ایمان بی تعقل؛ از منظر قرآن، کدام جریان های فکری در «حجاب های نفسانی» گرفتارند؟
تزکیهی قلب شرط معرفت ناب است و عقلستیزیِ «تفکر نوین» تقلیدی کورکورانه از مدرنیته است.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ در عصر حاضر، برخی جریانهای فکری با عنوان «تفکر نوین» ظهور کردهاند که در باطن، نه تنها تفکرِ ناب را به حاشیه میرانند، بلکه با عقلستیزیِ پنهان، با جوهره دعوت اسلامی که بر تعقل و تدبر استوار است، در تعارض قرار میگیرند.
تقابلِ ظاهری یا تعارضِ حقیقی؟
عنوان «تفکر نوین» در نگاه نخست، تداعیکننده رویکردی پویا، خردورز و هماهنگ با مقتضیات زمان است. با این حال، آنچه در عصر مدرن به عنوانِ جریانهای «نواندیشیِ دینی» یا «تفکرِ انتقادیِ صرف» مطرح میشود، گاه به بیراههای میانجامد که در آن، عقلِ سلیم و نقلِ معتبر، هر دو قربانیِ هوای نفس یا تقلیدِ کورکورانه از غرب میشوند. اسلام، برخلاف این رویکردهای سطحی، دینی است که با نزول قرآن، انقلابی در اندیشه بشری ایجاد کرد و انسان را از ظلماتِ تقلیدِ بیچونوچرا، به نورِ تفکر و تدبر رهنمون ساخت.
قرآن، نخستین منادیِ تعقل
نکته اساسی در مواجهه با شبهات «تفکر نوینِ» ضدِ تعقل، مراجعه به منبع وحیانیِ اسلام است. قرآن در آیات متعدد، نه تنها انسان را به تفکر فرا میخواند، بلکه ذاتِ انسانیت را با قدرتِ تعقل پیوند میزند و آن را مایه برتری او بر سایر موجودات معرفی میکند.
تفکر، شرطِ انسانیت
قرآن در توصیفِ انسانهای بیبهره از حقیقت، سختترین تعابیر را به کار میگیرد و آنان را همراسته با حیوانات، بلکه گمراهتر از آنان میداند. «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ» (۱). «بیگمان، بدترین جنبندگان نزد خدا، کران و لالانی هستند که نمیاندیشند.» این آیه به روشنی نشان میدهد که بهرهمندی از قوه عقل و تفکر، فصلالخطابِ انسانیت و معیارِ برتریِ وجودی انسان است. جریانهای فکری که به نامِ نوگرایی، انسان را به سمتِ پذیرشِ بیدلیلِ گزارهها سوق میدهند یا عقل را در شناختِ حقایق ناتوان میشمارند، در واقع خواستارِ بازگشتِ انسان به مرتبه حیوانیت هستند؛ چرا که انسانیت بدون تعقل، پوستهای بیمحتواست.(۲)
تدبر در طبیعت، راهی به سوی حقیقت
یکی از محوریترین دعوتهای قرآن، تفکر در نشانههای آفاقی (جهان پیرامون) و انفسی (درونِ خود) است. قرآن به کسانی که در آفرینشِ نظاممندِ کائنات نمیاندیشند، با لحنی استفهامیِ انکاری، تذکر میدهد: «أَفَلَا یَتَفَکَّرُونَ» (۳).³ در این آیه، خداوند پس از برشمردنِ نشانههای عظیم خود در آفرینش آسمانها و زمین، گردشِ شب و روز، کشتیها در دریا و بارانِ حیاتبخش، میفرماید: «إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»؛ «قطعاً در این [امور]، نشانههایی است برای مردمی که خردورزی میکنند.»(۴) قرآن هرگز از انسان نمیخواهد که کورکورانه و بدون دلیل بپذیرد؛ بلکه او را به درکِ نظامِ احسن و روابطِ علّی در جهان فرا میخواند تا از طریقِ این نظمِ شگفتانگیز، به وجودِ خالقِ حکیم پی ببرد.
پرسشگری، جوهره ایمان
برخلافِ تصورِ رایج مبنی بر اینکه دین با پرسشگری و شکِ روشمند مخالف است، قرآن خودِ انسان را به سوال از اهلِ علم و تحقیق فرا میخواند: «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» (۵).«پس از اهلِ ذکر (دانشمندان) بپرسید اگر نمیدانید.» این آیه، اصلِ «رجوع به متخصص» و ضرورتِ پرسش برای رفعِ جهل را به عنوانِ یک اصلِ دینی تثبیت میکند.(۶) قرآن انسان را از تعقیبِ آنچه بدان علم ندارد برحذر میدارد و همواره او را به سمتِ علمِ یقینی سوق میدهد، نه گمانهای واهی یا احساساتِ زودگذر که امروزه در بسیاری از جریانهای موسوم به «تفکر نوین» مشاهده میشود.
