حیات حقیقی شهدا در قرآن؛ راز «زنده بودن» فراتر از نام و نشان

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ تأمل در معنای «حیات طیبه شهدا»، بازخوانی یکی از مهم‌ترین آموزه‌های قرآن کریم درباره سرنوشتِ انسان‌های برگزیده است. این سوال که شهدا چگونه حیاتی دارند، دریچه‌ای به سوی شناخت دقیق‌تر از نظام هستی و جایگاه رفیعِ ایثارگران در نزد پروردگار می‌گشاید؛ پرسشی که پاسخ به آن، نگاه ما را به مفاهیم مرگ، بقا و فضیلت تغییر می‌دهد.

پرسش

شهدا چگونه حیاتی دارند؟

پاسخ اجمالی:

بعضی از مفسّران بدون توجه به تعبیرات در آیات که حکایت از حیات شهداء به معنای واقعی کلمه می کند دست به توجیهاتی زده اند تا حیات بر مفهوم مجازی منطبق شود. برخی هم آیه را تنها مخصوص شهدای بدر دانسته اند؛ اما آیه از شهدای راه خدا سخن می گوید بی آنکه غیر آنها را نفی کند و مقصود حیاتی واقعی در جوار رحمت حق می باشد. سؤال این است که: اگر حیات برزخی برای همه انسان هاست، پس شهیدان چه فضیلتی دارند؟!

پاسخ این است که فضیلت آنها در نوع حیات آنهاست، حیاتی در جوار رحمت خدا که مسلّماً حیات برزخی دیگران آمیخته با این برکات نیست.

پاسخ تفصیلی:

بعضی از مفسّران بدون توجه به تعبیراتی که در آیات مربوط به شهدا آمده که همگی حکایت از حیات شهداء (حیات به معنای واقعی کلمه) می کند دست به توجیهاتی زده اند که حیات را به مفهوم مجازی آن منعکس می کند، مانند زنده بودن نام و آثار آنها، زنده بودن هدایت و طاعت و دین آنها و یا زنده شدن روز قیامت از قبور!

آنها دقّت نکرده اند که قرآن می گوید شهداء نزد پروردگارند و روزی داده می شوند و به خاطر نعمت های فراوانی که خداوند از فضل خود به آنان داده خوشحالند ترسی از آینده و غمی از گذشته ندارند. این تعبیرات چگونه با آن مفاهیم مجازی سازگار است؟ به علاوه، می فرماید: شما زندگانی آنها را درک نمی کنید، اگر حیات به معنای نام و نشان و هدایت و دین باشد برای همه قابل درک است.

ظاهر این است این دسته از مفسّران نتوانسته اند حیات برزخی را دقیقاً هضم کنند و «چون ندیدند حقیقت، ره افسانه زدند» ولی همان گونه که فخر رازی در تفسیر خود می گوید: غالب مفسّران بر این هستند که حیات در اینجا حیات حقیقی است.(1)

مرحوم طبرسی در «مجمع البیان» هر چند چهار تفسیر برای آیه ذکر می کند؛ ولی تفسیر اوّل را که حیات حقیقی است به عنوان تفسیر صحیح آیه بر می گزیند.(2) البتّه روایات نیز در این زمینه فراوان است.

دیگر از عجائب اینکه به نقل تفسیر «المیزان» بعضی از مفسّران آیه را مخصوص شهدای بدر می دانند و می گویند شامل سایر شهیدان نمی شود! (باید توجه داشت که شأن نزول یکی از آیات مربوطه طبق تصریح مفسّران شهدای اُحد است و شأن نزول آیه دیگر مربوط به شهدای بدر(3) و همچنین مفهوم آیه همه شهدا را به طور مطلق در بر می گیرد).

جالب اینکه مرحوم علاّمه طباطبایی بعد از اشاره به این تفسیر می افزاید:

بعضی از مفسران در تفسیر آیه 153 بقره که دستور به استعانت جستن از صبر می دهد و آیه ای است که قبل از آیات مربوط به شهدا قرار دارد، در برابر این سخنان لاطائل از خداوند صبر و شکیبایی استدعا نموده اند!(4)

ولی به هر حال آیه تنها از شهدای راه خدا سخن می گوید بی آنکه غیر آنها را نفی کند، اینجاست که این سؤال مطرح می شود: اگر حیات برزخی برای همه انسان هاست، پس شهیدان چه فضیلتی بر دیگران دارند؟!

پاسخ این سؤال روشن است، فضیلت آنها در نوع حیات آنهاست، حیاتی در جوار رحمت و در پیشگاه خدا و غرق انواع نعمت ها و روزی های الهی، مسلّماً حیات برزخی دیگران آمیخته با این برکات نیست.(5)

پی نوشت:

(1). مفاتیح الغیب، فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1420 قمری، چاپ سوم، ج ‏4، ص 126، سوره بقرة، آیة 154.

(2). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طبرسی، فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372 شمسی، چاپ سوم، ج ‏1، ص 433، المعنی.

(3). بعضی نیز گفته اند آیه سوره آل عمران، در مورد شهدای بدر نازل شده در حالی که شأن نزول آیه بقره شهدای بدر و احد هر دو می باشد.

(4). المیزان فی تفسیر القرآن، طباطبایی، سید محمد حسین، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم، قم، 1417 قمری، چاپ پنجم، ج ‏1، ص 348، نشأة البرزخ.

(5). گردآوری از کتاب: پیام قرآن‏، مکارم شیرازی، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعی از فضلاء، دار الکتب الاسلامیه‏، تهران‏، ‏1386 شمسی‏، چاپ نهم، ج 5، ص 357.