گزارش دانا از انقلاب ارزی در خلیج فارس؛
«پتروریال» جایگزین «پترودلار»/ رمزگشایی از طرح راهبردی ایران برای تضعیف هژمونی دلار با دریافت عوارض تنگه هرمز به ریال
در حالی که جهان نظارهگر مذاکرات آتشبس در اسلامآباد است، جنگی دیگر در پشت صحنه در جریان است؛ جنگی که نه با موشک و پهپاد، که با رمز ارزها و ارزهای ملی رقم میخورد.
به گزارش خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ طرح مجلس شورای اسلامی برای دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز به ریال و ارزهای غیردلاری، نه یک اقدام مالی ساده، بلکه اعلام پایان هژمونی دلار در قلب خلیج فارس است.
کریدوری به ارزش ۲۰ درصد نفت جهان
تنگه هرمز، این آبراه باریک میان ایران و عمان، روزانه میزبان عبور حدود ۲۰ درصد از نفت مصرفی جهان و ۲۵ درصد از تجارت الانجی سیاره است. پیش از جنگ، نزدیک به ۱۰۰ کشتی هر روز از این مسیر استراتژیک عبور میکردند. اما اکنون، قواعد بازی تغییر کرده است.
روز ۹ اسفند ۱۴۰۴، زمانی که نخستین موشکها به سوی ایران شلیک شد، پیامی رادیویی از سوی نیروی دریایی سپاه پاسداران به تمامی کشتیهای مستقر در خلیج فارس ابلاغ شد: «هیچ کشتیای اجازه عبور از تنگه هرمز را ندارد.» از آن لحظه، ایران کنترل کامل این شریان حیاتی را در دست گرفت و اکنون، پس از ۴۰ روز جنگ، در آستانه نهادینهسازی «نظام عوارض عبوری» است؛ نظامی که در آن، ریال ایران حرف اول را میزند.
جزئیات طرح مجلس؛ عوارض به ریال، ممنوعیت برای آمریکا و اسرائیل
بر اساس گزارشهای منتشر شده، کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی پیشنویس طرح «امنیت و توسعه پایدار تنگه هرمز» را تصویب کرده است. این طرح شامل موارد کلیدی زیر است:
۱. دریافت عوارض عبور اجباری: تمامی کشتیهایی که قصد عبور از آبهای سرزمینی ایران در محدوده تنگه هرمز را دارند، موظف به پرداخت عوارض هستند.
۲. پرداخت به ریال (یا ارزهای توافقی): عوارض باید به ریال ایران یا ارزهای مورد توافق طرفین (مانند یوان چین یا رمزارزها) پرداخت شود.
۳. ممنوعیت تردد برای دشمنان: کشتیهای مرتبط با آمریکا، رژیم صهیونیستی و کشورهایی که تحریمهای یکجانبه علیه ایران اعمال میکنند، اجازه عبور ندارند.
۴. تعیین مبلغ عوارض: مبلغ پایه برای نفتکشها حدود ۱ دلار به ازای هر بشکه (معادل حدود ۲ میلیون دلار برای هر نفتکش بزرگ) تعیین شده است.
مجتبی ذوالنوری، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، در این باره گفت: «تنگه هرمز یک آبراه بینالمللی است، اما امنیت آن توسط ایران تأمین میشود. ما بر اساس قوانین بینالمللی حق دریافت عوارض برای خدمات ایمنی و راهنمایی را داریم. این پول به ریال دریافت میشود و مستقیماً صرف تقویت زیرساختهای دفاعی و اقتصادی کشور خواهد شد.»
مکانیسم اثرگذاری: چگونه عوارض ریالی، ارزش پول ملی را نجات میدهد؟
دکتر مهدی تقوی، اقتصاددان و استاد دانشگاه علامه طباطبایی نیز در روزهای اخیر در گفتوگویی، مکانیسم اثرگذاری این طرح را در سه مرحله تشریح کرد:
۱. ایجاد تقاضای اجباری برای ریال
«سادهترین قاعده اقتصاد کلان میگوید: هر کالایی که تقاضای اجباری برای آن ایجاد شود، قیمت آن افزایش مییابد. با این طرح، بزرگترین شرکتهای کشتیرانی جهان ناگزیر میشوند برای عبور از تنگه هرمز، ریال ایران را تهیه کنند. این یعنی ایجاد یک "تقاضای صنعتی" عظیم برای پول ملی ما که در تاریخ اقتصاد ایران بیسابقه است.»