قلبِ سلیم و حجابهای معرفتی
چه بسا بزرگترین مانعِ تفکر صحیح، کوریِ دل است، نه نقصِ عقل. قرآن با صراحت بیان میکند که درکِ نادرست از واقعیت، ناشی از زنگارهایی است که بر دلها نشسته است: «فَإِنَّهَا لَا تَعْمَی الْأَبْصَارُ وَلَـٰکِن تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ»(۷). «پس بیگمان، این چشمها نیستند که کور میشوند، بلکه دلهایی که در سینههاست، کور میشوند.»(۸) این آیه، نقدی اساسی بر جریانهای فکریای است که با تکیه بر ظواهرِ علمِ تجربیِ صرف، به انکارِ حقایقِ متعالی میپردازند. اسلام معتقد است که عقلِ سالم، در کنارِ قلبِ پاک، میتواند به ژرفایِ معنا دست یابد و «تفکر نوینِ» بیمعرفت، در واقع نوعی گرفتاری در حجابهای نفسانی و بتهای فکریِ مدرن است.(۹) آیتالله العظمی جوادی آملی نیز در کتاب «تفسیر تسنیم» ذیل این آیه، بر این نکته تأکید میورزند که بسیاری از گمراهیهای فکری، ریشه در بیماریهای قلبی دارد و عقلِ ابزاریِ صرف، بدون تزکیه، قادر به تشخیصِ حق از باطل در مسائلِ بنیادین نیست.
نقدِ عقلستیزیِ «تفکرِ نوینِ» مدرن
آنچه امروزه در غرب به نام «پستمدرنیسم» یا نقدِ خردِ ابزاری مطرح میشود، هر چند در ابتدا رویکردی نقادانه به مدرنیته دارد، اما گاه به نسبیگراییِ مطلق و نفیِ هرگونه حقیقتِ مطلق دچار میشود. قرآن ضمنِ پذیرشِ بُعدِ فراعقلیِ ایمان (چرا که عقلِ بشری به تنهایی برای درکِ غیب کافی نیست) هرگز به نفیِ عقل نمیانجامد. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل آیاتِ مربوط به تفکر، به این نکته اشاره میکند که قرآن، هم از عقلِ نظری برای اثباتِ اصولِ دین بهره میجوید و هم از عقلِ عملی برای تزکیه نفس.(۱۰) بنابراین، نفیِ تعقل در اسلام، نه تنها راهگشا نیست، بلکه عملی شیطانی و مخالف با سنتِ انبیاست.
تعادلِ عقل و وحی، راهکارِ اسلام
اسلام با تکیه بر اصلِ «تعقل» و «تدبر»، راهِ میانهای را پیش روی بشر قرار میدهد که در آن، عقل و وحی در تعامل با یکدیگر قرار دارند. قرآن به مسلمانان دستور میدهد تا در زمین سیر کنند و با چشمِ بینا و گوشِ شنوا، عبرتها را دریابند. این رویکردِ فعالِ معرفتی، در تضادِ کامل با جریانهایی است که یا دین را به کلی عقلگریز معرفی میکنند، یا علم را صرفاً در قالبِ حسگراییِ محض محصور میسازند.
«تفکر نوین» اگر به معنایِ بازنگریِ روشمند در فهمِ دین با بهرهگیری از دستاوردهایِ بشری باشد، امری مطلوب و هماهنگ با روحِ قرآن است. اما جریانهایی که به بهانهی نوگرایی، اصلِ تعقلِ دینی را به حاشیه میرانند و انسان را به پذیرشِ بیچونوچرایِ گزارههایِ مدرن یا کنارگذاشتنِ وحی دعوت میکنند، نه تنها نوآوریای ارائه نمیدهند، بلکه در دامِ تحجرِ مدرن و بتپرستیِ عصرِ جدید گرفتار آمدهاند. قرآن کریم با آیاتِ روشن، همچنان چراغِ راهِ انسانِ خردورز است و راهِ سعادت را در گروِ تمسک به عقلِ سالم و وحیِ ناب میداند. هیچ اندیشهای که با اصولِ محکمِ تعقلِ قرآنی در تعارض باشد، شایستگیِ پیروی ندارد، چه در لباسِ سنتِ کهنه و چه در قالبِ تفکرِ نوینِ بیریشه.
پی نوشت:
۱. سوره انفال (۸)/ آیه ۲۲.
۲. ر.ک: تفسیر القرآن العظیم (تفسیر ابن کثیر)، جلد ۴، ص ۳۲۴؛ و نیز تفسیر تیسیر الکریم الرحمن، جلد ۱، ص ۳۰۰.
۳. سوره بقره/آیه ۱۶۴.
۴. ر.ک: ترجمه تفسیر المیزان، جلد ۱، ص ۵۹۲.
۵. سوره نحل (۱۶)، آیه ۴۳.
۶.ر.ک: درس خارج فقه تربیتی استاد علیرضا اعرافی، جلسه ۹۱، بحث «قاعده ارشاد جاهل». همچنین ر.ک: بررسی تطبیقی دلالت آیه فاسئلوا اهل الذکر... .
۷. سوره حج (۲۲)، آیه ۴۶.
۸.ر.ک: تفسیر تسنیم، تألیف آیتالله عبدالله جوادی آملی، جلد ۱، صص ۱۵-۲۰ (مباحث مربوط به «تفسیر قرآن به عقل»).
۹.ر.ک: تفسیر تسنیم، جلد ۱۴، ذیل آیه ۴۶ سوره حج.
۱۰. ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، جلد ۱، ص ۵۹۲، ذیل آیه ۱۶۴ سوره بقره.
ارسال دیدگاه