«مشروطیت» میوه‌ای که غرب‌زده‌ها آن را به کام ملت ایران تلخ کردند

در حالی که شاید زمانی که مردم در برابر امتیازاتی که ناصرالدین‌شاه به انگلستان واگذار کرد قیام کردند کمتر کسی تصور می‌کرد این آتش خشم و توفنده به چنین رویدادی منتهی شود، زیرا مردم در برابر استبداد حاکم بر آن زمان و فقر مادی و فقدان شعور و آگاهی سیاسی نمی‌توانستند واکنشی نشان بدهند، اما جنبش تنباکو به آنها جرات و جسارت این کار را داد که در سال‌های بعد چنین رویداد بزرگی را رقم بزنند.

انقلاب مشروطیت و پیامدهایی که برای تاریخ ایران به بار آورد از این جهت ارزشمند و مهم و قابل احترام است که در آن زمان هنوز در بسیاری از کشورهای دنیا بویژه اروپا نظام‌های پادشاهی و استبدادی حاکم بود و صحبت از انقلاب و آزادی و حقوق مردمی جرمی بزرگ به شمار می‌آمد، اما در ایران و به همت مردم و روشنفکران و علما این رویداد بزرگ به وقوع پیوست و جنبش‌های پس از خود را به وجود آورد.

این نهضت از عدالت خانه گرفته تا نظام نامه قانون اساسی عملا پایانی بود بر سلسله قاجار که نتوانست خود را برای این تغییرات تطبیق دهد و با آمال مردم ایران هماهنگ سازد.

پیروزی نهضت مشروطیت نقطه عطفی در تاریخ این ملت بود؛ چرا که بسیاری از تحولات از این نقطه شروع شد و یکی از عواقب مهم آن این بود که هر دولتی پس از آن تشکیل شد نمی‌توانست نسبت به تلاش برای بهروزی ملت ایران بی‌تفاوت باشد.

استعفای امین السلطان و صدراعظم عین الدوله و مشکلات گمرک، شکست روسیه از ژاپن و عوامل متعدد دیگر سبب آغاز این نهضت شد.

سرانجام نظام نامه با 51 اصل از طرف مظفرالدین شاه تصویب و امضا شد و صورت قانونی گرفت و شاه 10 روز پس از امضاء قانون اساسی در گذشت.

همزمان با 14 مرداد سالگرد پیروزی نهضت مشروطیت ناهید فرهادنیا، استاد و مدرس دانشگاه در گفت‌وگویی با خبرنگار ما به ابعاد دقیق‌تر این رویداد مهم اشاره می‌کند.

پیش بینی‌های جهانی از نهضت مشروطیت سال 1285 در ایران چگونه بود؟

در دوره قاجار عملا دخالت‌های روسیه و انگلیس در همه ابعاد مشاهده می‌شد و هر کدامشان از منافع خود در ایران دفاع و برخورد متفاوتی داشتند.
انگلستان به ظاهر موافق مشروطه بود و دلایلش هم می‌توان به حفظ منافع در هندوستان و موفق نشدن رقیب دیرینه‌اش روسیه در سیاست ایران اشاره کرد و حتی در این خصوص در مهاجرت کبری، کسانی که نتوانستند به قم مهاجرت کنند درهای سفارت خود را باز کرده و حدود 1000 نفر را جای داد.

اما روسیه مخالف مشروطه بود و در زمان محمد علی شاه که گرایش شدیدی به آنها داشت این مخالفت علنی‌تر شد، حتی شاه را برای به توپ بستن مجلس حمایت کرد.


دیدگاه خود را در شکل گیری، نحوه بروز و علل پیدایش و ظهور مشروطیت در سال 1285عنوان کنید؟
عوامل متفاوتی باعث این انقلاب شد همانطور که در انقلاب 57 و دیگر انقلاب‌ها عوامل مختلف زمینه ساز آن بودند.
مشروطه یعنی شرط دار شدن و نقطه مقابل حکومت استبدادی قرار دارد به‌طوری که از قدرت شاه بسیار کاسته می‌شود.

عوامل و زمینه‌های مختلفی در شکل‌گیری پیدایش مشروطه وجود داشت که بعضی از این اتفاق‌ها جنگ روسیه و ایران و از دست‌دادن سرزمین‌ها و همچنین جنبش تنباکو نقطه آغازی علیه استکبار استبداد هئیت حاکم و مردم ایران بود.
لازم به ذکر است که روزنامه‌ها و آشنایی مردم با اتفاق‌های خارج از ایران یکی از دلایل زمینه ساز انقلاب مشروطه بوده و حوادثی که در دوره مظفرالدین شاه رخ داد، شتاب بیشتری به ظهور انقلاب مشروطه داد، ماجرای فلک کردن بازرگانان و مهاجرت صغری و کبری از این اتفاق‌ها بود.

