نقش دانشگاه در تبیین و تحکیم عقلانی امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر قبل از اینکه وظیفه ی همگانی باشد، تکلیفی است نخبگانی. به همین جهت در این نوشته ی کوتاه از یک طرف به جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در ساحت عقل و شرع مقدس اسلام اشاره شده و از طرف دیگر به نقش گسترده ای که دانشگاه در این موضوع می تواند ایفاء کند پرداخت شده است. امید که مورد قبول اصحاب علم و اندیشه قرار گیرد.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا ؛ دکتر میکائیل جمال پور در استاد پرس نوشت:
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, استاد پرس,
زندگی اجتماعی بشر اقتضائاتی دارد که اگر نسبت به آنها اهتمام نشود و یا به فراموشی سپرده شود مطمئنا” همه ی آحاد جامعه به یک اندازه متضرر خواهند شد. به همین جهت برای همه ی دلسوزان اعم از نظام حکومتی، اندیشمندان و محققان عرصه های جامعه شناسی و انسان شناسی ضرورت دارد که در راستای پاسداری و صیانت از سلامت، پویایی و تعالی جامعه نسبت به احصاء و اجرایی شدن آن اقتضائات ، اهتمام لازم صورت پذیرد.
,
یکی از آن موارد ضروری که بصورت مشترک در متن اسلام آمده و در فطرت و عقل بشر نهاده شده، عنصری بنام امر به معروف و نهی از منکر به عنوان فرهنگ خیر خواهی و فرهنگ تذکر نسبت به همدیگر است. سیری اجمالی و نگاهی گذرا به مفهوم این دو حکم شرعی و عقلی و همینطور توجه نسبی به انواع کار کردهای مهم و پر تاثیر عقلانی و رفتاری آن، جایگاه ممتاز و شان برجسته ی امر به معروف و نهی از منکر را مشخص می کند. وجود آیات متعدد قرآنی و روایات فراوان رسیده از حضرات معصومین (ع) در این زمینه، دلیلی بر اثبات این جایگاه و منزلت والاست.
,
از آنجایی که سرنوشت همه ی افراد جامعه به هم گره خورده و در یک حالت اثر گذاری و اثر پذیری پیوسته و مدام به سر می برند، امر به معروف و نهی از منکر وظیفه گروه خاص و طبقه ی معینی از جامعه نمی تواند باشد، بلکه تکلیفی است عام و گسترده و آنهم در همه ی زمینه ها و موارد مرتبط با زندگی بشر. اما نباید در این خصوص از نقش شاخص برخی نهادهای مهم غفلت کرد مانند نقش حوزه علمیه در تبیین مفهومی امر به معروف و نهی از منکر، روحانیون در تبلیغ و اجراء، مسئولین حکومتی در تدوین قوانین و نخبگان دانشگاهی در تبیین ، بستر سازی و اجراء.
,
لذا امر به معروف و نهی از منکر قبل از اینکه وظیفه ی همگانی باشد، تکلیفی است نخبگانی. به همین جهت در این نوشته ی کوتاه از یک طرف به جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در ساحت عقل و شرع مقدس اسلام اشاره شده و از طرف دیگر به نقش گسترده ای که دانشگاه در این موضوع می تواند ایفاء کند پرداخت شده است. امید که مورد قبول اصحاب علم و اندیشه قرار گیرد.
,
با توجه به این قاعده ی عقلی که “ قبول یک امر مستلزم قبول لوازم آن هم است” پذیرش دین اسلام توسط مسلمانان، مستلزم زندگی کردن بر اساس تعالیم و آموزه های قرآن است و مخصوصاَ این مسأله زمانی اهمیت مضاعف پیدا می کند که نظام حاکم بر جامعه ی مسلمین، نظام اسلامی باشد. یکی از لوازم دین مقدس اسلام، دو واجب الهی امر به معروف و نهی از منکر است. آیات متعدد قرآن و روایات رسیده از حضرات معصومین (ع)، جایگاه ویژه و بسیار ارزشمند این دو را مشخص می کند.
,
براساس تعالیم قرآن امر به معروف و نهی از منکر، در حقیقت موضع گیری اجتماعی در برابر فساد، ستم و بی عدالتی است که اگر بخواهیم آن را به زبان امروزی بیان کنیم همان نظارت و مسئولیت پذیری اجتماعی می شود.
,
ار آنجایی که در جامعه ی اسلامی، همه چیز به هر کس مربوط می شود و هیچ کس نمی تواند در برابر اتفاقات جامعه ی خود بی تفاوت باشد، لذا ضرورت ایجاب می کند که نظام نظارت همگانی، تذکر و مراقبت از افکار و اعمال همدیگر آنهم با نیت خیرخواهانه، به عنوان یک فرهنگ ارزشمند و جاری فراموش نشود چرا که خداوند به همه ی مسلمانا فرمان داده است که نسبت به ستم و ظلم و حفظ خطوط قرمز انسانیت و هر آنچه که منکر دانسته شود، مسئول هستند. در مورد اهمیت امر به معروف و نهی از منکر نباید این وصیت امام حسین (ع) را فراموش کرد که، سرّ قیام عاشورا که باید به مخاطبان بی طرف و کل تاریخ منتقل شود این است که ما برای ثروت و قدرت قیام نکردیم، هدف ما قدرت طلبی، جاه طلبی، تاَمین منافع دنیوی و گروهی نیست بلکه هدف ما دفاع از ارزش های اسلامی انسانی و امر به معروف و نهی از منکر است.
,
علاوه از این دستورات الهی و سنّت و سیره ی معصومین (ع)، خداوند متعال از طریق اعطاء عقل فطری به ما ، همه ی معروف ها و منکر ها را شناسانده و به دل انسان الهام کرده است : فالهمها فجورها و تقویها.فجر،۱۱٫
,
از طرف دیگر، باید به بعد دیگر امر به معروف و نهی از منکر نیز توجه کرد و دیگران را نیز بدان توجه داد که یکی از حکمت ها و اهدف این این دو حکم الهی، تجلی آزادی بیان در اسلام و جامعه اسلامی است. امر به معروف و نهی از منکر، لازمه اش پذیرش قبلی و وجود قبلی خوبیها و بدیهاست و بعد از قبول این دو نظام ارزشی (خوب و بد) است که امر و یا نهی صورت می گیرد، در حالی که در نظام حاکم بر اندیشه ی غرب معاصر، چه بسا معروف، عین منکر باشد و یا فعلی که معروف است منکر و یا فعلی که منکر است معروف قلمداد شود، همه ی اینها وابسته به خواست انسان است و هرکجا اندیشه ی اومانیسم حاکم باشد، طبیعی است که باید شاهد تحقق این شعار باشیم که “انسان معیار همه چیز است”.
,
و معنای واضح این شعار رایج، امری به غیر از این نیست که: هرفرد، معروف و منکر خاص خود را دارد و هیچ کسی حق ندارد به حوزه ی فردی و شخصی افراد تجاوز کرده و او را نقد کند. در واقع در این اندیشه، خوب و بد عام و معروف و منکر اجتماعی وجود ندارد.
,
اندیشه های ناب قرآنی در تعارضی واضح با این منطق اومانیستی و سوفسطایی گری نوین، بدنبال تحقق این فرهنگ تعالی بخش است که در جامعه ی اسلامی، هم فرد موُمن و هم جامعه و همینطور حکومت دینی، هرسه، به یک اندازه مسئول اند. حدیث گرانقدر نبوی در راستای همین موضوع است که : کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته، نهج الفصاحه۱۱۵.
