دانشگاه اسلامی (قسمت سوم)
شکوفایی آموزش در مساجد؛ دانشگاه های بزرگ اسلامی
این مدارس در سراسر جهان اسلام ساخته شده بود. به دستور نظام الملک دویست هزار دینار خرج ساختن بنای نظامیه بغداد شد. در اطراف مدرسه، بازار، دکان های متعدد و گرمابه موقوفه جهت تامین اقتصاد مدرسه نیز وقف گردید. در این مدرسه شش هزار شاگرد زندگی می کرد...[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانا به نقل از صاحب نیوز، در قسمت اول به آسیب شناسی مجمل پیرامون دانشگاه اسلامی و سوالاتی پیرامون آن پرداختیم و در قسمت قبل نسبت مسجد و مدرسه در عهد رسول الله را بررسی نمودیم. حال باید بگوییم که دوره ی زمانی آغاز سده ی دوم تا پایان سده ی سوم هجری قمری را می توان از درخشان ترین دوره های سنت تعلیم و تربیت در مساجد دانست. در پایان این بخش از مقاله نیز به تاریخچه جدایی مدارس از مساجد اشاره خواهد شد.
,
, , مسجدالنبی
,در واقع اولین حوزه ی علمی اسلامی با حضور شخص پیامبر اکرم در این مسجد و در مدینه شکل گرفت. در صحیح بخاری از صورت حلقه مانند نشستن صحابه و متعلمین در محضر پیامبر حکایت می کند. سنت بحث و درس حلقه ای شکل با گسترش علم توسعه بیشتری یافت.
,در صحیح بخاری حدیثی به این مضمون است:
,«وقتی رسول خدا صل الله علیه و آله و سلم در مسجد نشسته بود، جمعی در کنار او حضور داشتند. در این حال سه نفر بر وی وارد شدند. دو تن از ایشان به سوی آن حضرت رفتند و سومی راهش را ادامه داد و رفت. آن دو نفر در خدمت پیامبر ایستادند. تا یکی جایی برای خود در حلقه ی حضار پیدا کرد و همانجا نشست و دیگری در پشت سر نشستگان جای گرفت» (بخاری، الصحیح، باب العلم، جلد ۱ ص ۱۵).
,با تفکر در توصیفی که از جلسه ی تعلیم پیامبر موجود است نکات فراوانی قابل استخراج است.
,۱- شکل هندسی «دایره» موجب ایجاد ویژگی های تمایز بخش به این شیوه ی تعلیم و تربیت می گردد.
,۲- از نگاه ناظر بیرونی و تازه وارد در نگاه اول تفاوتی میان معلم و متعلم تشخیص داده نمی شود. این امر خود موجب تثبیت رابطه ای ویژه میان استاد و شاگرد می گردد که می تواند حاکی از قرابت و حاکم شدن محیط محبت میان جمع و به طور خاص استاد و شاگردان باشد.
,۳- صورت هندسی دایره، شکلی «وحدت بخش» و توجهی توحیدی به محیط تعلیم و تربیت دارد که این ظرفیت توحیدی در سایر اشکال هندسی مانند مستطیل و مثلث و… وجود ندارد.
,۴- این فرم خود موجب تمرکز و توجه حداکثری شاگرد به موضوع مورد بحث و بیان استاد است.
,۵- صورت دایره موجب می شود که تک تک شاگردان در شعاع نگاه و دید استاد قرار داشته باشند.
,۶- خاصیت اخیر به هنگام سخن گفتن تمامی افراد حاضر در کلاس درس نیز حاکم خواهد بود.
,۷- تعداد مطلوب حاضران فعال در کلاس برای کیفیت بخشی به تعلیم از این الگو قابل استخراج است.
,۸- از بیان اینکه از میان آن سه نفر یکی راه خود را ادامه داد و رفت، می توان لزوم بحث اختیار و جذبه در میان شاگردان برای حضور در کلاس درس را استنباط نمود.
,۹- با این توجه که از میان دو نفر باقیمانده نیز یکی به حلقه ی اصلی پیوست و دیگری به حلقه ی ثانوی در پشت متعلمین اصلی؛ این موضوع نیز خود می تواند بیانگر امکان حضور علاقه مندان به موضوع مورد بحث با در نظر گرفتن تقیداتی خاص نسبت به متعلمین حلقه ی اول در کلاس باشد.
