یادداشت/
فرصتها و تهدیدات پیش رو قناتهای بجستان
اولین قناتی که در بجستان ایجاد شده است قنات محمدآباد علیا (گل بید) است که مسیر جریان آب آن از جهت جنوب غربی به شمال است و مادر چاه آن در دامنة آبگیر کوه ...[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از بجستان نیوز، هفته گذشته یازده قنات ایرانی در چهلمین اجلاس میراث جهانی یونسکو به ثبت جهانی رسیدند.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, بجستان نیوز,بیشتر کشورهای عضو در این اجلاس بر اهمیت تاریخی قناتهای ایران، سیستم پیچیده و مدرن بکار رفته در آنها و سودمندی آنها برای محیط زیست اذعان کردند.
,اسامی قناتهای ثبتشده شامل «قصبه گناباد، بلده فردوس، زارچ حسن آباد، آسیاب آبی میرزا نصرالله مهریز، جوپار کرمان، اکبرآباد و قاسم آباد بروات بم، مون در اردستان، وزوان و مزدآباد اصفهان و ابراهیم آباد اراک» در شش استان خراسان رضوی، خراسان جنوبی، یزد، کرمان، مرکزی و اصفهان میباشد.
,برخی از ویژگیهای منحصربهفرد 11 قنات منتخب در فهرست آثار یونسکو به شرح زیر است:
,عمیقترین قنات ایران، قنات قصبه گناباد است که مادر چاه آن 350 متر عمق دارد و حتی زلزلههای بزرگ نیز تاکنون به آن آسیبی نرسانده است.
,طولانیترین قنات ایران قنات زارچ یزد با طول 100 کیلومتر و تعداد چاههای آن 2115 حلقه است.
,پرآبترین قنات ایران، قنات اکبرآباد فسا در استان فارس است.
,عجیبترین قنات ایران قنات دو طبقه مون اردستان است که حدود 800 سال پیش احداث شده است. این قنات چاههای مشترک ولی مادر چاهها و مظهر متفاوت دارد.
,ضمن تبریک به همه مردم ایران به خصوص مردم عزیز گناباد و فردوس، این دستاورد مبارک بهانهای شد تا به معرفی و بررسی ویژگیها، فرصتها و تهدیدات پیش روی قنوات شهرمان بپردازیم و این سؤال را مطرح کنیم که آیا توانستهایم ظرفیتهای بالقوه موجود در این قناتها را شکوفا سازیم؟
, ضمن تبریک به همه مردم ایران به خصوص مردم عزیز گناباد و فردوس، این دستاورد مبارک بهانهای شد تا به معرفی و بررسی ویژگیها، فرصتها و تهدیدات پیش روی قنوات شهرمان بپردازیم و این سؤال را مطرح کنیم که آیا توانستهایم ظرفیتهای بالقوه موجود در این قناتها را شکوفا سازیم؟, ضمن تبریک به همه مردم ایران به خصوص مردم عزیز گناباد و فردوس، این دستاورد مبارک بهانهای شد تا به معرفی و بررسی ویژگیها، فرصتها و تهدیدات پیش روی قنوات شهرمان بپردازیم و این سؤال را مطرح کنیم که آیا توانستهایم ظرفیتهای بالقوه موجود در این قناتها را شکوفا سازیم؟,قناتها در ایران
, قناتها در ایران, قناتها در ایران,آب به عنوان بنیانیترین عنصر حیات، همواره در ساخت سکونتگاهها و در نتیجه، پیدایش تمدّنهای بشری نقشی اساسی داشته است. نیاکان ما با کندن قنات، آب را از دل زمین بیرون می آوردند و زندگی را در زمینهای خشک و نیمهخشک کشور امکانپذیر می ساختند.
,هنگامی که از زندگی در اراضی خشک و نیمهخشک کشور سخن به میان می آید، بیدرنگ کاریز با قنات در ذهن کاوشگر انسان ترسیم می شود.
,در ایران باستان، کندن کاریز نیز بسیار رایج بوده است چنان که«روزگار داریوش کبیر 521-486 پ.ماوج» شکوفایی و اقدامات آبیاری و حفر کاریز در سر تا سر فلات ایران به شمار میرود.
