آیت‌الله کاشانی نماد روحانیت سیاسی/ کسی که ساقط کردن سلطه انگلیس را مقدم بر اجرای احکام اسلام می‌دانست

وی به همراه پدر در سال 1280 ه.ش به نجف اشرف هجرت کرد و به ادامه تحصیل پرداخت و از محضر درس اساتید به نامی همچون میرزا محمد تقی شیرازی، آخوند خراسانی و میرزا حسین خلیلی بهره های فراوانی برد و در سن 25 سالگی به اجتهاد نائل شد.

هنگامی که دامنه جنگ جهانی اول به عراق کشیده شد، به همراه پدرش رهبری نیروهای ملی را در مبارزات ضدانگلیسی برعهده گرفت و با کمک عشایر عراق علیه قرارداد ضالمانه انگلیس قیام کرد.

آیت الله کاشانی با وجود آنکه از لحاظ علمی به مقام مرجعیت رسید ولی مقاله ای منتشر نکرد و دلیل آن را ورود به مبارزات ضد استعماری انگلیس اعلام نمود. او مبارزه با اجانب و بیگانگان را امری اجتناب ناپذیر می دانست و تا سال 1920 م در عراق یکی از بزرگترین کارگردانان میدان سیاست و جنگ علیه انگلیس بود.

آیت الله کاشانی در سال 1299 هـ ش همزمان با پادشاهی احمدشاه قاجار به ایران بازگشت و با ظهور رضا خان با راه اندازی تظاهرات خیابانی از مدرس و گروه مخالف حمایت کرد. گرچه رضا شاه در ابتدای کار با علما و روحانیون روابط حسنه داشت، اما پس از تحکیم پایه های حکومتش به مخالفت و تضعیف اسلام و علما قیام کرد و آیت الله کاشانی نیز جزو فهرست ناراضیان رژیم قرار گرفت و تا شهریور 1320 – سقوط حکومت رضا شاه – فقط به محراب و امور معنوی پرداخت.

با استعفای رضا شاه دیکتاتور در شهریور 1320 آرام آرام فضای استبداد شکسته شد و آیت الله کاشانی بلافاصله اعلامیه ای با این مضمون که «ایران مال ایرانی است، و ذخایر آن به ویژه نفت از آن ایرانیان است و فقط قوانین و ضوابط اسلامی باید حکمفرما گردد، انتشار داد.

آزادی داده شده توسط حکومت محمدرضا پهلوی چندان دوام نیاورد و دولت اشغال گر انگلیس با دخالت های غیرقانونی خود شروع به دستگیری مخالفین – به ویژه آیت الله کاشانی نمود. سرانجام آیت الله کاشانی پس از پنج ماه فعالیت ضد رژیم در قم با مهر اعلامیه ای و شب نامه در تاریخ 27 خرداد 1323 محل اقامتش کشف و در گلاب دره شمیران بازداشت و تبعید شد.

هدف بزرگ آیت الله ....

با این که آیت الله کاشانی درتبعید به سر می برد، مردم تهران غالباً او را به عنوان نماینده خود در دوره شانزدهم انتخاب نمودند. از این رو علی منصور – نخست وزیر – طی تلگرافی از آیت الله کاشانی عذرخواهی و خواستار بازگشت او به ایران شد. سرانجام آیت الله کاشانی پس از شانزده ماه تبعید در 20 خرداد 1329 وارد فرودگاه تهران شد و مورد استقبال بی نظیر مردم ایران قرار گرفت.

آیت الله کاشانی پس از ورود به کشور بزرگ‌ترین هدف خویش را ملّی کردن صنعت نفت اعلام کرد . شهید عراقی به نمایندگی از کاشانی خطّ مشی مبارزه را این چنین بیان کرد : ما اوّلین کاری که داریم ملّی شدن صنعت نفت است. نفت را باید خودمان استخراج و اختیارش به دست خودمان باشد حتّی اگر دولت انگلستان حاضر باشد نود درصدش برای ما و ده درصدش برای خودش باشد ، ما حاضر نیستیم . چون او با ما مثل مشتری رفتار می کند . او نظر استعماری دارد و بر تمام شئون مملکتی ما می خوهد دخالت کند .

کاشانی مردی مذهبی و با ماهیّتی مبارزاتی و ضدّ استعماری بود و مبارزه علیه انگلیس و مقابله با سلطـة انگلیـس بر کشـور مهم ترین اهداف وی بود و سعـی بر آن داشـت تا همه نیـرو و توانش را در این راه خطیر صرف کند . همان طور که گفتیم ساقط کردن سلطة انگلیس بر ملّت را از همه چیز ضروری تر می دانست حتّی مقدّم بر اجرای احکام اسلامی. شاید به همین دلیل بود که کاشانی با اشخاصی که هیچ گونه تعهّد و سابقة مذهبی نداشتند و تمام همّتشان فقط ملّی‌گرایی بود ، هم‌نوا و هم قدم شد.

آیت الله کاشانی و ملی شدن صنعت نفت

آیت الله کاشانی به عنوان نماد روحانیت سیاسی با درک موقعیت و اهمیت موضوع و ابتکار عمل، شعار ملی شدن نفت را در اذهان عمومی و همچنین نمایندگان، مطبوعات و علما  شعله ور کرد.

