لرستان؛ بهشت گمشده؛
منار؛ بنایی زیبا و چشمنواز
در گذشته کاروانهای زیادی به کمک این مناره راه خود را پیدا کردهاند و دیدهبانهای زیادی از بالای آن دشمن را دیدهاند و مردم را به موقع از خطر حمله آگاه کردهاند.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از منار، لرستان از جمله کهنترین مراکز تمدنی ایران زمین است که در چند هزار سال گذشته همواره شاهد تمدنهای درخشانی بوده است. آثار بهجایمانده از شهرها، دژها، پلها و جادهها که هر کدام نمایشگر شکوه و جلال هنر معماری است همگی گواه بر این مدعا است.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, منار,منار آجری از بناهای زیبا و چشمنواز این دیار است
,منار آجری و بلندی که در میان شهر خرمآباد جای دارد از بناهای زیبا و چشمنواز این دیار است که تاکنون مورد مطالعه اساسی قرار نگرفته است.
,منار یا مناره در لغت بهمعنای جای نور و آتشگاه میباشد و در اصطلاح به بناهای بلند و کشیدهای اطلاق میشود که عموما در کنار بناهای مذهبی همانند مدارس، مساجد و مقابر ساخته میشود. پیش از اسلام منار را میل میگفتند که گاهی نشانه وجود آتشکده و آتشگاههای بزرگ بود.
,
, در دوره اسلامی احداث منار گسترش بیشتری یافت. در آغاز این دوره، منارهها عموما به صورت منفرد در مجاورت مساجد ساخته میشدند ولی از دوره سلجوقی (قرن پنجم وششم هجری) به تدریج به صورت زوجی بر سر در ورودی یا ایوان اصلی مساجد جلوه گر شد.
,از منارها برای هدایت کاروانها و مسافران استفاده میشد
,منارهها از لحاظ ساخت و کاربرد با هم تفاوت دارند. آنها معمولا به اشکال استوانهای، مخروطی و چند ضلعی ساخته شدهاند. از نظر کاربرد، پیش از اسلام از منارهها علاوه بر جنبههای مذهبی برای هدایت کاروانها و مسافران به سوی شهرها و مناطق مسکونی استفاده میشد. به این صورت که شبهنگام بر فراز منارهها آتش افروخته میشد تا مسافران و کاروانها در تاریکی شب موقعیت و مسیر شهر را پیدا نمایند. در دوره اسلامی منارهها کاربرد متنوعی یافتند. منارهها علاوه بر نقش پیشین خود، جهت استحکام بناها و سازههای پیرامون و جلوگیری از رانش زمین به هنگام زمین لرزه و همین طور اقامه اذان و مناجات و موارد دیگر مورد استفاده قرار میگرفتند.
,اکنون که به اجمال به تاریخچه و موارد کاربرد منارهها اشاره گردید با توجه به منابع و شواهد گوناگون، سعی در تشریح و بازسازی فضای تاریخی منار خرمآباد، پیشینه و قدمت آن و ساختار معماری این بنا پر جذبه تاریخی مینماییم.
,این مناره با حدود 900 سال قدمت، یکی از آثار باستانی ارزشمند استان لرستان و شهرستان خرمآباد است.
,استان لرستان جایگاه آثار باستانی و تاریخی فراوانی است که میتوان آنها را به سه دوره پیش از تاریخ، دوره ایران باستان و دوره اسلامی تقسیم کرد. یافتههای پیش از تاریخ لرستان، بیشتر شامل نقاشیها، کندهکاریهای غارها، سفالینهها و اشیای مفرغی میباشد.
,
, در گذشته کاروانهای زیادی به کمک این مناره راه خود را پیدا کردهاند و دیدهبانهای زیادی از بالای آن دشمن را دیدهاند و مردم را به موقع از خطر حمله آگاه کردهاند.
,احتمال میرود منار مربوط به دوره فرمانروایی دیلمیان باشد
,با توجه به سبک معماری بنا، احتمال میرود این اثر تاریخی مربوط به دوره فرمانروایی دیلیمان باشد. این یادمان ارزشمند، که بنائی استوانهای شکل است به عنوان میل راهنما و برای هدایت کاروانها در کنار شهر قدیم شاپورخواست احداث شده است.
,ورودی مناره در جبهه غربی روی سطح پایه قرار گرفته و بقایای معماری سنگ و گچ با دیوارهای ضخیم در مجاورت مناره بیانگر وجود تاسیساتی نظیر کاروانسرا و مسجد و ... است.