,
در این میان، وظایف نخبگان جامعه و نهادهای علمی و آموزشی، نقش بی بدیلی را در شفاف سازی مفاهیم احکام اسلامی و همچنین در تبیین روش های تحقق عالمانه ی آنها به عهده دارند که در این نوشته به بخشی از آن وظایف اشاره شده، که امید است مفید و مورد استفاده قرار گیرد.
,
امر به معروف و نهی از منکر از منظر قرآن و سنت
,
جایگاه این دو واجب الهی در آموزه های دینی همانند یکی از واجبات شرعی از جمله نماز و روزه است که هر فرد مکلف اعم از زن و مرد باید ان را انجام دهد.
,
با این تفاوت که نماز و روزه و حتی حج، ناظر به رابطه ی فردی شخصی مکلف است اما امر به معروف و نهی از منکر،علاوه بر ارتباط فرد با خدا، یک واجب اجتماعی و مربوط به سایر افراد جامعه نیز بوده و ناظر به بعد اجتماعی اسلام و حکایتگر اهتمام ویژه ی اسلام نسبت به انواع ارتباطات سه گانه ی بشری یعنی:۱- ارتباط با خود ۲- ارتباط با خدا ۳- ارتباط با دیگران است.
,
به همین جهت است که در ۱۲ سوره قرآن کریم ۱۸ مرتبه به مسئله امر به معروف و نهی از منکر اشاره شده است، و کتب روایی شیعه و سنی نیز مملو از روایات و احادیثی است که از یک طرف اهمیت امربه معروف و نهی از منکر را بیان می کنند و از طرف دیگر وظیفه ی انسان مکلف را در برابر آن یادآوری می نمایند. این کثرت استعال بیانگر جایگاه و شان والای این دو حکم الهی است که به عنوان نمونه و ذکر مثال به سه آیه و دو حدیث اشاره می شود:
,
ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر اولیک هم المفلحون (آل عمران/۱۰۴) « و باید از میان شما گروهی باشد که دعوت به خیر وامر به معروف و نهی از منکر کنند و آن ها رستگارانند.»
,
کنتم خیر امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله ولو آمن اهل الکتاب لکان خیر لهم منهم المومنون و اکثرهم الفاسقون (آل عمران/۱۱۰) «شما بهترین امتی هستید که از میان مردم خارج شده اند امر به معروف و نهی از منکر کنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب ایمان بیاورند برای آن ها بهتر است. بعضی از آن ها مومنند و بیشتر آن ها فاسقند.»
,
والمومنون و المومنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلوه و یوتون الزکاه و یوطیعون الله و رسوله اولئک سیر حمهم الله ان الله عزیز حکیم (توبه/ ۷۱) « مردم مومن و زنان مومن بعضی از آن ها اولیای بعضی دیگرند، امربه معروف و نهی از منکر می کنند و نماز برپا می دارند و زکات می دهند و خدا و رسول اورا اطاعت می کنند و آن ها کسانی هستند که خداوند بر آن ها رحمت خواهد فرستاد به درستی که خداوند عزیز و حکیم است.»
,
علامه ی طباطبایی در المیزان ج ۳ ذیل آیه ۱۰۴ آل عمران امر به معروف و نهی از منکر را در قالب تذکر و دعوت و هدایت به سوی خوبی ها تفسیر می کند و می گوید:
,
تجربه ی قطعی به ما نشان می دهد که ادمی هر اندازه برای خود معلوماتی تهیه کند و از هر راهی آن ها را گرد آورد، تا وقتی در خاطرش می ماند که نسبت به ان ها یادآوری داشته باشد، وچنان چه از تمرین و بررسی آن دست برداشت، کم کم معلوماتش به دیار نیستی رهسپار خواهد شد. از طرف دیگر باز جای شک و تردید نیست که «عمل» در تمام شئون و مراتبش، دائر مدار«علم» بوده، با قوت و ضعف با صلاح و فساد آن نسبت مستقیم دارد و جای تردید نیست که علم و عمل بایکدیگر نسبت متعاکس دارند به این معنا که علم قوی ترین داعی عمل و عمل خارجی نیز قوی ترین وسیله ازدیاد علم است. با توجه به این مطلب روشن می شود که اگر در اجتماعی، دانش و علم نافع و عمل صالحی باشند، برای دوام و پایداری اش باید افراد را از منحرف شدن از راه خیر که همان امر به معروف و شناخته شده نزد آنان است، بازدارند و مردم دیگر را هم به طی کردن راه خیر تشویق کنند. این همان دعوتی است که با تعلیم و اموزش و امر به معروف و نهی از منکر شروع می شود. شهید مطهری هم در توضیح آیه سوم از آیات نامبرده چنین نتیجه می گیرد که این آیه امر به معروف و نهی از منکر از لازمه محبت و علاقه مومنان به سرنوشت یکدیگر توصیف کرده است. ایشان در این باره در کتاب «ده گفتار» می نویسد: در این آیه کریمه قسمت هایی به طور علت و معلول و سبب و مسبب مترتب بر یکدیگر ذکر شده است: لازمه ایمان حقیقی و واقعی ،نه ایمان تقلیدی و تلقینی،رابطه وداد و علاقه به سرنوشت یکدیگر است و لازمه این محبت و علاقه امربه معروف و نهی از منکر است. لازمه امربه معروف و نهی از منکر، قیام مومنان به وظیفه عبادت و خضوع نسبت به پروردگار یعنی نماز و قیام به وظیفه کمک و دستگیری از فقرا یعنی زکات و بالاخره لازمه امر به معروف و نهی ازمنکر، اطلاعت خدا و رسول و زنده شدن همه دستورهای دینی است و لازمه همه این ها این است که رحمت های بی پایان خداوند که کارهای خود را بر سنت حکیمانه اجرا می کند، شامل حال مردم می شود.»
,
احادیث
,
من امر بالمعروف و نهی عن المنکر فهو خلیفه الله فی الارض و خلیفه رسوله.
,
هرکس امر به معروف و نهی از منکر نماید، جانشین خدا در زمین و جانشین رسول است.
,
مستدرک الوسایل،ج۱۲،ص ۱۷۹،ح ۱۳۸۱۷
,
و ما اعمال البرکلها و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثه فی بحرلجی.
,
همه کارهای خوب و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر چون قطره ای است در دریای عمیق.
,
نهج البلاغه، حکمت۳۸
,
۲-وصیت حضرت امام حسین (ع)
,
امام حسین (ع) فلسفه ی اصلی قیام خود را در وصیت نامه ای که نوشته و به برادر خودش محمد حنفیه تحویل دادند امر به معروف و نهی از منکر اعلام کردند: آنجا که می فرمایند: … ارید ان آمر بالمعروف وانهی عن المنکر و اسیر بسیره جدی و ابی علی ابن ایبطالب)
,
ترجمه: … هدف من از این سفر، امر به معروف و نهی از منکر و خواسته ام، اصلاح مفاسد امت و احیای سنت و قانون جدم رسول خدا(ص) و راه و رسم پدرم علی بن ابیطالب است.
,
از این سخن و بیان شفاف امام حسین (ع) جایگاه ممتاز این دو حکم در بین آموزه های اسلامی مشخص شده و همینطور ماهیت و کارکردهای سیاسی اجتماعی آنرا اثبات می کند و علاوه از این دو، نسبت آن با امام و امت نیز تبیین می شود.