۲. شکستن حلقه تحریمهای ارزی
«آمریکا سالهاست تلاش میکند ریال را از مبادلات بینالمللی حذف کند. اما با این طرح، ریال نه از سر میل، که از سر ضرورت وارد سبد ارزی جهان میشود. این دقیقاً همان چیزی است که اقتصادهای مقاومتی به آن نیاز دارند؛ یک "اهرم اجبار" برای دور زدن تحریمها.»
۳. تزریق سالانه دهها میلیارد دلار معادل ریالی به اقتصاد
بر اساس محاسبات اتاق بازرگانی تهران، در صورت اجرای کامل این طرح، ایران سالانه میتواند معادل ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار عوارض عبوری دریافت کند. این حجم عظیم درآمد ارزی (به ریال) میتواند کسری بودجه را جبران کرده و ارزش پول ملی را به طور بنیادین تقویت کند.
پایان پترودلار؟
اما شاید مهمترین پیام این طرح، نه برای اقتصاد ایران، که برای نظام مالی جهانی باشد. مالیکا ساچدوا، استراتژیست ارشد دویچه بانک، در گزارشی با عنوان «طوفان کامل برای پترودلار» هشدار میدهد و مینویسد: «جنگ ایران میتواند به عنوان کاتالیزوری برای فرسایش سلطه پترودلار و آغاز عصر "پترویوان" در تاریخ ثبت شود. تسلط دلار در تجارت فرامرزی تا حد زیادی مدیون پترودلار است و اکنون این پایهها در حال لرزیدن است.»
دویچه بانک سه دلیل اصلی برای این ادعا ارائه میدهد:
۱. تغییر مسیر تجارت نفت: عربستان سعودی اکنون چهار برابر بیشتر از آمریکا به چین نفت میفروشد. این تغییر ساختاری، وابستگی به دلار را کاهش میدهد.
۲. تجارت فراسوی دلار: نفت تحریمی ایران و روسیه (حدود ۱۴ درصد مصرف جهان) مدتی است خارج از «ریلهای دلاری» معامله میشود.
۳. آزمایش ارزهای دیجیتال: عربستان در حال آزمایش زیرساختهای پرداخت غیردلاری مانند پروژه mBridge (پل دیجیتال) است.
جروم پاول، رئیس فدرال رزرو آمریکا، نیز هفته گذشته نسبت به عواقب این تحولات هشدار داد و گفت: بدهی ملی آمریکا به ۳۸.۸۶ تریلیون دلار رسیده و اگر اقدامی نکنیم، "پایان خوشی در کار نخواهد بود".
نقش یوان و رمزارزها در کنار ریال
نکته جالب توجه آنکه ایران در این طرح انعطاف پذیری هوشمندانهای به کار گرفته است. هر چند پرداخت به ریال اصل اساسی است، اما ارزهای دیگری نیز به عنوان گزینه پذیرفته میشوند.
بر اساس گزارش رویترز و تأیید وزارت بازرگانی چین، حداقل دو کشتی کانتینری چینی در اواخر ماه مارس، عوارض عبور از تنگه هرمز را به یوان پرداخت کردهاند. همچنین گزارشهایی از پرداخت عوارض با استفاده از رمزارزهای پایدار (استیبلکوینها) بر بستر شبکه ترون (Tron) منتشر شده است.
بولنت گوکای، استاد روابط بینالملل دانشگاه کیلی، در تحلیل این وضعیت گفت: «ایران به خوبی میداند که ریال به تنهایی نمیتواند جای دلار را بگیرد. اما با ترکیب ریال، یوان و رمزارزها، در حال ایجاد یک "اکوسیستم موازی" فراسوی سلطه دلار است. این یک بازی هوشمندانه برای "تکثر ارزی" است، نه صرفاً جایگزینی یک ارز با ارز دیگر.»