,یک قرن بعد در عصر امام صادق علیه السلام (۸۳-۱۴۸ هجری قمری) مسجدالنبی تقریبا صورت دانشگاهی بزرگ به خود گرفت (که مولفه های شکلی و محتوایی و روشی این مجمع علمی بزرگ در جای خود باید مورد واکاوی دقیق قرار گیرد.) این مجمع علمی قریب به چهار هزار شاگرد را تعلیم می داد. (مفید، الارشاد، چاپ تهران، ص ۲۵۳-۲۵۴٫)
,در محضر امام صادق علیه السلام به علومی چون فقه، تفسیر، حدیث، اخلاق و سیره بسنده نمیشده، بلکه جابربن حیان، که صاحب پانصد رساله در شیمی است نیز فارغ التحصیل این حوزه و از شاگردان امام صادق علیه السلام می باشد (وفیات العیان، جلد ۱، ص ۲۹۱ و بستانی، دائره المعارف، جلد ۶، ص ۸۷۴).
,مسجد الحرام در مکه
,پس از فتح مکه در سال هشتم هجری در مسجدالحرام نیز مجالس علمی مشابه مسجد النبی شکل گرفت. دوره ی امویان و عباسیان درخشان ترین دوره ی آموزش در این مسجد گزارش شده است.
,بنابر مشهور مجالس و حلقه ی فتوا در مسجدالحرام به ترتیب به عبدالله بن عباس، عطاءبن ابی ریاح و ابن فرح و مسلم بن خالد رنجی، سعید بن سالم قداح و محمد ابن ادریس شافعی (به سال ۲۰۴ هجری قمری) اختصاص داشته است (رازی، ابوعبدالله محمدبن عمر، مناقب الامام الشافعی، ص ۲۰، چاپ مکتبه علامه).
,مسجد جامع کوفه
,مسجد کوفه در سال هفدهم ه.ق. بنا شد (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۴، ص ۴۹۱).
,با انتخاب کوفه به عنوان مرکز خلافت توسط حضرت علی علیه السلام جنبشی علمی در این مسجد آغاز شد. تا جایی که سید حسن صدر در کتاب تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام تمام فنون اسلام را منشأ گرفته از این مسجد دانسته (صدر، تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام، انتشارات الاعلمی تهران). و نجاشی تنها در این مسجد حضور نهصد تن از شاگردان امام صادق علیه السلام را روایت کرده است.(نجاشی، الرجال، بمبئی، ج۷، ص ۱۳)
,جامع کوفه، در آغاز دولت عباسی یکی از مراکز مهم حل و عقد علوم و معارف اسلامی بود و با جامع بصره در آن زمان رقابت می کرد.
,مسجد جامع فسطاط
,این مسجد در سال بیست ویکم ه.ق. به وسیله ی عمروبن العاص (متوفی به سال ۴۲ ه.ق.) بنا شد و در طول حیات خود مورد توجه دولت های «طولونی» (سلسله ی حاکم در مصر و شام از ۲۵۴ تا ۲۹۲ ه.ق.)، «اخشیدی» (سلسله ی حاکم در مصر از ۳۲۳ تا ۳۵۸ ه.ق.) و «فاطمی» در مصر قرار گرفت. شیوه ی آموزش در این مسجد بومی مذهب شافعی و مبتنی بر عقاید اهل سنت بود.
,در این جامع زوایایی به منظور تدریس مسایل دینی اختصاص یافته بود، یکی از آنها زاویه ی امام شافعی بود که به خاطر جلوس وی در آن مکان به این نام شهرت یافت.
,در این مسجد و تا سال هفتصد و چهل و نه ه.ق. چهل حلقه از دانشجویان و استادان برای تعلیم دانش، به طور مستمر در زوایای آن حضور داشتند (علی مبارک، الخطط التوفیقیه، ج ۴، ص ۸۲۸ ).