,به امر پادشاهان هخامنشی، آن کس که کاریز حفر می کرد و آب به سطح زمین می آورد و زمینی را آبادان می کرد و کاریزهای خشک را بازسازی می نمود، مالیات پنج نسل بر او بخشیده می شد.
,قنوات ثلاثه بجستان
, قنوات ثلاثه بجستان, قنوات ثلاثه بجستان,اولین قناتی که در بجستان ایجاد شده است قنات محمدآباد علیا (گل بید) است که مسیر جریان آب آن از جهت جنوب غربی به شمال است و مادر چاه آن در دامنة آبگیر کوه گرگان (گرگو )قرار دارد و یکی از عمیقترین چاههای منطقه است که حدود 100 متر عمق دارد و از چاههای دو گانه است و مسیر حفر تونل انتقال آب آن قوسی شکل است.
,پس از آن، بجستانی ها دست به استحصال آبهای زیرزمینی منطقه در شرق شهر فعلی میزنند و آن احداث دومین قنات دایر امروزی یا محمدآباد سفلی است. مسیر این قنات در جهت شمال و کانال آن قوسی به طرف شرق است و آبهای تحتالارضی دامنة کوههای شرق را به بجستان انتقال میدهد. پس از مدّتها، مردم به فکر احداث قنات سوّمی ما بین دو قنات دایر قبلی میافتند تا زمینهای زراعی را که در وسط دو قنات قبلی قرار داشته و آبگیر نبودهاند نیز دایر نمایند. قنات جدید را به نام « نوکاریز» میخوانند. مسیر احداث آن شمالی– جنوبی است و با آن که طی سالهای خشکسالی کمتر تحت تأثیر قرار میگیرد. (حسین کریمیان، 1386)
,کارکردهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی قنات در توسعه شهرستان بجستان
, کارکردهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی قنات در توسعه شهرستان بجستان, کارکردهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی قنات در توسعه شهرستان بجستان,پدیدهء قنات کارکردهای متفاوتی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی و زیستمحیطی دارد به گونهای که میتوان آن را عاملی نیرومند در تحوّل اقتصادی، فرهنگی و جلوگیری از تخریب سفرههای آب زیرزمینی در نواحی خشک و نیمه خشک دانست.
,کارکردهای اقتصادی قنات در زمینهء توسعهء پایدار
, کارکردهای اقتصادی قنات در زمینهء توسعهء پایدار, کارکردهای اقتصادی قنات در زمینهء توسعهء پایدار,قنات، مطمئن ترین و پایدارترین گزینه در بهره برداری مطلوب و منطقی از سفرههای آب زیرزمینی است و به علّت میسّر بودن بهرهگیری از امکانات و زیرساختهای بومی، کاهش هزینه ها و صرفه جویی در مصرف انرژی، می تواند توجیه گر سرمایه گذاری و هدایت بخشی از سرمایه ها در نواحی خشک و نیمهخشک باشد.
,یکی از کارکردهای مهم اقتصادی قناتها، جذب توریسم و گردشگر است. اگر چه بحث قنات برای ساکنین در مناطق کویری که از دیرباز در مجاورت آن قرار داشتهاند، به پدیدهای عادی تبدیل شده است اما برای مردمان شهرهای غربی و شمالی کشور، پدیدهای پیچیده و شگفتانگیز در تاریخ زندگی بشر است که حقیر در دوران دانشگاه بارها در برخورد با دانشجویان و علیالخصوص در اردوی یزد که رفته بودیم شاهد بودم. در این زمینه بعضی از شهرستانهای همجوار به مراتب بهتر از ما عمل کردهاند .به عنوان مثال شهرستان طبس با احداث باغ گلشن در مسیر حرکت قنات، توانسته این باغ را به یک جاذبه توریستی ویژه تبدیل نماید.