نقش بیمه و «قانونی شدن» نظم جدید
شاید ظریفترین بخش این داستان، نقش صنعت بیمه جهانی باشد. بر اساس گزارشهای منتشر شده، بازارهای بیمه لندن (لویدز) شروع به بازتعریف ساختار ریسک در خلیج فارس کردهاند.
در نهایت؛ کشتیهایی که «کد عبور» ایران را دریافت کردهاند، بیمه میشوند و آنهایی که نکردهاند، غیرقابل بیمه تلقی میگردند.
این یعنی سازوکار مالی جهان، به صورت غیرمستقیم، کنترل ایران بر تنگه هرمز را به رسمیت شناخته است. موسسه کپلر، شرکت تحلیل دادههای دریایی، تأیید کرده که در هفته اول جنگ حدود ۱۵۰ نفتکش در خارج از تنگه هرمز لنگر انداخته بودند و جرأت ورود نداشتند. اما اکنون، با فعال شدن «سامانه عوارض»، جریان کشتیها به صورت کنترل شده از سر گرفته شده است.
هشدارها و سناریوهای پیش رو
البته این مسیر بدون چالش نیست. صنعت نفت آمریکا به شدت با این طرح مخالفت کرده است. در جلسه استماع کنگره در ۸ آوریل، نمایندگان شرکتهای بزرگ نفتی سه استدلال اصلی مطرح کردند:
۱. نقض حقوق بینالملل: دریافت عوارض در آبراههای بینالمللی بر خلاف اصل «عبور بیآزار» در حقوق دریاهاست.
۲. افزایش تورم جهانی: هر بشکه نفت خلیج فارس یک دلار گران میشود و این هزینه به مصرفکننده نهایی منتقل میگردد.
۳. تأمین مالی تروریسم: پرداخت پول به ایران مستقیماً صرف برنامه موشکی و حمایت از محور مقاومت میشود.
همچنین، کارشناسان امنیتی هشدار میدهند که برای اینکه این «سیستم عوارض» کار کند، ایران باید تهدید نظامی را در منطقه حفظ کند؛ چراکه اگر امنیت کامل برقرار شود، دلیلی برای پرداخت عوارض باقی نمیماند.
تولد نظم نوین انرژی
در واقع؛ جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، برخلاف اهداف طراحانش، به یک نقطه عطف تاریخی در نظام مالی جهانی تبدیل شده است. ایران با استفاده از «ابزار تنگه هرمز»، نه تنها توانست حملات نظامی را دفع کند، بلکه معماری جدیدی برای تجارت انرژی ترسیم کرده است: معماری که در آن، دیگر خبری از «عبور رایگان» و «تسلط دلار» نیست.
طرح دریافت عوارض تنگه هرمز به ریال، اگرچه هنوز در مرحله تصویب نهایی در مجلس است و اجرای کامل آن به زمان نیاز دارد، اما همین حالا به عنوان یک واقعیت میدانی در حال اجراست. نفتکشهایی که هفتههای پیش جرأت ورود نداشتند، اکنون با پرداخت میلیونها دلار معادل ریالی یا یوانی، از «باجگاه استراتژیک» ایران عبور میکنند.
دکتر عمید شکری، استراتژیست انرژی در دانشگاه جرج میسون، در این باره میگوید: «دنیا باید خود را برای یک "واقعیت جدید" آماده کند. عصر پترودلار که از توافق ۱۹۷۴ آمریکا و عربستان آغاز شد، اکنون در خلیج فارس در حال پایان یافتن است. فارغ از نتیجه مذاکرات آتشبس، دیگر هیچ کشتی بدون "اجازه تهران" نمیتواند از هرمز عبور کند، و دیگر هیچ غول کشتیرانی بدون "تهیه ریال" قادر به تأمین امنیت ناوگان خود نخواهد بود.»
ریال ایران که تا پیش از این یکی از کمارزشترین پولهای جهان محسوب میشد، اکنون در آستانه تبدیل شدن به یک «ارز کالایی» (Commodity Currency) قرار دارد؛ ارزی که پشتوانه آن دیگر فقط اعتماد، که «اجبار ژئوپلیتیک» و «کنترل بر شریانهای انرژی جهان» است.
ارسال دیدگاه