,مسجد جامع دمشق
,این مسجد بزرگ در سال ۸۶-۸۹ ه.ق. توسط ولیدبن عبدالملک بنا شد. ابن بطوطه در جریان سفر به دمشق و حضور در این مسجد در قرن هشتم ه.ق. حیات علمی و فعالیت های معمول در جامع اموی دمشق را اینگونه توصیف کرده است:
,«مجالس و حلقه های درس در فنون مختلف علمی در این مسجد دایر است. رجال حدیثی بر کرسی های افراشته روایت حدیث کنند و قاریان قرآن هر بامداد و شامگاه با صدای دلنشین به تلاوت قرآن مشغولند. گروهی از معلمان قرآن هم که بر ستون های استوانه ای شکل مسجد تکیه دارند به نوآموزان خواندن قرآن را یاد می دهند. تعلیم قرآن به صورت شفاهی است و به پاس احترام به ساحت مقدس قرآن، از نوشتن آیات خودداری می شود، معلم خط وظیفه ی دیگری بر عهده دارد. او نوشتن اشعار و عبارات مناسب را به دانش آموزان تعلیم می دهد، تعلیم خط چنان اهمیتی دارد که از وجود معلم خطاط در این فن استفاده می شود. از جمله استادان مشهور این مسجد عالم معروف «برهان الدین ابن فرتاح شافعی» و«نورالدین ابوالیسر صائغ» هستند که هر دو در دانش و درستی شهرت دارند (رحله ابن بطوطه، ج ۱، ص ۵۶).»
,غنیمه در کتاب تاریخ دانشگاه های بزرگ اسلامی می نویسد:
,«تدریس به شیوه ی قدیم و سنتی، تا زمان نزدیک به روزگار ما در جامع اموی و دمشق استمرار داشته است.» (تاریخ دانشگاه های بزرگ اسلامی، ص ۶۹)
,جامع منصور در بغداد
,این مسجد همزمان با بنای بغداد به عنوان اولین مسجد بغداد توسط ابوجعفر منصور خلیفه ی عباسی به سال ۱۳۷-۱۵۹ ه.ق. بنا شده و توسط هارون الرشید بازسازی شده است (تاریخ بغداد، ج ۱، ص ۱۰۷). شافعی حلقه ی درس خود را در این مسجد آغاز کرد (تاریخ بغداد، جلد ۴، ص ۲۱۲-۲۳۸).
,جامع بغداد در حین حیات علمی خود از منزلت و عظمت شایسته ای برخوردار بود، تا جایی که بعضا تدریس درآن شرط صدور منشوری خاص از سوی خلیفه را نیاز داشته است.
,مسجدالشرقیه یا مسجد سوق العتیق
,این مسجد به نام بازار عتیق که در آن واقع بود مشهور شد و توسط شیعیان بغداد اداره می شد (ابن جوزی، مناقب بغداد، ص ۱۴).
,جامع زیتونه در تونس
,در سال ۱۱۴ ه.ق. به دستور ابن حبحاب عامل بنی امیه در تونس ساخته شد. آموزش در جامع زیتونه به سنت قدیم همچنان ادامه داشت تا این که در چهارم صفر سال ۱۳۷۰ ه.ق. فرمان جدیدی برای اصلاح و بازنویسی برنامه ی آموزشی آن مطابق روش تدریس در جامع الازهر در آن زمان صادر شد. این موضوع باعث شد تا جامع زیتونه اصالت خود را از دست داده و به صورت یک دانشگاه جدید تا امروز به عمر آموزشی خود ادامه دهد (غنیمه، تاریخ دانشگاه های بزرگ اسلامی، ص ۷۰).
,جامع قرویین در فاس
,این مسجد به دست بانویی نیکوکار به نام فاطمه بنت محمد فهری و با کنیه ام البنین در مراکش یا مغرب اقصی در سال ۲۴۵ ه.ق. بنا شد. آغاز درخشش و شکوه علمی این جامع در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم است که مانند سایر جوامع به مرور دستخوش تحولات اساسی شد و در سال ۱۳۳۲ ه.ق. دوره حیات علمی جدید خود را آغاز نمود.
,جامع قرویین از نظر کثرت دانشجویان و انبوه «دانش پژوهان» و دانشمندانی که از آن فارق التحصیل شده اند، دومین دانشگاه اسلامی جهان بعد از دانشگاه الازهر به شمار می رود. این دانشگاه تا پیش از تغییر و تحول در ساختار آموزشی، بسیاری از بزرگان اندیشه و فرهنگ جهان اسلام را در خود پرورش داده است (غنیمه، تاریخ دانشگاه های بزرگ اسلامی، ص ۷۵-۷۷).