,گناباد نیز با نصب تابلو و پلاکارد در سطح شهر به منظور معرفی قنات به مسافران و راهنمایی به سمت مظهر قنات و نیز با مرمت و بهسازی حوض قدیمی واقع در مظهر قنات، مرمت و زیباسازی کوچه باغهای اطراف ، ساخت استخر سرباز برای کودکان و نوجوانان، ایجاد مکان ویژه جهت شستن لباس و ... فضای مناسبی برای بازدید مسافران و همچنین استفاده بهینه مردم از قنات را فراهم ساخته است هرچند با عنایت به اهمیت و قدمت قنات قصبه هنوز هم پتانسیل و ظرفیت توسعه را دارد.
,اما حکایت قناتهای بجستان، حکایت آن مسکین دل سوختهای است که میگفت:
,امیدوار بود آدمی به خیر کسان مرا به خیر تو امید نیست شر مرسان
,در حال حاضر اگر بخواهیم مسافر یا غریبهای را برای بازدید از قنات سرگود و گل بید ببریم با توجه به وضعیت نامناسب مظهر قناتها، احتمالاً عطای این بازدید را به لقایش بخشیم. وضعیت مظهر قناتها تا چند سال پیش به مراتب بهتر از وضعیت فعلی آنها بود. حوض سرگود دارای معماری خاص و ویژهای بود به این صورت که در مظهر قنات، حوض مردها قرار داشت با سقف گنبدی و دو طاقچه در دو طرف با قوس آجری معروف به شاخ بزی. حوض وسط عمومی و روباز بود و محلی برای شستن رخت و لباس مردم و اما حوض سوم در انتهای قنات و معروف به حوض تاریک که زنانه بود. .معماری این حوض به صورت ضربی و آجری به صورت نیمدایره طراحی شده بود. در حال حاضر هیچکدام از اینها به علت تغییر مسیر قنات وجود ندارد و متأسفانه امانتدار صالحی برای میراث گرانقدری که نیاکان ما برایمان به ارث گذاشته بودند نبودیم. آنچه ذکر شد مربوط به حوض سرگود و سالهای اخیر است و چنانچه پای صحبت بزرگان و ریشسفیدان بنشینیم قبل از حوض سرگود و بعد از آن نیز بناهایی وجود داشته که شرح آنها در این مجال نمیگنجد. سالهاست که صحبت از اجرای طرح جامع گردشگری این قنات در مظهر جدید است که تا الآن املاک اطراف قنات خریداری و تخریبشده که امید است به زودی و به همت مسئولین و همکاری مردم این طرح جامع اجرایی شود تا یکی از معدود پتانسیلهای گردشگری موجود در شهرستان شکوفا شود.
,
, مظهر قنات سرگود در گذشتهای نه چندان دو
,
, مظهر قنات گل بید در گذشتهای نه چندان دور
,
, مظهر کنونی قنات سرگود
,از دیگر کارکردهای اقتصادی قناتها، صید ماهی و ایجاد استخر پرورش آبزیان میباشد البته کارکردهای اقتصادی فراوانی میتوان برای قناتها تعریف کرد که با توجه به محدودیتهای شهرستان و مالکیت خرد قناتها قابلاجرا نیست.
,کارکردهای اجتماعی-فرهنگی قنات در توسعهء پایدار
, کارکردهای اجتماعی-فرهنگی قنات در توسعهء پایدار, کارکردهای اجتماعی-فرهنگی قنات در توسعهء پایدار,کارکردهای اجتماعی-فرهنگی قنات در توسعهء میتوان به گسترش روحیهء قنات و شکیبایی در بین مردم، بازنمایی سخت کوشی و تلاش مردمان نواحی خشک و نیمهخشک و ... اشاره کرد.
,همچنین هانری ماسه معتقد است:«یکی از ابعاد فرهنگی-اجتماعی قنات در سرزمین ایران، باورهایی است که در طول تاریخ،مردم این پیکره به این پدیدهء مهم داشته و آداب و رسوم خاصّی در حرمت قنات داشتهاند؛ چنانکه میتوان به قربانی کردن برای قناتها،مراسم ویژهء عروسی در مجاورت قناتها[اعتقاد به زنده بودن قنوات و انجام پارهای از مراسم و تشریفات خاص در بعضی از قناتها]و استفادهء دارویی از آب به بعضی قنوات اشاره کرد، چنانکه فرانکلین،سیّاحی که در 1787 م(1201 هـ.ق)به شیراز آمده،مینویسد:ایرانیان به آب رکنآباد شیراز به اهمیّت زیادی قائلند و عقیده دارند که این آب خاصیّت دارویی و درمانی دارد.»