رزم آرا، یکی از مهم ترین موانع در مقابل ملی شدن نفت بود. بعد از نخست وزیر شدن وی، آیةالله کاشانی اعلامیه شدیداللحنی صادر و مردم را به مقاومت در مقابل حکومت وی دعوت کرد. مقاصد حکومت رزم آرا که برای سرکوبی نهضت ملی ایران و توافق با شرکت انگلیسی قدرت یافته بود، با مبارزات مردم عقیم ماند و بالاخره با اقدام حماسی خلیل طهماسبی - که از پیروان آیةالله کاشانی و یاران نزدیک نواب صفوی بود- در به قتل رساندن این مهره استعمار، این مانع جدی بر سر راه ملی شدن صنعت نفت برداشته شد. آیةالله کاشانی در یک مصاحبه مطبوعاتی صریحاً چنین بیان داشت:

«قاتل رزم آرا باید آزاد شود؛ زیرا این اقدام او، در راه خدمت به ملت ایران و برادران مسلمانش انجام شده و در حقیقت حکم اعدام رزم آرا را ملت صادر کرده است».

پیامد قتل رزم آرا این بود که نمایندگان وابسته به انگلیس در مجلس شانزدهم که مانع ملی شدن صنعت نفت بودند، عقب نشینی کرده، آیةالله کاشانی سیطره کاملی بر اوضاع پیدا کرد.

سرانجام با پشتوانه مردمی و رهبری مذهبی و سیاسی آیةالله کاشانی و کوشش نمایندگان اقلیت مجلس شانزدهم، خصوصاً دکتر مصدق، اصل ملی شدن صنعت نفت در 24 اسفند 1329ش. به مجلس شورای ملی ارائه شد و در 29 اسفند در مجلس سنا به تصویب رسید.

عامل و سرچشمه‌ی اصلی جوشش در این نهضت، همین مرد بزرگ و شجاع بود

آیت اللَّه کاشانی کسی است که اگر او نبود، نهضت ملی شدن صنعت نفت یقیناً در این کشور به وقوع نمی‌پیوست. مرحوم کاشانی کسی است که به کمک او دکتر مصدّق و دیگر سرانِ نهضت ملی شدن صنعت نفت توانستند حمایت مردم را به این حرکت جلب کنند؛ والاّ حمایت مردم جلب نمی‌شد. کسی مصدّق را نمی‌شناخت؛ کسی معنای ملی شدن صنعت نفت را نمی‌دانست.

مرحوم آیةاللَّه کاشانی وارد میدان شد. او کسی بود که به وسیله‌ی قشون غاصبِ مداخله‌گرِ انگلیس در ایران، از کشور تبعید شده بود. وقتی که از تبعید به تهران برگشت، امواج احساسات و ارادت مردم نسبت به این روحانی مجاهد و مبارز، چنان توفانی به راه انداخت که همه‌ی دشمنان را پس زد و انگلیسیها و دیگران حساب کار خود را کردند و فهمیدند که مبارزه با این عالم روحانی به جایی نخواهد رسید.

بعد، مرحوم آیةاللَّه کاشانی به عنوان نماینده‌ی مردم تهران و رئیس مجلس آن روز، پشتیبان طرح ملی شدن صنعت نفت شد. نمایندگان مرحوم آیةاللَّه کاشانی به سرتاسر کشور مسافرت می‌کردند و به این ترتیب در سال ۱۳۲۹ شمسی - یعنی پنجاه و یک سال قبل که شروع نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران است - مردم طرفدار ملی‌شدن صنعت نفت ایران شدند و علی‌رغم این‌که محمدرضا موافق نخست‌وزیری مصدّق نبود، به پشتیبانی حمایت مردمی، مصدّق نخست‌وزیر شد.

اگر مرحوم آیةاللَّه کاشانی این حمایت عظیم مردمی را برای مصدّق به وجود نمی‌آورد، او نخست‌وزیر نمی‌شد. بعد در سال ۱۳۳۱ که ضدّ حمله‌ی دربار علیه مصدّق شروع شد و او از نخست‌وزیری برکنار گردید، فقط یک عامل توانست مجدّداً قدرت را به مصدّق برگرداند و او مرحوم آیةاللَّه کاشانی بود. اینها جزو واضحات تاریخ است.

وقتی شاه، قوام‌السلطنه را به جای مصدّق به نخست‌وزیری انتخاب کرد، مرحوم آیةاللَّه کاشانی در مقابل قوام‌السلطنه اعلامیه داد؛ مردم کفن پوشیدند و در تهران و شهرهای دیگر به خیابانها آمدند؛ لذا قوام‌السلطنه سه روز بیشتر نتوانست به عنوان نخست‌وزیر بماند. اصلاً مگر می‌شد در مقابل امواج عظیم مردم که آیةاللَّه کاشانی راه انداخته بود، مقاومت کرد؟ لذا قوام‌السلطنه کنار رفت و دوباره مصدّق بر سرِ کار آمد.

انگلیسیها نفت ایران را مِلک شخصی خود به حساب آورده بودند و دهها سال استفاده‌ی غاصبانه می‌کردند و مال ملت ایران را تقریباً مفتِ مفت می‌بردند، اما این بساط را نهضت ملی شدن صنعت نفت به هم زد، که عامل و سرچشمه‌ی اصلی جوشش در این نهضت، همین مرد بزرگ و شجاع بود: مرحوم آیةاللَّه سید ابوالقاسم کاشانی.

 

انتهای پیام/رض