,بلندای آن بر اثر عوامل طبیعی کاهش یافته و اکنون با احتساب پایه سنگی، ارتفاع آن به 5/29 متر میرسد. قطر بنا در پائینترین قسمت به ۵/5 متر کاهش مییابد. فضای داخلی آن از ۹۹ پله تشکیل شده است. ورودی مناره در جبهه غربی روی سطح پایه قرار گرفته است.
,در گذشته از این اثر ارزشمند برای هدایت کاروانهایی که به سمت شهر قدیمی شاپورخواست میآمدند استفاده شده است. اما اکنون از فراز مناره آجری در شهر خرم آباد میتوان دورترین چشماندازهای زیبای شهر را مشاهده کرد.
,مناره آجری خرمآباد در سال 1376 توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره 1930 در فهرست آثار ملی ایران با ثبت رسید.
,بنابر شواهد گوناگون، پیش از گسترش شهر خرمآباد طی قرن اخیر در سمت شرقی رودخانه خرمآباد یعنی پیش از ایجاد مناطقی که امروزه به کوی فلسطین، قاضیآباد، پارک و میدان شقایق و پشته شهرت دارند، آثار و بقای شهری دیده میشد که در زمان آبادانی شاپور خواست نامیده میشد. شاپورخواست از شهرهای پر آوازه و با رونق دوره ساسانی و قرون نخستین اسلامی بود. این شهر از آغاز قرن هفتم و همزمان با استقرار حکومت اتابکان لر کوچک (570 تا1006 ه.ق) به تدریج رو به زوال نهاد تا آنجا که نهایتا به ویرانهای تبدیل شد.
,از آثار بهجایمانده از این شهر عظیم آنچه تا به امروز بر جای است عبارتست از: یک سنگنبشته مکعب شکل، قلعه فلکالافلاک (دژ شاپور خواست)، پل شکسته، آسیاب گبری و یک منار زیبا و باشکوه است که هماکنون در میان پارک شقایق خرمآباد جای دارد.
,درباره تاریخ ساخت منار و قدمت آن متاسفانه آگهی چندانی در دست نیست. ولی سبک بنا حکایت از احداث آن در قرون نخستین اسلامی دارد. "هنری راولینسون" باستانشناس مشهور که در دوره قاجار به لرستان مسافرت نموده، آنرا متعلق به دوره سلجوقی (قرن پنجم هجری) دانسته است. مرحوم علیمحمد ساکی در کتاب خود موسوم به "جغرافیای تاریخی و تاریخ لرستان" ساختمان منار را به دوره اتابکان لر کوچک نسبت داده است. در صورتیکه منفرد بودن منار و سادگی و بیپیرایگی آن که ویژگی بارز منارههای قرون اولیه اسلامی است، قدمت آن را به دورههای پیش از سلجوقیان و اتابکان لر کوچک باز میگرداند.
,بنا به دلایل چند احتمال میرود این بنا مربوط به عهد فرمانروایی آل بویه (قرن چهارم هجری) بر ایران و در جنب آن تسلط آل حسنویه (348 تا 369 ه.ق) بر لرستان باشد. بزرگترین امیر دودمان حسنویه، بدر بن حسنویه شهر شاپورخواست را به پایتختی برگزید و به عمرانی و آبادانی آن همت گماشت. او در این شهر و دیگر نقاط لرستان دست به اقدامات عمرانی وسیعی زد. چنانچه ساخت و تعمیر تعدادی از آثار تاریخی لرستان به او نسبت داده میشود. بعید نیست احداث مسجد جامع شاپورخواست که منار، گلدسته آن به شمار میرفته بنا به اراده و خواست او صورت گرفته باشد. هر چند سند موثقی در این زمینه در دست نیست ولی مقایسه شکل، اندازه و ضخامت آجرهای به کار رفته در تعمیر پل کشکان که به دستور بدر صورت گرفته با آجرها و مصالح به کار گرفته شده در ساختمان منار حکایت از همزمانی ساخت یا تعمیر این دو اثر تاریخی دارد.
,با توجه به آنچه گفته شد، میتوان گفت به احتمال زیاد منار خرمآباد مربوط به دوره فرمانروایی خاندان حسنویه بر لرستان باشد. زیرا این حکومت، قویترین و مشهورترین حکومت منسجمی است که بعد از اسلام تا زمان اتابکان لر کوچک بر لرستان تسلط داشته است و ایجاد چنین بناهای عظیمی تنها از عهده امیران مقتدر این سلسله بر میآمده است. هر چند نمیتوان بر این گفته صد در صد مهر تایید نهاد و نیازمند پژوهشهای کارشناسانهتری از سوی صاحبنظران خواهد بود.
,از منار بهعنوان یک مرکز پیامرسانی و پایگاه دیدهبانی در صورت بروز هر گونه حادثهای از قبیل هجوم دشمن و اقوام مهاجم نیز استفاده میشد
,درباره مکان واقعی منار در شهر شاپورخواست باید گفت، با توجه به پراکندگی آثار و ویرانههای به جای مانده از این شهر به احتمال زیاد منار تقریبا در میانه شهر شاپورخواست قرار داشته و مشرف به تمامی خانههای شهر و همچنین راهها و جادههای اطراف – که از شمال به جنوب و از غرب به شرق امتداد داشتند – بوده است با این چشمانداز وسیع و طویل، منار نقش مهمی در ایجاد و ارتباط میان ساکنان شهر از یک سو و کاروانها و مسافرانی که در جادهها تردد میکردند، ایفا میکرده و علاوه بر این منار همچنین بهعنوان یک مرکز پیامرسانی و پایگاه دیدهبانی در صورت بروز هر گونه حادثهای از قبیل هجوم دشمن و اقوام مهاجم علائم و اشاراتی را به صورت دود و آتش به نقاط مختلف شهر و بخصوص دژ فلکالافلاک که در آن سوی رودخانه در مقابل شهر شاپورخواست قرار داشت و معمولا محل اقامت حاکم شهر و مقر فرمانروایی محسوب میشد، ارسال میکرده است. با این پیامها اهالی شهر و دژنشینان از خطر احتمالی آگاهی مییافتند و به سرعت دروازههای شهر و قلعه را میبستند و خود را جهت دفاع و مقابله با دشمن مهیا میکردند.
,منار علاوه بر کارکرد اطلاعرسانی و هدایت کاروانها و مسافران به هنگام شب، همچنین برای بالا بردن میزان مقاومت و استحکام بناهای اطراف خود مورد استفاده قرار میگرفته است. گردشگران و مسافرانی که در دوره قاجار به لرستان آمدهاند در نوشتههای خود اغلب اشاره به بقاهای تاسیسات و ساختمانهای وسیعی در کنار و پیرامون منار داشتهاند. معینالسلطنه در رساله جغرافیای خود که در اواخر حکومت قاجار به رشته تحریر در آورده، اشاره به خرابههای شهر شاپورخواست در اطراف منار کرده است و آنها را مربوط به مسجد بزرگ این شهر دانسته است. وی مینویسد: (شاپور خواست) مسجد بزرگی داشته که محوطه او شصت ذرع است. بنای محوطه و میلی که گلدسته مسجد بوده، باقی است. میلی مزبور تقریبا سی و چهار ذرع ارتفاع دارد.
,منار گلدسته مسجد جامع امام حسن(ع) بوده است
,بنا به روایتی که یکی از گدشگران دوره قاجار نقل میکند، منار گلدسته مسجد جامع شاپورخواست معروف به «مسجد امام حسن»(ع) بوده است. علاوه بر بقایای مسجد جامع در اطراف منار که در گذشته کاملا قابل مشاهده بود، ویرانهها و پیهای ساختمانهای دیگری نظیر کاروانسرا و بازار نیز پیرامون منار جلب نظر میکرد. همچنین بنا به گفته ریشسفیدان شهر خرمآباد در پیرامون منار و در حد فاصل منار تا سنگنوشته قبرستانی وجود داشته که معمولا مورد استفاده عشایر کوچرو بود که از کنار شهر عبور میکردند. این قبرستان به «قور مهتر» شهرت داشته است. در تصاویر بهجایمانده از چند دهه قبل سنگ قبور این قبرستان بچشم میخورد.
,از نظر سبک معماری، منار با اندک تفاوت دارای همان اجزا و ویژگیهای دیگر منارههای سرزمین ایران است. منار عمدتا از سه بخش اصلی یعنی پایه، بدنه و کلاهک (تاج) تشکیل شده است. پایه آن مکعبشکل و از ملاط و آجر است. بلندی بدنه منار حدود 20/26 متر است که در مجموع با احتساب پایه، بلندی منار به سی متر میرسد. در داخل منار پلههای بهصورت مارپیچ حول ستونی تعبیه گردیده که جهت صعود به بالا ی منار مورد استفاده قرار میگرفت. همچنین برای روشنایی داخل منار شش دریچه یا نورگیر در بدنه آن ایجاد شده است.
,فاطمه سپهوند
,انتهای پیام/ ر
]
ارسال دیدگاه