,کارکردهای زیستمحیطی قناتها
, کارکردهای زیستمحیطی قناتها, کارکردهای زیستمحیطی قناتها,در مجموع، آثار زیستمحیطی قناتها در توسعهء مناطق خشک و کویری مانند بجستان را میتوان در برگیرنده موارد زیر دانست:
,- ایجاد رابطهء معقول و منطقی با طبیعت
- پایین نیامدن سفرههای آب زیرزمینی
- ایجاد تعادل و جلوگیری از تخریب منابع طبیعی از جمله سفرههای آب زیرزمینی.
تهدیدات بر سر راه قناتها
, تهدیدات بر سر راه قناتها, تهدیدات بر سر راه قناتها,با توجه به نقش اساسی قناتها در رونق اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی و شکوفایی فعّالیتهای صنعتی و دستی شهرستان ، ضروری است با شناسایی تهدیدات موجود بر سر راه قناتها اقدامات لازم در این خصوص صورت پذیرد که به صورت خلاصه به بعضی از آنها اشاره میگردد:
,1-کنده شدن چاههای عمیق و نیمه عمیق و در سایه قرار گرفتن قناتها و نبود نوآوری در راستای افزایش میزان آبدهی آبها
,2-مالکیت به شیوه خرده مالکی در مورد قناتهای ثلاثه که باعث کم توجّهی به احیاء و بازسازی قناتها شده است.
,3-کم توجّهی و بی توجّهی بخش دولتی در سرمایه گذاری برای راه اندازی و بازسازی قناتها و در همان حال سرمایه گذاری در زمینهء حفر چاههای عمیق.
,4-نابود شدن بسیاری از سنّتهای خوب و پسندیدهء گذشته در امور مربوط به قناتها.
,5-خشکسالیهای پی در پی که به خشک شدن بسیاری از قناتها انجامیده است.
,6-مرگ بسیاری از کارشناسان و افراد خبره در امور مربوط به قناتها
,پیشنهادات:
, پیشنهادات:, پیشنهادات, :,قنات یا کاریز یکی از پیچیده ترین و شگفت انگیزترین نوآوریها در تاریخ انسان است که برای بر طرف ساختن یکی از نیازهای مهم و حیاتی جوامع انسانی،یعنی آب رسانی به نواحی کم آب پدید آمده است. فن قنات سازی برای نخستین بار در ایران پدید آمده، به تکامل رسیده و از این ناحیه به دیگر نواحی و از جمله بخشهای خشک قارّهء آفریقا برده شده است.
,برای بهره وری بیشتر از منابع آب قناتها در نواحی خشک و نیمهخشک کشور باید اقداماتی اجرایی و زیربنایی صورت گیرد.
,پیشنهاد میشود:
,1-بعد گردشگری قناتها در شهرستان بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد و وضعیت مظهر قناتها به شکل سنتی و مناسب بازسازی شود.
,2-به امر پژوهش در زمینهء قناتها داده شود.
,3-حریم قناتها، شناسایی شود و مورد حفاظت قرار گیرد.
,4-قوانینی کارآمد در زمینهء مدیریت و مالکیت قنات به منظور بر طرف ساختن خلأ ناشی از فروپاشی قوانین و نظامهای سنّتی ناظر به مدیریت و مالکیت قناتها تدوین شود.
,5-روشهای تازه آبیاری به ویژه در جهت حفاظت از آب قناتها ترویج شود.
,6- وضعیت کنترل آبهای سطحی و رودخانه فصلی بجستان در اولویت قرار گیرد.
,7- در صورت امکان و مشاوره کارشناسان مربوطه، در بالادست مادر چاهها سد و بند جهت کمک به قنات احداث گردد.
,8-به همگان در خصوص اهمیت و ارزش قناتها از طریق رسانه های گروهی آگاهیهای لازم داده شود.
,به امید توسعه پایدار بجستان
,کارشناس ارشد مد
]
ارسال دیدگاه