,جامع الازهر
,جامع الازهر نخستین مسجدی است که همزمان با بنای شهر قاهره در رمضان سال ۳۶۱ ه.ق. به دست سردار جوهر کاتب سیسیلی، یکی از موالی المعتز فاطمی (۳۴۱-۳۶۵ ه.ق.) بنا شد. این مسجد با دستور خلیفه ی فاطمی العزیز (۳۶۵- ۳۸۶ ه.ق.) در سال ۳۸۷ به مرکزی علمی تبدیل و برنامه ی آموزشی برای آن نگاشته شد. پیش از آن قاضی ابوالحسن علی بن نعمان کتاب پدرش در فقه شیعی، «الاقتصار» را در این مسجد املاء می کرد. وی هزینه های مربوط به اساتید را تامین و منازلی در کنار مسجد برایشان بنا نمود (تاریخ الجامع الازهر و مجله ی العربی کویت، شماره ۱۷۰ سال ۱۳۹۲ ه.ق. الازهر جامعه عُمرُها (ضم ع، سکون م و ضم ر) الف عام، نوشته: محمد طنطاوی).
,مقریزی درباره ی الازهر می نویسد:
,«… جامع ازهر از دیرباز تا کنون (۸۱۰ ه.ق.) به تلاوت و تدریس و تلقین قرآن و اشتغال به انواع علوم همچون فقه و حدیث و تفسیر و نحو و تشکیل مجالس وعظ و حلقه های ذکر فعال و آباد بوده است. آدمی به هنگام ورود به این جامع چنان با خدا انس می گیرد و چنان آسایش و آرامشی در درون خویش می یابد که نظیر آن در دیگر مراکز علمی به دست نمی دهد. مردم نیکوکار و ثروتمندان، با نیات خیرخواهانه خود، به قصد کمک های مادی به بندگان نیازمند خدا و ساکنان این محل به جامع روی می آورند…» (مقریزی، الخطط، ج ۴، ص ۵۰٫)
,تسلط عثمانی ها در قرن دهم بر مصر سبب افول شکوه و عظمت علمی این پایگاه شده و موجب شد برنامه های آموزشی آن به فقه و لغت محدود گردد. این رکود تا حمله ی فرانسویان به مصر در سال ۱۷۹۸ میلادی همچنان ادامه داشت. پس از خروج نیروهای اشغالگر فرانسوی، محمد علی کبیر (۱۷۶۹-۱۸۴۹ م) به حکومت رسید. با توجه به حمایت علمای الازهر در به قدرت رسیدن او، اما به دلیل هراس او از علمای الازهر بخش عظیمی از موقوفات الازهر را به نفع خود غصب کرد. جامع الازهر تکیه گاه اقتصادیش را از دست داد و چنان خفقانی پدید آمد که فریاد آزادیخواهی علمای الازهر که سابقه ای تاریخی در زمان حکومت های خودکامه ی پیش از این داشت، در گلو خفه شد (غنیمه، تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی، ص۸۰).
,بعدها سید جمال الدین اسدآبادی (۱۲۵۴-۱۳۱۴ ه.ق.) و شاگرد او شیخ محمد عبده (۱۸۴۹- ۱۹۰۵ م) در زمینه ی اصلاح امور و بهبود کیفی جامع الازهر تلاش ها و اقداماتی کردند ولی این کوشش ها نتایج مطلوبی دربرنداشت. بدین ترتیب، جامع ازهر و دیگر جوامع و حوزه های علمیه اهل تسنن، استقلال و اصالت خود را از دست دادند و در نهایت به صورت دانشگاهی دولتی در آمدند.
,استقلال مدارس از مساجد
,از قرن چهارم به بعد بر اثر گسترش فرهنگ تعلیم و تربیت اسلامی، تعلیم علوم از صحن مساجد به مدارس مستقل انتقال یافت. مدارس علمی در بلاد اسلامی شکل گرفت و همچنان مدارس ماهیت تربیتی خود را در کنار مساجد حفظ نمودند.
,نیشابور مرکز علمی ایران
,مهمترین مرکز علمی ایران در قرن چهارم نیشابور بود (تاریخ بیهق، چاپ تهران، ص ۱۵۸). یکی از چند مدرسه ی مشهوری که در نیمه ی اول قرن چهارم در نیشابور فعال بودند، «مدرسه ی بیهقیه» بود که به دستور امام ابوالحسن محمدبن شعیب البیهقی مفتی شافعیان ساخته شد. پس از او ابواحسن علی بن حسین بیهقی به این مدرسه سامان بیشتری داد. وی اوقات فعالیت مدرسه را به سه وقت تفکیک کرد یکی برای تحصیل و تدریس، یکی برای املای احادیث و دیگری برای وعظ و تبلیغ مسلمانان.