,
۳-پیشگیری از دگرگونی ارزش ها
,
ارزش ها ( معروفها ) از سویی به جهت فردی، درونی ترین لایه های شخصیت انسان اند. شناخت شخصیت واقعی اشخاص در گرو شناخت ارزش ها و گرایش های ارزشی آنان است. از دیگر سو، عمل به ارزشها و پرهیز از ناهنجاریها تاثیر چشمگیری در ابعاد مختلف زندگی سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و … جامعه دارند.
,
ارزشها عامل وحدت و همگرایی اجتماعی هستند. انتقال ارزشها سبب پیوستگی فرهنگی میان نسلها می گردد. از این رو، نادیده گرفتن ارزشها و باید و نباید ها پیامدهای ناگواری را به دنبال دارد. ناگوار ترین صورت نادیده گرفتن ارزشها آنگاه است که ارزشهای حاکم بر جامعه ارزش های الهی باشند. با نادیده گرفتن این نوع ارزش ها نه تنها سلامت مادی فرد و جامعه بلکه سعادت معنوی آنها نیز از میان می رود و طبعا” ظهور کمالات انسانی نیز از جامعه رخت برمی بندد.
,
۴-عوامل موثر در انحراف از ارزشها
,
با توجه به اهمیت ارزشها و عواقب ناگوار دگرگونی و تغییر آنها ، حفاظت ارزش ها فراگیر شدن اجرای امر به معروف و نهی از منکر از راهکارهای کار آمد در جامعه است. بنابراین عقل دور اندیش حکم می کند که برای پیشگیری از دگرگونی و تغییر ارزشها و در نتیجه از میان رفتن امنیت اجتماعی و شایع شدن فساد و تباهی، باید از این فریضه ی بزرگ امر به معروف و نهی از منکر بیشترین بهره را برد. اگر امر و نهی در جامعه تعطیل گردند و مورد بی مهری قرار گیرند،چنانچه پیامبر اعظم(ص) هشدار داده اند، ارزشها تغییر کرده ، منکرات جایگزین آنها می گردد…: قال (ص): و کیف اذا امرتم بالمنکر و نهیتم عن المعروف؟ قیل یا رسول الله (ص) ویکون ذلک قال: نعم و شر من ذلک. و کیف بکم اذا ارایتم المعروف منکرا و المنکر معروفا”.(تحف العقول، ص ۴۹) .
,
مقام معظم رهبری در سخن حکیمانه ای چنین می فرمایند : بدترین خطر ها این است که یک روزی در جامعه گناه به عنوان ثواب معرفی شود. کار خوب به عنوان کاربد معرفی شود. فرهنگها عوض شود، این، خطر خیلی بزرگی است. وقتی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه رایج باشد، این باعث می شود گناه در نظر مردم همیشه گناه بماند و تبدیل به ثواب و کار نیک نشود. ( خطبه های نماز جمعه ی تهران، تاریخ ۲۵/۹/۱۳۷۹)
,
۵-پاسداری از حیات طیبه اجتماعی و مدینه فاضله اسلامی
,
انسان علاوه بر حسات مشترکی که با سایر موجودات عالم طبیعت دارد. می تواند با ایمان به خدا و انجام فرایض و ترک نواهی الهی، به درجه ی بالاتری از حیات برسد که قرآن مجید از آن به «حیات طیبه» یاد کرده است: من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مومن فلنحیینه حیاه طیبه … .(نحل:۹۷). مرحوم علامه طباطبائی در این باره چنین توضیح می دهد: این جمله دلالت دارد که خداوند مومن دارای عمل صالح را اکرام کرده، حیات جدیدی غیر از حیات مشترک با سایر مردم به او افاضه می کند. این حیات یک حیات مجازی نیست، چون آیاتی که به این حیات پرداخته اند آثار حقیقی را بر آن مترتب کرده اند. بنابراین ، این زندگانی، زندگانی حقیقی است که دارای آثار ویژه ای است که خداوند آن آثار را مترتب نموده است. این حیات اختصاص به مومنانی دارد که از اعمال صالح برخوردارند. بنابراین این حیات، زندگانی جدیدی است که از سوی خداوند سبحان به مومنان افاضه می شود. تفسیر المیزان، علامه سید محمد حسین طباطبائی،۲۰ جلدی (ج ۶ منشورات جامعه مدرسین)، ص ۳۴۱-۳۴۳٫ این حیات چنانکه به نص قرآن اختصاص به مردان مومن ندارد،اختصاص به فرد مومن هم ندارد،بلکه جامعه اسلامی نیز اگر ایمان محور و عامل به واجبات و تارک محرمات باشد و در مسیر شریعت اداره گردد نیز تبدیل به حیات طیبه اجتماعی و مدینه فاضله اسلامی می شود. از راه های کار آمد برای ایجاد و پاسداری از مدینه فاضله و حیات طیبه اجتماعی همگانی شدن امر به معروف و نهی از منکر در جامعه است. از همین رو،عقل حکم می کند برای رسیدن به حیات طیبه اجتماعی و تاسیس مدینه فاضله اسلامی و حراست و نگاهبانی از آن،امر به معروف و نهی از منکر از غربت در آید و نظارت همگانی در جامعه اسلامی احیا شود و گسترش پیدا کند. مولای موحدان، امام علی علیه السلام ترک کنندگان امر و نهی را مرده ای متحرک دانسته، می فرماید:« من ترک انکار المنکر بقلبه و یده و لسانه فهو میت بین الاحیاء.» میزان الحکمه، محمد ری شهری،ج ۶، با وجود اهمیت ویژه امر به معروف و نهی از منکر در آموزه های اسلامی، با تاسف می توان گفت که این دو فریضه جایگاه شایسته ی خود را پس از سه دهه از سپری شدن انقلاب اسلامی در کشور ما پیدا نکرده اند و می توان از آنان به عنوان «واجبات فراموش شده » یاد کرد.
,
رسالت علما،روحانیون اساتید دانشگاه در احیا و ترویج این فرضیه ها نقش کلیدی است و کوتاهی آنان در این امر خسارت جبران ناپذیری برای دنیا و آخرت به دنبال خواهد داشت.
,
نگاهی به رابطه ی نظر و عمل
,
از انجایی که همه رفتار های آدمی اعم از اعمال ارادی با وصف خوب و یا رفتار های اختیاری با وصف بد، از فکر و اندیشه ی انسان ریشه می گیرد لذا لازم است در کنار توجه به تبیین اعمال خوب (معروف ها) و اعمال بد (منکرها) نسبت به شناخت باورهای معروف و اندیشه های منکر نیز اهتمام شود.
,
نخستین مطلب در راستای بازشناسی معروف و منکر های فکری، این نکته ی بس مهم است که آیا برای تشخیص و تفکیک این دو عمل، معیار و ملاکی وجود دارد و بر چه اساس و مبنایی می توان نسبت به تعیین موارد و مصادیق اندیشه های صادق از افکار کاذب توفیق حاصل کرد؟ و اگر معیاری بوده باشد، کدام است؟ شاید گفته شود که این موضوع از مطالب بسیار قدیمی است و بوسیله ی دانشمندان زیادی بحث های کافی و کاملا” جامع صورت گرفته و آثار علمی و تحقیقیی زیادی در این خصوص تالیف شده است،به همین جهت آنچه که الان دنبال می شود قبلا” بدان پرداخته شده و هر جوینده ای نیز با مراجعه به آنها ، پاسخ خیلی از سوالات خود را درخواهد یافت.
,
این نویسنده با اذعان و تایید نسبت به قدمت و پیشینه ی این موضوع و همینطور وجود آثار تحقیقی و ارزشمندی که در شرق و غرب، تدوین و خلق شده است،یاد آور می شود که موضوع دانشمندان گذشته و کتب تالیف شده صرفا” پیرامون حسن و قبح «افعال بود نه افکار» در حالی که موضوع این نوشتار حسن و قبح در ساحت افکار است نه اعمال و کردار. اری ، اگر بخواهیم عقاید و افکار را هم بعنوان عملی از اعمال لحاظ کنیم آن وقت خود را وارد حوزه های تازه با پرسش های جدی خواهیم کرد مانند: آیا می توان افکار را مصداقی از مصادیق اعمال دانست؟ آیا واقعا” حوزه علم و عمل یکی بوده و از هم متمایز نیستند؟ آیا یکی دانستن این دو، به معنا ی حذف اصول از فروع و نادیده گرفتن اختلاف آنها از همدیگر نیست؟ و سوالات عدیده ی دیگر. در عین پذیرش اهمیت فوق العاده ی این موضوع، یاد آور می شود که بحث حاضر، صرفا” پیرامون حسن و قبح افکار و عقاید است که امید می رود در مورد سایر سوالات مطرح شده نیز در فرصتهای بعدی، تحقیق کافی انجام و به علاقه مندان تقدیم شود.
,
این نوشتار بر این پیش فرض استوار است که در عین تمایز حوزه نظر از عرصه عمل، این دو آنچنان به همدیگر مرتبط هستند که گویی یکی بدون دیگری امکان وقوع ندارد. با توجه به اینکه شالوده این نوشتار همین مطلب عدم امکان متمایز دانستن حوزه نظر از عرصه عمل است لذا ضرورت ایجاب می کند که توضیحی هرچند کوتاه پیرامون آن ارائه شود:
,
حکمت نظری و عملی، اصطلاحاتی فلسفی اند که در جای خود تعریف شده اند و اصطلاح ایمان و عمل صالح نیز اصطلاحاتی قرآنی اند که در مورد حقیقت آنها باید به بحث و بررسی پرداخت. بنابراین برای پرداختن به جواب های این سوال، باید دو دیدگاه قرآنی و فلسفی را با هم مقایسه کرد.
,
تقسیم حکمت به عملی و نظری، نخستین بار توسط ارسطو (معلم اول) انجام گرفته و در فلسفه ی مشاء ادامه یافته و در علوم اسلامی نیز وارد شده است، ولی قبل ازهر چیز باید به این سوال بپردازیم که آیا تقسیم معارف قرآنی به دو جنبه ی نظری و عملی به پیروی از تقسیم حکمت به نظری و عملی قابل قبول و پذیرش است؟
,
واقعیت این است که جدا کردن عمل و نظر نه تنها در قران و معرفت دینی معمول نبوده، بلکه چنین جدایی ادعا شده، یک انحراف محسوب شده است. از دیدگاه قرآن کسانی که صرفا” به طور نظری معارف دینی را می دانند در واقع بهره حقیقی از این علوم هم ندارند و به بار کشی تشبیه شده اند که بار آنها کتاب است.[۴] از دیدگاه روایات و معارف اهل بیت نیز هیچگاه علمی که با عمل متحد نباشد به عنوان علم الهی پذیرفته شده نیست. بلکه برعکس برخی بیانات معصومان نشان می دهد که علم واقعی در اثر تقوا، اخلاص و صدق از طرف خداوند به صاحب آن افاضه می شود،[۵] گو اینکه این علم برخلاف علوم فنی بعد از عمل است نه جدای از عمل.
,
از طرفی عمل ظاهری بدو.ن علم الهی( که آز ان در روایات به «معرفت» تعبیر شده) نیز همچون علم بدون عمل، هیچ ثمره ای نداشته و از اساس عمل خالصانه و عمل صالح محسوب نمی شود.
,
بنابراین وجود علم و عمل در قرآن جدایی ناپذیر بوده، نه علم و ایمان بدون عمل، علم و ایمان حقیقی است و نه عمل بدون علم و ایمان، عملی صالح، بلکه این دو همواره توام و همراه هم اند.
,
ولی در علوم ذهنی، فنی و ظنی اینگونه نیست بلکه میتوان کاملا” نظر را از عمل بطور جداگانه تصور و تعریف نمود. همچنان که یک کامپیوتر می تواند حاوی تمامی اطلاعاتی باشد که از دیدگاه علوم بشری علم محسوب می شود (البته بهتر است که اینها را اطلاعات بدانیم تا علم) و این علم هیچ منافات و ارتباطی با عمل ندارد، اما علوم الهی، علومی وجودی هستند که دوگانگی نظر و عمل و ادعا و حقیقت و قالب و محتوا در آن امکان پذیر نیست.
,
بنابراین اساسا” تقسیم حکمت به نظری و عملی یک تقسیم ارسطویی و یونانی بوده و صرفا” برای سهولت بحث و گفتگو و دسته بندی های نظری میتواند کاربرد داشته باشد، اما «حکمت» آنگونه که در قرآن و معارف اهل بیت (ع)، همچنین در علم عرفان ذکر شده، پدیده ای تئوریک و صرفا” ذهنی نیست، بلکه یک امر وجودی و قلبی و محیط بر تمامی جوانب انسان است، اعم از دل و جان و زبان و عمل و کردار و ادعا و … چرا که ذات این حکمت، امری است بنیادی و نه صرفا” یک فکر و ایده ی ذهنی محض.
,
اما علوم ذهنی هرچه باشند صرفا” نظری هستند و اعمال برخاسته از ذهن هم اعمال فنی هستند نه اعمالی از سر اخلاص و … این است که در روایات وارده از حضرات معصومین (ع)، اهمیت هر فعلی به نیت آن داده شده، نه به قالب ظاهری آن، بنابراین در معارف دینی، خود عمل هم پدیده ای معنوی محسوب شده نه مادی.
,
معنا و قلمرو امر به معروف و نهی از منکر
,
درباره معنای معروف و منکر و این که آیا مراد از آنها معروف و منکر شرعی است یا عقلی، در کتاب های ادبیٍ، کلامی و فقهی بحث های زیادی شده است و در اینجا تنها به جمله ای از شهید مطهری بسنده می شود که در کتاب “حماسه حسینی” گفته اند. معروف و منکر از نظر اسلام محدود به حد معینی نمی شودو تمام هدف های مثبت اسلامی در معروف و تمام هدف های منفی اسلامی، داخل در منکر است. با توجه به این معنا ، برخی برداشت ها که معروف و منکر را به اموری خاص محدود می کند، برداشتی ناقص از معروف و منکر است و چنین نگرشی نسبت به امر به معروف نمی تواند بیانگر توصیف امام باقر(ع)از این فریضه باشد که فرمودند::بها تقام الفرایض…….بنابرین، معیار درستی برداشتها از امر به معروف و نهی از منکر ،توصیفاتی است که ائمه(ع)بیان کرده اند و هر گونه تفسیری از این اصل که نتواند این کارکرد های مهم را ایفا کند، تفسیری سطحی و ناقص است .متاسفانه امروزه در جامعه ما چنین ذهنیتی وجود دارد و همین امر به رواج اصل امر به معروف در جامعه آسیب رسانده است.استاد مطهری در »ده گفتار» به محدود شدن معروف و منکر در ذهن مردم اشاره می کند و آن را یکی از علت بی توجهی مردم در اصلاح وضعیت زندگی خود می شمارد، و می نویسد: چون فکر امر به معروف و نهی از منکر در نظر مردم محدود شده و مردم از جنبه امر به معروف توجهی به اصلاحات امور زندگی اجتماعی خود ندارند، نتیجه این شده است که اگر احیانا شهرداری و یا دولت مثلا یک قدم اصلاحی در مورد ارزاق و خواروبار بردارد، و بخواهد جلوی گران فروشی را بگیرد و یا این که بخواهند مقررات خوبی را برای عبور و مرور اتومبیل ها معین کنند، مردم احساس نمی کنند پای یک امر مذهبی در میان است. زیرا احساس نمی کنند که این هم از جنبه دینی یک وظیفه است. در باب شرایط و نحوه اجرای این فریضه نیز گاه افراط و تفریط هایی صورت می گیرد. در فقه شرایطی مانند شناخت معروف و منکر، احتمال تاثیر، نداشتن مفسده و ضرر مالی یا جانی و اصرار متخلف.
,
با توجه به این تذکر عالمانه و فوق العاده عمیق و دقیق شهید مطهری در خصوص محدود کردن و محدود دانستن قلمرو امر به معروف و نهی از منکر، موارد و مصادیقی از معروف های عقلانی و منکرهای فکری ذکر می شود که در جهت تبیین محتوا و قلمرو واقعی این دو واجب الهی می تواند راهگشا باشد.
,
منکرات فکری
,
بی تفاوتی به احکام عقل- گناه را گناه ندانستن – حرام عقلی را واجب، واجب را حرام دانستن- مبارزه با یقین- انکار واقعیت- وجود را تنها در ماده دانستن- عالم را بی علت دانستن (صدفه)- خود را جای خدا دیدن (اومانیسم) – خود را همه کاره دیدن- بی احترامی به دیگران- تکبر- انحصار حیات به زندگی دنیایی- نهیلیسم- سکولاریسم- خود بنیاد بودن عالم- تسلیم تخیل و اوهام شدن- تقلید کورکورانه- عدم اعتقاد به خود و …
,
معروف های فکری
,
حرکت به سوی یقین- یقین پذیری، مذبذب نبودن- (جهاد در راه عقیده) پذیرش مراتب عوالم- قبول نظام علی و معلولی- وجود ارتباط بین عالم غیب و شهادت ، هدفمند بودن نظام خلقت ، نظام احسن بودن هستی ، پرسشگری، نقادی عقلانی و …
,
معروف و منکر محکم و متشابه
,
از آنجایی که تعیین مصداق و آوردن مثال برای موضوعی خاص، در عین اینکه از طرفی می تواند موضوع هر نوشته را واضح و آشکار سازد (یعنی از جهتی مقرب است) و لیکن از طرفی دیگر می تواند موجب طرح سوالات و ایجاد شبهه نیز شود (مبعد) ، چرا که برخی از معروف ها و منکرهای عقلانی گفته شده در بالا، بطور کاملا واضح و بدیهی و بدون هیچ مناقشه ای، معروف و منکرند و به تعبیر دیگر در افاده ی معروف و منکر محکم اند و لیکن برخی از موارد و مصادیق، از آن استحکام و بداهت برخوردار نبوده و لذا در افاده صفت معروف و منکر، متشابه اند نه محکم.
,
وظیفه و رسالت دانشگاه و دانشگاهیان در هر دو زمینه ی محکمات و متشابهات می تواند تعیین کننده و کارساز باشد. در مورد معروف و منکر واضح، وظیفه اش تبلیغ و تحکیم آنها در ذهن و قلب همگان اعم از دانشجویان و غیر دانشجویان است و در مورد معروف و منکرهای متشابه، وظیفه اش واضح سازی است تا همه ی آحاد جامعه در سایه ی وحدت و معرفت به موضع واحد در برابر آنها برسند، آن هم به صورت عملی. اگر دانشگاه بتواند در هر دو مورد یاد شده و خصوصا مورد دوم، برنامه هایی را اعم از فرهنگی، علمی، هنری در سطوح اساتید، دانشجویان و کارمندان تدوین کند و قدم های نظری و عملی را بر دارد. آن وقت می توان امیدوار بود که جامعه دانشگاهی در مورد موضوع امر به معروف و نهی از منکر بطور جدی و علمی وارد شده و واضح سازی مفاهیم و شفاف سازی کلمات ، همواره نقش بسیار اساسی را در گسترش معروف ها و پرهیز از منکرها بخصوص در ساحت فکر و اندیشه ایفا می کند.
,
فراموش شدگی این دو واجب الهی و حساسیت زدایی از فکر و روح جامعه ی مسلمین نسبت به این دو عنصر موثر در زندگی فردی و اجتماعی، باعث شده تا جایگاه رفیع و تعالی بخش آن کمرنگ و از نظرها ناپدید شود و به همین جهت امروز نهادهای مختلف و فعال در کشور بدنبال احیاء آن شده و دانشگاه نیز می تواند در راستای احیای شایسته ی این دو نیاز فرهنگی، فکری، اجتماعی و دینی جامعه، برنامه های علمی و عملی مناسب اجرا کند. و پر واضح است که اگر جایگاه و فلسفه دو حکم قرآنی امر به معروف و نهی از منکر بنحو نسبتا عمیق و دقیق تبیین شود آن وقت روشن خواهد شد که همه ی فضایل و خوبی های مورد انتظار از جامعه، در بطن و متن ” معروف ” نهفته است و همه ی رذایل و زشتی های آزار دهنده در ” منکر ” مندرج است، به همین جهت نباید این دو حکم مهم در عرض سایر احکام دیده شوند در حالی که اجرای سایر احکام مانند نماز، روزه و دوری از پدیده هایی مانند دروغ، رشوه و غیره شدیدا” و عمیقا” با امر به معروف و نهی از منکر گره خورده و اجرا و تعطیل شدن آنها و یا بخشی از آنها وابسته به تحقق و یا عدم تحقق امر به معروف و نهی از منکر در لایه های مختلف جامعه است.
,
مبانی عقلی امر به معروف و نهی از منکر
,
در این نوشتار برای تاکید بر اهمیت فریضه ی نظارت همگانی بر آن شدیم تا مبانی عقلی این دو واجب را بررسی کرده، جایگاه و منزلت واقعی آن دو را از نگاه عقل بازشناسی و معرفی نماییم. از پرسشهای اساسی که از دیرباز توجه اندیشمندان مسلمان را در باب امر به معروف و نهی از منکر به خود متوجه کرده این بود که آیا وجوب امر به معروف و نهی از منکر عقلی است یا سمعی (شرعی)؟ برخی از دانشوران نامدار شیعه مانند: شیخ طوسی، علامه حلی، فاضل مقداد، شهید اول و دوم و… وجوب امر و نهی را عقلی دانسته اند. اینان حاکم به وجوب امر و نهی را عقل، و آیات و روایات مربوطه را موید و موکد حکم عقل می دانند. در مقابل جمع دیگری از دانشمندان شیعی مانند سید مرتضی، محقق حلی، صلاح الدین حلبی، علامه نصیرالدین طوسی، محقق کرکی، فخرالمحققین و … وجوب امر و نهی را سمعی دانسته اند. ایشان معتقدند این دو فریضه از جانب شرع واجب شده اند نه عقل . علمای اسلامی طرفدار نظرگاه وجوب عقلی امر و نهی، برای تبیین و توجیه این مسئله به اجمال به “قاعده ی لطف” و “دفع ضرر” اشاره کرده، دامنه بحث را در ابعاد مختلف آن بطور خلاصه بیان کرده اند. متکلمان اسلامی در این باره به مختصری از بیان دلیل عقلی و نقد و بررسی آن بسنده کرده، از تفصیل مباحث دوری نموده اند. این مقاله با توجه به آیات و روایات در باب امر به معروف و نهی از منکر و برخی کتابهای اندیشمندان مسلمان در این موضوع با حمایت از نظرگاه عقلی بودن امرو نهی تعدادی از مهمترین مبناهای عقلی امر به معروف و نهی از منکر را جستجو کرده، با شرحی کوتاه تقدیم می دارد.
,
مبانی عقلی امر به معروف و نهی از منکر سنگ بنای عقلی بودن امر و نهی قاعده معروف (لطف) است . علمای کلام در تعریف این قاعده گفته اند: لطف چیزی است که مکلف را به طاعت نزدیکتر و از معصیت دورتر سازد، به شرط آنکه از وسایل انجام کار نباشد و به اضطرار نیز نرسد. (فرهنگ شیعه (کلام) ، محمد خطیبی کوشکک و همکاران، چاپ اول، (پژوهشکده تحقیقات سپاه، قم، ۱۳۸۵) ص ۳۷۰). فقیهان و عالمان اهل علم کلام طرفدار وجوب عقلی امر و نهی چنین استدلال می کنند: عقل بر اساس قاعده لطف درباره وجوب امر به معروف و نهی از منکر استقلال دارد. عقل به تنهایی حکم می کند که امر به نیکی ها و نهی از بدی ها واجب و لازم است. بنابراین وجوب این دو فریضه ” عقلی ” است.( امر به معروف و نهی از منکر، آیت الله نوری همدانی، مترجم محمد اشتهاردی، چاپ اول (قم، ۱۳۶۷) ص ۶۵٫) بنابر اعتقاد به وجوب عقلی امر و نهی این پرسش پدید می آید که عقل براساس چه اصول و مبنایی حکم به لزوم امر به معروف و نهی از منکر می کند؟ در پاسخ به این پرسش کلیدی با تامل بر ماهیت و حقیقت مساله ی امر به معروف و نهی از منکر و اطلاعات و اخبار موجود در این باب مهمترین مبناهایی که عقل براساس آنها به داوری در این باره می رسد عبارت است از: پیامبر درونی بودن عقل، فلسفه ی خلقت عقل به عنوان وسیله ی تشخیص خیر از شر، و یک سلسله امور دیگر که در کتب مفصل آمده است .
,
نتیجه ای که از بررسی منابع اسلامی و آثار اندیشمندان مسلمان در باب امر به معروف و نهی از منکر بر می آید این است که دو فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر، دو واجب عقلی اند. گرچه تعداد عالمان دینی و فقیهان شیعه که از عقلی بودن این دو اصل طرفداری کرده اند از طرفداران سمعی و شرعی بودن این دو اصل کمتر هستند. دانشمندان اسلامی که ازنظرگاه عقلی بودن حمایت کرده اند، پیرامون مبانی عقلی این دو واجب به بیان دو قاعده ” لطف ” و ” دفع ضرر ” به نحو اجمال اشاره نموده اند. این نوشته در حد توان کوشیده است با تقویت دیدگاه عقلی با مراجعه به آیات و روایات و برخی کتب علمای شیعه تعدادی از مبانی عقلی امر و نهی را استخراج کند. اهم مبانی احصا شده در یک استقرای ناقص عبارتند از: حفظ نظام اجتماعی، دفع ضرر، جلوگیری از شیوع فساد، منع تسلط اشرار، مصونیت از غضب الهی، پیشگیری از دگرگونی ارزش های الهی و پاسداری از حیات طیبه اجتماعی و مدینه فاضله اسلامی که توضیح برخی از اینها در همین نوشتار آمده است.
,
امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ای همگانی یا نخبگانی
,
هرچند در علم فقه، امر به معروف و نهی از منکر، به عنوان تکلیفی همگانی مطرح شده که در صورت انجام آن از سوی برخی افراد، از دیگران ساقط می شود (واجب کفایی) و قانون اساسی کشورمان نیز آن را وظیفه ای همگانی تلقی کرده است، اما با توجه به شرایطی که در وجوب امر به معروف و نهی از منکر بیان شده، می توان سهم عمده این تکلیف را متوجه فرهیختگان دانست. چنانکه در تاریخ تشیع، این متکلمان و فقهای اسلامی بوده اند که به عنوان مرزبان باورها و اعتقادات مردم، با افکار بدعت آمیز و انحرافی مبارزه و آنان را به معروف دعوت می کردند. و زمانی هم که می توانستند، با اعمال قدرت، با منکرات مبارزه و حدود الهی را اجرا می کردند. علاوه بر این، از راه زهد و تقوا و زندگی مومنانه ی خود، سبب هدایت و ارشاد مردم به خیر و خوبی ها می شدند. زیرا ایشان بودند که شناخت دقیقی از معروف و منکرها داشتند و نحوه اجرای آن را هم به خوبی می دانستند. البته این سخن به معنای آن نیست که عامه ی مردم مسئولیتی در این خصوص ندارند زیرا بسیاری از واجبات و محرمات شرعی، ضروری و برای همگان واضح است و معروف و منکر عقلی نیز نزد صاحبان عقل آشکار، از این رو مایکل کوک در کتاب « امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی » می نویسد: این اصل، قدرت اجرای شریعت را به هر مسلمانی داده است بنابراین هر مسلمانی نه تنها حق دارد بلکه وظیفه دارد فرمان اجرای قوانین الهی را صادر کند و تا جایی که می تواند برای اجرای آن بکوشد (ج۱ص۴۳)، در حقیقت این اصل تمام جامعه را به منزله قوه مجریه قرار داده که حق دارند بر اعمال دیگران نظارت کنند بدون آن که به ودای تجسس و حریم خصوصی آنان وارد شوند.
,
با توجه به مطالب فوق، روشن می شود که نقش نخبگان جامعه اعم از حوزوی و دانشگاهی در توسعه و تعمیق فردی و اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر، نقش بی بدیل و ممتاز است، لذا جا دارد که به صورت اجمالی هم که شده به نقش دانشگاه در این خصوص پرداخت شود.
,
نقش دانشگاه در مورد امر به معروف و نهی از منکر
,
۱- نقش دانشگاه در معروف و منکرهای فکری و عقلانی چیست؟ آیا در این خصوص از طرف نهادهای بالادستی نظام وظایفی به دانشگاه محول شده است؟ آیا خود دانشگاه در این مساله احساس تکلیف می کند؟ این موضوع یکی از ده ها موضوع مرتبط به امر به معروف و نهی از منکر می تواند باشد و دانشگاه هم نمی تواند خود را از آن کنار کشد.
,
۲- نهادی به نام دانشگاه در نظام اجتماعی ما، نهاد مادر است لذا روشن است که تکلیف این نهاد ارائه ی فعالیت های صرفا” بصری نیست بلکه وظیفه اش آشنا ساختن اذهان و افکار دانشجویان با مقوله ی « فرهنگ » است که به دنبال اقناع قلبی و عقلی است. به همین جهت مجموعه فعالیت های فرهنگی در دانشگاه ها بطور مستقیم یا غیر مستقیم به این دو واجب الهی ارتباط پیدا می کند.
,
۳-وظیفه ی دانشگاه صرفا ارایه مطالب علمی و وارد کردن سیل آسا ی آن به سوی ذهن مخاطبان نیست بلکه آشنا ساختن دانشجویان با مقوله علم، و حساس کردن آنها نسبت به اهمیت و کارساز بودن آن و بویژه تاکید موکد روی مساله ی تفکر و اندیشه است.