آثار مشرطیت در ایران چه بود ؟
از نظر فرهنگی‌ شکل‌گیری احزاب مختلف و انتشار بیشتر روزنامه‌ها و مهم‌ترین آثار این انقلاب تشکیل شورای ملی و قانون‌گذاری بود.

نقش مشروطیت در ایران را بیان کنید؟
در آن برهه از زمان امتیازهای بی‌شماری به بیگانگان می‌دادند و با وجود مشروطیت و مخالفت مجلس رفته رفته کم رنگ و حتی در بعضی از مواقع لغو شد، اما در دوره‌های بعدی، مجلس آن قدرت لازم را نداشت و بعد از مجلس ششم رضا شاه تصمیم‌گیری مطلق را به‌دست گرفته و مجلس را نادیده می‌گرفت.
به همین دلیل با نفوذ بیگانگان و دو دستگی مشروطه خواهان انقلاب ناکام ماند و به اهداف اولیه خود نرسید.


از دیدگاه شما نقش مشروطیت در اقتصاد ایران چه بود ؟
هرچند در اصول مشروطیت ترقی کشاورزی، صنعت و تجارت برای بهبود معیشت مردم صراحتا لحاظ شده بود، و اساسا از بین رفتن اقتصاد ملی ایران در دنیای نوین استعماری یکی از زمینه‌های اصلی شوریدن بر خودکامگی دربار و درانداختن طرح مشروطیت بود، بااین‌همه پس از پیروزی مشروطیت آنچه کمتر از هر چیز دیگر مورد اصلاح و تحول قرار گرفت، اقتصاد بود.

پس از مشروطه سرنوشت اقتصاد ایران همچنان به پریشانی رقم خورد و در کشاکش رقابت‌های سیاسی داخلی و خارجی، تاریخ ایران پس از مشروطه بحران‌های اقتصادی بزرگی را تجربه کرد.
از نظر داخلی فقرعمومی و مشکلات اقتصادی حاصل از جنگ‌های ایران و روسیه از یک سو و دادن امتیازات به بیگانگان، وام گرفتن‌های متعدد پادشاهان قاجار از دول غربی و ورود کالاهای خارجی از سوی دیگر اقتصاد و کشاورزی کشور را فلج کرد و همین عوامل و شرایط اقتصادی موجب ناکام ماندن مشروطه شد.


نظرتان در مورد نتایج و آثار مشروطیت و بررسی نقاط مثبت ومنفی آن چیست؟

انقلاب مشروطیت مثل تمام انقلاب‌ها که در جهان رخ می‌دهد به قصد تحول عظیم و اتفاق‌های خوب در جامعه بحران زده‌ی آن روز قاجار بود، در ابتدا اتفاق‌های خوبی افتاد که مهم‌ترین آن تشکیل مجلس، که نماد دموکراسی است، و از ویژگی‌های بارز این انقلاب کم شدن قدرت مطلق شاه و اینکه شاه نمی‌توانست به کشورهای بیگانه به راحتی امتیاز بدهد و حتما باید به تصویب مجلس می‌رسید، همین مورد باعث منع بسیاری از امتیاز‌ها به کشورهای بیگانه شد، تشکیل احزاب سیاسی از دیگر اتفاق‌های بعد جریان مشروطیت بود که سهم زیادی در رویدادهای بعدی داشت.

در دوره اول، مجلس بیشتر از گروه‌های صنفی تشکیل شده بود و نمایندگان بیشتر از صنف‌ها بودند، اما در دوره‌های بعد از نقاط مختلف کشور در مجلس حضور داشتند و تمام نواحی ایران درگیر انتخابات می‌شد، اما عملا بیشترین نمایندگانی که در لوایح و منع امتیازات تاثیرگذار بودند، نمایندگان تهران و شهرستان‌های بزرگ بودند و این موضوع باعث شد تا در دوره قاجار برای شهرستان‌ها وضعیت تغییری پیدا نکند.
بعد از اینکه عملا دخالت‌های روسیه و انگلیس در مجلس مشاهده شد آرمان‌های انقلاب کم رنگ و کم رنگ شد و از مسیر اولیه دور ماند و همچنین جنبه مثبت از بین رفت و مجلس جنبه تشریفاتی پیدا کرد.

 رفته رفته آرمان‌های انقلاب مشروطه از بین رفت و با بی مهری به ستارخان و باقرخان، شیخ فضل الله نوری اعدام شد و عناصر اصلی مشروطه هم بعد از به توپ بستن مجلس زندانی شدند.

 

انتهای پیام/رض