,در این مدرسه همه ی رشته های علوم مورد توجه قرار داشت (تاریخ بیهق، ص ۱۷۲ و معجم الادباء، ج ۲، ص ۲۴۳).
,امام الحرمین ابوالمعالی عبدالملک جوینی(م، ۴۷۸) استاد غزالی، که نزد ابوالقاسم اسکاف اسفراینی تلمذ نموده بود؛ از شاگردان این مدرسه بود.
,نظامیه ها و استقلال مدارس
,اینکه برخی از مورخین نظامیه ی بغداد را اولین مدرسه ی اسلامی می دانند و نظام الملک را نخستین بانی مدارس در اسلام، با توجه به استقلال مدارس از مساجد در اوایل قرن چهارم ه.ق.، مورد تردید قرار می گیرد (طبقات الشافعیه، سنگی چاپ مصر، ج ۲، ص ۱۳۷).
,اما آنچه مسلم است این است که نظام الملک وزیر دانشمند طوسی (متوفی(مقتول) به سال ۴۸۵ ه.ق.)، دردوران وزارت خود مدارس کاملا بی سابقه ای را با عنوان «نظامیه» تاسیس نمود که دارای امتیازاتی نسبت به موارد مشابه پیشین بوده است.
,این مدارس در سراسر جهان اسلام و در شهرهایی چون، بغداد، بصره، موسل، اصفهان، نیشابور، بلخ، هرات، بخارا، مرو، آمل و طبرستان ساخته شده بود (صفا، تاریخ تعلیم و تربیت در ایران).
,
, , آرامگاه خواجه نظام الملک در احمدآباد اصفهان
,به دستور نظام الملک دویست هزار دینار خرج ساختن بنای نظامیه بغداد شد. در اطراف مدرسه، بازار، دکان های متعدد و گرمابه موقوفه جهت تامین اقتصاد مدرسه نیز وقف گردید. در این مدرسه شش هزار شاگرد زندگی می کرد (تجارب السلف، ص ۲۵۶، دائره المعارف اسلامی، ج ۲).
,اساتید نظامیه بغداد
,این اساتید ابواسحاق شیرازی، ابن صباغ، ابوسعید نیشابوری معروف به «متولی» و غزالی بودند.
,در انتخاب کتابداران و معیدان این مدرسه نیز دقت زیادی به کار می رفت تا از اندیشمندان برگزیده باشند. برای مثال می توان به ابوزکریا، ادیب و خطیب معروف اشاره کرد که کتابدار نظامیه بغداد بود و پس از چندی به تدریس نیز مشغول شد (صفا، تاریخ ادبیات ایرانی، ص ۱۴-۱۵).
,برخی مورخین تاریخ بنای نظامیه ی نیشابور را پیش از نظامیه بغداد نوشته اند (طبقات الشافعیه، ج ۳، ص ۲۵۲-۲۵۵).
,نظامیه ها سرآغاز یک دگرگونی
,نظامیه ها مراکز فعالیت های علمی دوران خود و اساتید آن از بزرگترین علمای عصر خود بودند. در همه ی بلاد اسلامی طالبان علم به این مدارس رجوع می کردند و حجره ای جهت سکونت اختیار می کردند و معیشت خود را نیز تامین می نمودند. کتابخانه، بیمارستان، مسجد و مجلس وعظ نیز در کنار آنها بود.
,در نظامیه ها مدرسان درجاتی داشتند که هر یک با لباسی خاص شناخته می شدند. استاد، مدرس و معید هریک به هیبتی. و ظاهرا همین هاست که دانشگاه های اروپا از آن تقلید کرده اند (کارنامه ی اسلام، زرینکوب، ص ۳۸-۳۹).
,با تاسیس نظامیه ها در سراسر بلاد اسلامی وزرا به تقلید نگاه راهبردی نظام الملک سعی در تاسیس مدارس مشابه نمودند و این خود موجب ایجاد نهضت بزرگ علمی در سراسر بلاد اسلامی شد. این حرکت به قدری تاثیر داشت که برخی مورخین نظام الملک را بنیانگذار مدارس علمیه در جهان اسلام دانسته اند.
