میرزا محمد حسین نایینی؛ روشن اندیش مشروطیت
نکته مهم اندیشه ورزی میرزای نایینی اینجاست که این متفکر روشن اندیش برای مفاهیم اندیشه ای حوزه عرف همچون آزادی ،عدالت و مشارکت مردم در روند سیاسی یک بنیاد دینی طراحی کرد[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از نائینا، همواره عینیت سیاسی و اجتماعی ذهنیت نخبگان و اندیشمندان را به تامل ،واکاوی و اندیشیدن وا میدارد. مشروطیت نیز به عنوان یک عینیت سیاسی ، اندیشه ورزی های بسیاری چه در زمان مبارزه ،چه در حین پیروزی و حتی پس از شکست جنبش در پی داشت. یقینا یکی از مهم ترین اندیشمندان مشروطیت و یکی از مطرح ترین متفکران حوزه اندیشه سیاسی شیعه میرزا محمد حسین نایینی نویسنده رساله مشهور تنبیه الامه و تنزیه المله است. به زعم نگارنده این سطور فارغ از تشریح جزییات رساله مذکور ، نکته مهمی در اندیشه ورزی این متفکر وجود دارد که پرداختن به آن متقارن با سالگرد پیروزی مشروطیت خالی از فایده نیست. توضیح اینکه مرحوم طالقانی به عنوان مفسر رساله نایینی مدعی است که مبانی اندیشه ای نظام سیاسی مد نظر میرزا حاوی مفاهیمی است که در صورت تحقق عینی سرنوشت مشروطیت با شکست رقم نمیخورد. اما آیا این ادعا درست است ؟ علت شکست مشروطیت چیست که مفسر این رساله چنین ادعایی را مطرح میکند؟
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, نائینا,
تحلیل های جامعه شناختی یکی از مهمترین عوامل شکست این جنبش را دو گانگی پایگاه اجتماعی و دوگانگی مشروعیت نظام سیاسی جدید میدانند. مشروطیت در وجه ایجابی(شکل دهی یک نظام سیاسی جدید) از این دوگانگی رنج می برد. بخشی از پایگاه اجتماعی مشروطیت به رهبری (برخی از) روحانیون معیار مشروعیت نظام جدید را در مبانی اسلامی و تحقق اندیشه های دینی می جست و از طرفی بخش دیگر پایگاه اجتماعی به رهبری روشنفکران تنها یک نظام سیاسی جدید مطابق رویه های سیاسی غربی و تحقق مطالبات جزئی جامعه را در سر داشت . در این بین در نبود نظام سیاسی سلطنتی هیچ مخرج مشترکی این دو تفکر را به یکدیگر نزدیک نمیکرد تا جاییکه روحانیون مطالبات روشنفکران را الحاد و روشنفکران خواسته های قشر سنتی جامعه را ارتجاع تلقی میکرد. در نهایت نیز یکی از عوامل شکست نهایی مشروطیت تحلیل قوای این جنبش در پی نزاع های سیاسی هویتی و اندیشه ای در برابر یک وضعیت هرج مرج گونه منتهی به استبداد بود .
,
اما نایینی چه در سر داشت ؟ میرزا محمد حسین با برخورداری از هوشمندی بی نظیری که داشت در پی نزدیکی مبانی اندیشه ای این دو پایگاه اجتماعی بود . از طرفی در تئوریزه کردن مبانی دینی در نظام سیاسی مد نظر خویش تلاش کرد از طرفی سعی داشت برای اندیشه های جدید مطرح شده در جنبش (آزادی ،عدالت و مشارکت) یک بنیاد و مبنای دینی ترسیم کند.
, توضیح مختصر اینکه نایینی امور سیاسی را به امور منصوص (دارای نص و متن دینی)یعنی اموری که زعامت علمای دین را میطلبید و امور غیر منصوص یعنی اموری که میتوان به حوزه عرف و افرادی غیر از علمای دین واگذار کرد تقسیم مینمود . نکته مهم اندیشه ورزی نایینی اینجاست که این متفکر روشن اندیش برای مفاهیم اندیشه ای حوزه عرف همچون آزادی ،عدالت و مشارکت مردم در روند سیاسی یک بنیاد دینی طراحی کرد. نایینی مشروعیت این مفاهیم جدید (که عموما از غرب به ایران رسیده بود ) را نه در اندیشه های غربی بلکه در بطن اسلام جستجو میکرد . وی برای اثبات این مفاهیم از سنت اسلامی مخصوصا دولت پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع) بهره برداری مبتکرانه ای انجام داد و آزادی و عدالت به ماهوی آزادی و عدالت را در سنت اسلامی به نوعی تعریف میکرد که مورد پذیرش هر دو طیف تفکری مشروطیت واقع شود. من باب مثال برای مفهوم پردازی مشارکت سیاسی مردم در روند سیاسی از سنت بیعت و مشورت پیامبر و حتی خلفای راشدین با مردم عادی جامعه خویش یاد میکرد.
,
از آنجاییکه هر دوی حوزه دینی و عرفی سیاسی اندیشه ورزی میرزای نایینی دارای یک بنیاد واحد یعنی دین و سنت دینی است در نتیجه نظام سیاسی مطلوب و مورد نظر وی از دوگانگی مشروعیت رنج نمیبرد و یک دوئالیسم متضادگونه میان حوزه عرف و حوزه دین و نمایندگان آنها شکل نمیگیرد. مفهوم پردازی برای اندیشه های جدید از طریق سنت اسلامی و ارائه راه حلی برای رفع این دوئالیسم و شکاف متضاد گونه نقطه عطفی در اندیشه ورزی این متفکر بزرگ است که در زمان خود و حتی در زمان حاضر نیز بی نظیر است . عموم متون کلاسیک و معاصر سیاسی یا از یک نگرش کاملا دینی به مسائل سیاسی نگریسته و یا از یک نگاه کاملا عرفی و متاثر از عینیت و ذهنیت غربی دست به تجزیه و تحلیل سیاسی و تئوری پردازی زده است. این دوگانگی اندیشه ای همچنان در اذهان بخشی از توده مردم ، نخبگان و حتی مسئولان ما نیز ادامه داشته است تا جاییکه چنین مسئله مهمی به یک امر ناخود اگاه مبدل شده که نیازمبرم برای تفکر در مورد آن را از بین برده است .
,
بیش از همه روشن اندیشی میرزای بزرگ نایینی در این مسئله در کنار ترسیم رویه های دقیق سیاسی برای شکل گیری یک نظام سیاسی متوازن و تحدید دقیق و بی نظیر حوزه های مختلف سیاسی برای تعریف چگونگی حکومت کردن نگارنده متن را به نگارش واداشته است . امید اینکه بتوانیم از سنت غنی ایرانی و اسلامی خویش برای اندیشه پردازی در زمان حاضر استفاده مناسبی را انجام دهیم. علاقه مندان حوزه اندیشه سیاسی را به خواندن متن اصلی رساله تنبیه الامه و تنزیه المله با تفسیر بی نمونه مرحوم آیت اله طالقانی دعوت میکنم . نکاتی در این رساله وجود دارد که میتواند پاسخگوی نیاز های اندیشه ای امروز ما نیز باشد.
___________
سید مهدی موسی کاظمی
, ___________
سید مهدی موسی کاظمی
,
, سید مهدی موسی کاظمی,
انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه