گذشته و پیش از اسلام ماندگار شده و هر چند پس از اسلام در آن تغییراتی حاصل شده اما همچنان ماهیت خود را حفظ کرد.

جلال محمدی افزود: در مناطق شمالی ایران مردمانش بیش از سایر نقاط نوروزخوانی مرسوم است، در استان‌های سمنان، گیلان، گلستان و حومه طالقان و مازندران اقدام به برپایی نوروزخوانی می‌کنند.

محمدی تصریح کرد: نوروزخوانان معمولا دو نفر الی سه نفر هستند و پیوری‌خون نیز کسی است که نوروزخوان را همراهی می‌کند و نوید بهار و وحدت را می‌دهند.

وی یادآور شد: نوروزخوانان در برخی موارد هنگامی که صاحب‌خانه به وی سوغات و یا انعامی بدهد، ستایش و در برخی موارد اگر صاحبخانه به عنوان سوغات و برکت به آنان چیزی ندهد، نکوهش می‌کنند.

سرپرست گروه آوای تبری خاطرنشان کرد: نوروزخوانان در اشعارشان آواز سر می‌دادند که: باد بِهارون بیَمو/ گُل به گُلِستون بیَمو/ عمو نوروزخون بیَمو

یعنی عید در حال آمدن است، مردم به پاخیزید و اتاق‌ها و دل‌هایتان را همانند خانه‌هایتان، از کینه و کدورت دور کنید.


وی گفت: هر چند در برخی موارد اواخر اسفندماه با محرم و یا ایام فاطمیه همراه بود اما در این حالت نیز نوروزخوانی حذف نشد بلکه با این دوران تلفیق شد.

محمدی تصریح کرد: در اشعار نوروزخوانان مدح امام نیز از امام اول تا دوازدهم اجرا می‌شود بنابراین نوروزخوانی طبق شرایط زمانی و موقعیت‌ها تغییر کرد یعنی اگر مذهبی بود با مذهب ترکیب شد اما همچنان نوید بهار و نوروز و وحدت و همبستگی را می‌دهد.

به گزارش بلاغ، لازم به یادآوری است که پایان اشعار همواره با نام و یاد پیامبر امامان همراه بوده و دعاهای مربوط به این قسمت نوروزخوانی به نوعی در ارتباط با مظاهر و علایق دینی و مذهبی قرار دارد با این شکل که:

الهی بوری کربلا (الهی به کربلا بروی)  elāhi buri karbəlā

دس بزنی قفل طلا (به قفل طلایی دست بزنی)  das bazəni qəfle təlā

حاجت بووئه روا (حاجت تو روا شود)  hājat bavoe ravā

به حق امام رضا (به حق امام رضا)   bə haqqe emām rəzā

خواخر نوینی بلا (خواهرم الهی درد و بلا نبینی)  xāxər navini bəlā

پسر بکنی زوما (پسرت را داماد کنی)  pəsar bakəni zumā

مردی بَوو حاج آقا (شوهرت حاجی بشود)  mardi bavu haj āqā

بوره تا کربوبلا ([شوهرت] به کربلا برود)  burə tā karbubəlā

نوروزخوانی در مازندران همواره در همه حال توسط دو نفر اجرا می­‌‌شود که یکی «سرخون» و دیگری «پیوری‌کَر» نام دارد و قابل ذکر است که البته در اطراف آمل و نور، نوروزخوان در اکثر مواقع یک نفر بوده یعنی کسانی نبودند که ترجیع‌­بند را بخوانند یا به اصطلاح پهری pehri یا پی­یاری Piyāri کند.

باد بهارون بموئه (باد بهاران آمد)

گل به گلستون بموئه (گل به گلستان آمد)

مژده هادین ای دوستون (مژده دهید ای دوستان)

نوروز سلطون بموئه (نوروز سلطان آمد)