,«سبکی» مورخ معروف در کتاب خود می نویسد:
,«من در این باره فکر کردم با اینکه پیش از خواجه در بلاد اسلامی مدارس زیادی وجود داشت، روی چه اصلی خواجه را موسس نخستین مدرسه در فرهنگ اسلامی دانسته اند؟، این فکر بر من غلبه یافت که خواجه نظام الملک، اولین کسی است که برای طلاب راتبه مقرر داشته است. زیرا بر من ثابت نیست که پیش از خواجه راتبه ای برای طالبان علم مقرر شده باشد…(طبقات الشافعیه، سبکی، ج ۲، ص ۱۳۷، طبع عصر (یا شاید هم مصر) در تعیین راتبه و کمک هزینه خواجه توانست نیازهای دانشجویان را برای تمرکز بر تعلیم، مرتفع سازد.
,فراگیرشدن نهضت علمی در جهان اسلام
,الگوی راهبردی نظامیه ها موجب ایجاد شور و شوق و نشاط زایدالوصفی در میان طالبان علم در همه جای کشورهای اسلامی شده بود. این اشتیاق به ایران و یا فقط به شهرهای بزرگ محدود نبود.
,نمونه ای از این جنبش علمی فقط در نیشابور به گونه ای روایت شده که پیش از حمله ی مغول در این شهر ۱۲۰۰ مدرسه وجود داشته و تنها نام علمای شهر در هفت مجلد نگاشته می شده است (تاریخ سلجوقیان کرمان، ص ۲۰-۳۷، تاریخ یزد، ص ۶۶-۶۸، مجلهی باستان شناسی، شماره ۳ و ۴، ص ۳۸، تاریخ راوندی، چاپ لندن، ص ۲۴۰-۲۴۵ وص ۳۹۰).
,مخالفت گروهی از علما با اصلاحات دولتی نظام الملک
,با وجود گسترش نظامیه ها علمایی بودند که تعلیم و تدریس آزاد در مساجد را ترجیح می دادند و از اسلوب این مدارس که مبتنی بر برنامه ها و مقرری های مالی بود، انتقاد می کردند.
,ابن الحاج در اینباره می آورد:
,«علمای ماوراءالنهر، وقتی از تاسیس مدارس در شرق آگاه شدند، برای به بند کشیدن علم به ماتم و عزا نشستند و گفتند؛ ارباب همت های والا و مردمان پاک سیرت، علم را از آن جهت ارج می نهادند که معتقد به شرف و کمال آن بودند و علم را به خاطر علم دوست می داشتند و در سایه ی چنین نیات و اهداف عالی توانستند دانشمندانی مفید و سودمند برای جامعه به ارمغان آورند. آنگاه که در برابر علم و تعلیم و تدریس مزد و مقرری تعیین کنند، افراد سودجو و فرومایه و پست عنصر، بدان روی می آورند.»
,آنها معتقد بودند: «مکانی که در آن تدریس صورت می گیرد از سه صورت بیرون نیست: این کار در خانه و یا در مدرسه و یا در مسجد صورت می گیرد. بهترین و پرفضیلت ترین مکان برای تدریس همان مسجد است. زیرا فائده ی درس در این است که سنتی از اسلام آشکار شود و بدعت ها برداشته شود و یا اینکه حکمی از احکام الهی به دست آید. مسجد مناسب ترین مکان برای وصول به این هدف است، زیرا همه ی اقشار مردم در آنجا گردهم می آیند، اما منزل به روی همه ی مردم بسته است. … [از مسجد] می توان همه ی احکام الهی را برای مردم تبلیغ کرد. اما در مورد مدرسه باید گفت که به دو دلیل مسجد بر آن ترجیح دارد:
,اول: پیشینیان برای تدریس، فاقد مدرسه بودند و در مساجد تدریس می کردند. اگرچه ممکن است مدرسه از لحاظ عوائد علمی، بازده زیادی داشته باشد، ولی به منظور اقتدا بر پیشینیان، تدریس در مسجد مناسبتر به نظر می رسد.
,دوم: افرادی که وارد مدرسه می شوند عده ی خاصی هستند و همه ی توده ی مردم و طبقات مختلف جامعه به مدرسه نمی روند و اگر تدریس در مدرسه انجام گیرد گروه های زیادی از مردم از تعلیمات دینی محروم می شوند» (المدخل، ابن الحاج، ج ۱، ص ۸۵).
,______________________
, , دکتر علی جوادی,انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه