دانا گزارش میدهد؛
روایت طشتهای مسی و رود فرات؛ پیوند تاریخ، فرهنگ و حماسه کربلا/ نگاهی به آیین طشتگذاری در ایران
در روز پایانی ذیالحجه، آیین کهن «طشتگذاری» در مساجد و حسینیههای اردبیل و بسیاری از شهرهای آذریزبان برگزار میشود؛ مراسمی ریشهدار که با نماد آب فرات و یاد جوانمردی امام حسین(ع) در سیراب کردن سپاه حر، آغازگر حالوهوای سوگواری محرم در این مناطق است.
به گزارش خبرنگار فرهنگی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ آیینهای سوگواری محرم در ایران تنها به روزهای عاشورا و تاسوعا محدود نمیشود؛ بلکه در بسیاری از مناطق کشور، سنتهایی ریشهدار وجود دارد که از روزهای پایانی ذیالحجه آغاز میشود. «طشتگذاری» از جمله این آیینهاست که خاستگاه آن اردبیل است و امروزه در بخشهای مختلفی از ایران برگزار میشود. این مراسم که نمادی از آب فرات و یادآور رفتار کریمانه امام حسین(ع) در سیراب کردن سپاه حر است، به عنوان یکی از کهنترین آیینهای پیشواز محرم شناخته میشود.
آیین «طشتگذاری» هر سال در روزهای پایانی ماه ذیالحجه، از بیستوهفتم تا سیام این ماه، در مساجد و حسینیهها برگزار میشود و در حقیقت آغاز آیینهای سوگواری محرم به شمار میآید. در این مراسم، طشتهایی گرد از جنس مس یا برنز که به همین منظور تهیه شدهاند، توسط ریشسفیدان و بزرگان هر محله بر دوش گرفته شده و با احترام وارد مسجد میشوند. با ورود طشتها، حاضران به نشانه احترام از جای برمیخیزند و دستههای عزاداری در حالی که شعار «الدخیل یا ابوالفضل» سر میدهند، به سینهزنی و نوحهخوانی میپردازند. سپس بزرگان محله طشتها را در میان فضای مسجد گردانده و در جایگاه ویژهای که برای آن در نظر گرفته شده قرار میدهند. پس از آن، طشتها با آبی که در کوزهها حمل شده پر میشوند و همزمان دعای مخصوص طشتگذاری که ترکیبی از زبانهای فارسی، ترکی و عربی است، قرائت میشود. بسیاری از عزاداران نیز از آب طشتها به عنوان تبرک استفاده میکنند. با انجام این مراسم، عملاً فضای شهرها و محلهها برای آغاز عزاداریهای ماه محرم آماده میشود.
این آیین ریشه در روایتی تاریخی از رفتار جوانمردانه امام حسین(ع) در مسیر حرکت به سوی کربلا دارد. بر اساس نقلهای تاریخی، هنگامی که کاروان امام در سال شصت هجری قمری در مسیر مکه به کوفه حرکت میکرد، پیش از رسیدن به دشت نینوا در منطقهای به نام «زباله» با سپاه حر بن یزید ریاحی روبهرو شد. در آنجا، امام حسین(ع) با وجود محدود بودن آب، دستور دادند مشکها را خالی کرده و طشتهایی را از آب پر کنند تا هم یاران خود و هم سپاهیان حر و حتی اسبهای آنان از آن بنوشند. گفته میشود این واقعه در روز بیستوهفتم ذیالحجه رخ داده است؛ از همین رو آیین طشتگذاری نیز در همین روز برگزار میشود تا یادآور این رفتار کریمانه باشد.
در حقیقت، طشتها در این مراسم نمادی از مشک سقای کربلا و آب درون آنها نمادی از رود فرات است؛ رودی که در واقعه عاشورا بر امام حسین(ع) و یارانش بسته شد. واقعه کربلا، تشنگی یاران امام و ایثارگریهای حضرت عباس(ع) برای رساندن آب به خیمهها، جایگاه و قداست آب را در فرهنگ شیعیان و بهویژه ایرانیان بیش از پیش برجسته کرده است. بازتاب این جایگاه را میتوان در بسیاری از آیینها و سنتهای عاشورایی مشاهده کرد.
در کتاب «فرهنگ عاشورا» نوشته جواد محدثی نیز درباره این آیین آمده است که طشتگذاری مراسمی سنتی است که عمدتاً در اردبیل برگزار میشود و در آن طشتهای آب که نمادی از فرات هستند، در مساجد و حسینیهها قرار داده میشوند؛ سنتی که به تأسی از اقدام امام حسین(ع) در سیراب کردن سپاه حر و اسبان آنان شکل گرفته است.
میراثی بر جای مانده از دوران صفویه
بسیاری از پژوهشگران، پیشینه آیین طشتگذاری را به دوران صفویه نسبت میدهند. یکی از دلایل این انتساب، وجود طشتی قدیمی در مسجد «بازار چاقوسازان» اردبیل است که گفته میشود متعلق به عصر شاه عباس اول است. بر روی این طشت نقشهایی از گیاه و ماهی حک شده و در لبه آن عبارت «وقف نمود به حضرت عباس ۱۰۳۸» دیده میشود.
از سوی دیگر، متن کامل و قدیمی دعای طشتگذاری که به سه زبان فارسی، ترکی و عربی نوشته شده، نشان میدهد این آیین احتمالاً در دوره صفویه شکل گرفته است؛ دورانی که فرمانروایان آن ترکزبان و شیعه بودند و توجه ویژهای به گسترش آیینهای عاشورایی داشتند.
در معماری بسیاری از مساجد اردبیل نیز جایگاههای ویژهای برای قرار دادن طشتها دیده میشود که به صورت طاقنما در یکی از اضلاع دیوار ساخته شدهاند. این سکوها که یکی از ویژگیهای معماری مساجد این منطقه به شمار میروند، احتمالاً پس از شکلگیری حکومت صفوی ایجاد شدهاند و در طول سال طشتها بر روی آنها قرار میگیرند.
آغازی برای فصل سوگواری حسینی
هرچند در گذشته این مراسم بیشتر در اردبیل و بهویژه در مسجد جامع این شهر برگزار میشد، اما به مرور زمان به دیگر محلهها و شهرهای ترکزبان نیز گسترش یافت. در آیین سنتی اردبیل، شهر به شش محله بزرگ تقسیم میشود و برگزاری طشتگذاری در سه روز پایانی ذیالحجه به گونهای برنامهریزی میشود که هر روز در دو محله برگزار شود.
امروزه این مراسم در بسیاری از شهرهای آذربایجان شرقی و غربی، زنجان، بناب و حتی مناطقی از تالش برگزار میشود و در سالهای اخیر به برخی مناطق دیگر کشور از جمله ورامین و بخشهایی از مازندران نیز راه یافته است.
آیین طشتگذاری در مجموع پیوندی میان تاریخ، مذهب و فرهنگ ایجاد کرده است؛ آیینی که با یادآوری کرامت و جوانمردی امام حسین(ع) و یارانش، هر سال در آستانه محرم حال و هوای شهرها را دگرگون میکند و آغاز فصل سوگواری برای سید و سالار شهیدان را نوید میدهد.
ارسال دیدگاه