,
۴-وظیفه ی تاثیر گذار دانشگاه، برگزاری همایش های صوری چشم پرکن نیست یعنی انجام برنامه های بصری محض – که این کار- کار نمایشگاههاست – بلکه یکی از وظایف عمده ی دانشگاه تشکیل نمایشگاه خرد پرکن است که توانایی اشباع روح و قلب دانشجویان را دارد.
,
۵-وظیفه نهاد آموزشی دانشگاه مبتنی بر کمیات کیفیت محور است نه صرفا” کمیات گزارش محور. و منظور از کیفیت هم امری بجز انجام برنامه های تعالی بخش نیست. مانند برگزاری اردوهای هدفمند، کرسی های آزاداندیشی و نظریه پردازی و …
,
پرسش ها و پیشنهادهای کاربردی
,
۱-اگر پذیرفته شود که نماز یکی از بر جسته ترین معروف های تاکید شده ی اسلام است، طرح این سئوال می تواند گره گشا باشد که، آیا تعداد دانشجویان شرکت کننده در نماز های جماعت دانشگاهها از تعداد دانشجویان یک درس دو واحدی بیشتر می شود یا کمتر؟
,
جواب این سئوال پیش پا افتاده و کاملا” تجربی و میدانی، وضع این دو فریضه را در مراکز آموزشی عالی روشن و تکلیف متولیان را در این خصوص معین خواهد کرد.
,
۲-آیا دانشگاه در مساله ی امر به معروف و نهی از منکر ،یک نهاد مطالبه گر است یا مطالبه شده؟
,
که به نظر می رسد به علت جایگاه دانشگاه و انواع نقش آفرینی های علمی،اجتماعی،فرهنگی،مدیریتیو غیره آن،هم مطالبه گری وظیفه ی آن است و هم اینکه جامعه ی غیر دانشگاهی انتظارات بحقی از آن در هر زمینه و از جمله امر به معروف و نهی از منکر دارد.
,
۳-از آنجایی که بر اساس احکام اسلامی، عمل عبادی نماز جماعت بدون امام جماعت بر پا نمی شود،آیا دانشگاه با داشتن خیل عظیم اساتید،دانشجویان و کار کنان ،می تواند در اقامه ی امر به معروف و نهی از منکر در فضای دانشگاه و جامعه نقش امامت را عهده دار شود؟ که با توجه به نقش قشر فرهیخته در اثر گذاری روی دیگران و به جهت پذیرش مردمی ،این توقع و انتظار از دانشگاه اسلامی، انتطار بی جایی نمی تواند باشد.
,
۴-آیا دانشگاه های ما توانسته اند ذائقه ی طیف های مختلف جامعه ی دانشگاهی را نسبت به این دو حکم الهی حساس کنند؟ و یا فضای دانشگاه های ما،فضای بی تفاوتی و خنثی است؟ به زعم این نویسنده بزرگترین منکر موجود در جامعه، خانواده، و مراکز آموزشی و اداری، حاکم شدن روحیه و منطق بی تفاوتی است که به درستی از آن بعنوان آسیب نامریی و پنهان یاد می شود.
,
۵- نقش بی مانند عقل و داشتن رفتاری به نام عقلانیت، در تبیین و تحقق امر به معروف و نهی از منکر غیر قابل انکار است . چرا که فکر و اندیشه و تلاش در مسیر زندگی خردمندانه، از جمله ی معروف شاخص و بسیار موکد و توصیه شده است. حال پرسش قابل طرح این است که آیا دانشگاههای ما تا چه حد و میزان در توسعه ی عقلانیت و بسترسازی لازم برای سبک زندگی دانشجویی عاقلانه و خردمندانه موفق هستند. آیا دانشگاههای ما توانسته اند این پیامبر درونی را به مخاطبان خود معرفی و بدان سوی متمایل و علاقمند سازند؟
,
پیشنهاد روشن در این مورد ، تاسی به سخن ارزشمند مولای متقیان علی (ع) است که یکی از وظایف و رسالت های پیامبران را اینگونه بیان می کنند: لیثیروالهم دفائن العقول، پیامبران آمده اند تا گنجینه های مخفی شده در عقل های بشری را کشف نمایند. حال همه ی معلمان جامعه آموزشی و همه ی اساتید مراکز آموزش عالی به جهت اینکه شغل آنها شغل انبیاست، می بایست همین رسالت پیامبران را نصب العین خود ساخته و عقلهای دانش آموزان و دانشجویان خود را زنده و پویا سازند در آن صورت است که با فعال سازی قوه ی عقل و خرد، امر به معروف و نهی از منکر جای واقعی خود را باز خواهد یافت..
,
۶- آیا دانشگاههای ما تا چه میزان توانسته شهد شیرین علم و دانش را به کام و ذائقه ی جامعه ی بزرگ دانشگاهی بچشا ند و آنها را نسبت به طی طریق نور و روشنایی و سلوک در این مسیر رو به تعالی، علاقمند و پرانگیزه نماید؟
,
چرا که سالک راه علم بودن و احساس تشنگی نسبت به حکمت و دانش، مصداقی ارزشمند از مصادیق ” معروف ” است، و نقش دانشگاه و فرهیختگان دانشگاهی در این زمینه آنچنان بدیهی است که احتیاج به یادآوری ندارد.
,
۷- سوالات بالا، پرسش های اندکی است از سلسله سوالات اساسیی که می توان در سایه ی آنها از دانشگاه سوال کرد و همینطور می توان دانشگاه را به چالش مبارک و عالمانه کشید تا که شاید عاملی باشد برای تحرک بخشیدن مضاعف به این نهاد ارجمند و پراثر.
,
۸- در نهایت مجددا” توجه همگان بخصوص قشر فرهیخته، متعهد و مسولیت پذیر اساتید محترم دانشگاهها ، دانشجویان عزیز و بر نامه ریزان عزیز فرهنگی را به تامل بیشتر در مفاد حدیث «جنود عقل و جهل» که در پی می اید دعوت می شود. تا در امر مقدس تدریس،اجرای بر نامه های فرهنگی ، علمی، و بر نامه ریز یها به اندازه ی وسع و امکان مورد توجه قرار گیرد. حدیث یادشده دربرگیرنده ی همه ی ارزشهای عقلانی و همینطور شامل همه ی منکرهای حاصل از جهل و نادانی است که به جهت جامعیت و صدور آن از امام صادق (ع)، برای همه ی طیف های جامعه ، بخصوص جامعه ی دانشگاهی مفید و فوق العاده ارزشمند است. این حدیث کوتاه با قلم توانای حضرت امام خمینی (ع) شرح و بسط یافته و در قالب کتابی مفید با عنوان ” شرح حدیث جنود عقل و جهل ” چاپ و در دسترس عموم قرار دارد.
,
لشکر جهل (منکر عقلانی) لشکر عقل(معروف عقلانی) ردیف
,
شر
,
خیر
,
۱
,
کفر ایمان ۲
,
انکار حق تصدیق حق ۳
,
نومیدی امید واری ۴
,
ستم عدالت ۵
,
قهر خشنودی ۶
,
نا سپاسی سپاس گزاری ۷
,
یاس از رحمت خدا رحمت خدا ۸
,
حرص اعتماد به خدا ۹
,
سخت دلی نرم دلی ۱۰
,
کینه توزی مهربانی ۱۱
,
نادانی دانش ۱۲
,
حماقت شعور ۱۳
,
بی حیایی پاک دامنی ۱۴
,
دنیا پرستی پارسایی ۱۵
,
بد رفتاری خوش رفتاری ۱۶
,
گستاخی پروا داشتن ۱۷
,
کبر تواضع ۱۸
,
معروف های عقلانی و منکرهای حاصل از جهل از زبان امام صادق(ع)[۶]
,
۱۷ متانت شتاب زدگی
,
۱۸ خرد مندی بی خردی
,
۱۹ خاموشی پر گویی
,
۲۰ رام بودن گردنکشی
,
۲۱ تسلیم حق شدن تردید کردن
,
۲۲ صبر بی تابی
,
۲۳ بی نیازی نیاز مندی
,
۲۴ بیاد داشتن بی خبر بودن
,
۲۵ در خاطر نگه داشتن فراموشی
,
۲۶ مهر ورزی کناره گیری
,
۲۷ قناعت آز
,
۲۸ تشریک مساعی دریغ و خود داری
,
۲۹ دوستی دشمنی
,
۳۰ وفاداری پیمان شکنی
,
۳۱ فرمانبری نا فرمانی
,
۳۲ سر فرودی بلندی جستن
,
۳۳ سلامت مبتلا شدن
,
۳۴ دوستی تنفر
,
۳۵ راست گویی دروغ گویی
,
۳۶ حق و درستی باطل و نادرستی
,
۳۷ امانت داری خیانت
,
۳۸ پاکدلی نا پاکدلی
,
۳۹ چالاکی سستی
,
۴۰ نشاط کودنی
,
۴۱ شنا سائی نا شنا سائی
,
۴۲ راز داری راز فاش کردن
,
۴۳ یک روئی دغلی
,
۴۴ پرده پوشی فاش کردن
,
۴۵ نماز گزاردن تباه کردن نماز
,
۴۶ روزه گرفتن روزه خوردن
,
۴۷ جهاد کردن فرار از جهاد
,
۴۸ حج گزاردن پیمان حج شکستن
,
۴۹ سخن نگه داری سخن چینی
,
۵۰ نیکی به پدر و مادر نا فرمانی از پدر و مادر
,
۵۱ با حقیقت بودن ریا کاری
,
۵۲ نیکی و شایستگی زشتی و نا شایستگی
,
۵۳ خود پوشی خود آرایی
,
۵۴ تقیه بی پروایی
,
۵۵ انصاف جانبداری باطل
,
۵۶ خود آرایی زنا
,
۵۷ نظافت پلیدی
,
۵۸ حیا و آزرم بی حیایی
,
۵۹ میانه روی تجاوز از حد
,
۶۰ آسودگی برنج انداختن
,
۶۱ آسان گیری سخت گیری
,
۶۲ برکت داشتن بی برکتی
,
۶۳ تندرستی گرفتاری
,
۶۴ اعتدال افزون طلبی
,
۶۵ موافقت با حق پیروی از هوس
,
۶۶ سنگینی و متانت سبکی و جلفی
,
۶۷ سعادت شقاوت
,
۶۸ توبه اصرار بر گناه
,
۶۹ طلب آمرزش بیهوده طمع بستن
,
۷۰ دقت و مراقبت سهل انگاری
,
۷۱ دعا کردن سر باز زدن
,
۷۲ خرمی و شادابی سستی و کسالت
,
۷۳ خوش دلی اندوهگینی
,
۷۴ مانوس شدن کناره رفتن
,
۷۵ سخاوت بخیل بودن
,
نتیجه گیری
,
با توجه به شاَن بالا و منزلت ممتاز فردی و اجتماعی دو حکم از احکام الهی یعنی امر به معروف و نهی از منکر و با عنایت به همه ی مطالب و مواردی که در این نوشته به آنها اشاره شد، مشخص می شود که هیچ فرد مومنی، حکومت اسلامی و یا جامعه ی مسلمین، در برابر این احکام، بری الذمّه نیست.اهمیت این احکام اسلامی تا جایی است که گاهی دو امام دست در دست هم می دهند تا وضوی اشتباه یک پیرمرد را اصلاح کنند⁽¹⁾. ولیکن نباید این واقعیت ناگوار را نادیده گرفت که جامعه ی امروز ما به آن اندازه که به نماز و روزه و حج توجه دارد و حتی درپاره ای موارد تا اندازه ای که به برخی از مستحبات و ترک مکروهات اهمیت میدهد ، نسبت به انجام امر به معروف و نهی از منکر اهمیت لازم را نمی دهد و اصلاٌ چه بسا به بهانه های مختلف از انجام آنها شانه خالی می شود و همان قدر که دغدغه ی نماز ها و روزه های قضا شده در بین مسلمانان وجود دارد ، دغدغه ی نهی از منکر های قضا شده در جامعه وجود ندارد . و گاهی هم اولویت های لازم در معروف ها و هم در منکرها رعایت نمی شود ، یعنی چه بسا نسبت به یک منکر کوچک اهمیت زیاد داده می شود در حالیکه منکرهای بزرگ در جامعه به فرهنگ جاری تبدیل شده و این مساله در معروف ها هم صادق است. سخن مقام معظم رهبری حضرت آیه الله العظمی خامنه ای ناظر به همین امر است :
,
“ گناهکار فقط بدحجاب نیست، که بعضی به مسئله بدحجابی چسبیده اند. این یکی از گناهان است و از خیلی از گناهان کوچکتر است. خلاف های فراوان از طرف آدم های لاابالی در جامعه وجود دارد، خلاف های سیاسی، اقتصادی، خلاف در کسب و کار، در کار اداری، خلاف های فرهنگی، اینها همه خلاف است … همه ی اینها منکر است. در مقابل این منکر ها، عامل بازدارنده، نهی است.⁽²⁾
,
با توجه به موانع موجود در اجرای امر به معروف و نهی از منکر، نقش دانشمندان جامعه اعم از حوزوی و دانشگاهی از یک طرف و نقش نهادهای آموزشی مانند نقش غیر قابل تردید دانشگاه از طرف دیگر، این نتایج قابل احصاء است که اگر دانشگاه و کلیه ی مسئولان اعم از برنامه ریزان، مجریان، اساتید و دانشجویان، نسبت به این دوحکم قرآنی و الهی حساس باشند و اراده ی انجام آن دو را داشته باشند، آنوقت می توان به اجرای مطلوب این احکام تضمین کننده ی سلامت اخلاقی جامعه اطمینان حاصل کرد.
,
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
,
۱-اشاره است به امام حسن (ع) و امام حسین (ع ) و اقدام مشترک آنها جهت اصلاح وضوی اشتباه یک پیرمرد.
,
۲- سایت مقام معظم رهبری ؛ دیدار با اقشار مختلف مردم در مورخه ۲۷/۷/۱۳۷۱٫
,
اجرای عمومی و تبدیل شدن این دو دستور الهی به یک فرهنگ رایج و شایع، زمانی مقدور می تواند باشد که عموم مردم نسبت به این مفاهیم تصور واضح و روشنی داشته باشند، در این خصوص نقش نخبگان جامعه غیر قابل تردید است. و همینطور اگر دغدغه ی تحقق و اجرا شدن این دو را در جامعه داشته باشیم، فضای دانشگاه مساعدترین و مناسب ترین عرصه و حوزه ی اجرا شدن عالمانه ی این عناصر محوری در جامعه اسلامی است.
,
در نهایت آنچه که می بایست مورد توجه مسئولان دانشگاهی قرار گیرد این نکته ی کلیدی است که با یک همت جمعی و اراده ی عمومی می توان همگان را با آثار موثر، مفید و سازنده ی این احکام اسلامی آشنا یافت و دراقناع عقلانی و اشباع قلبی مخاطبان ، اهتمام نمود، در آن صورت می توان امیدوار شد که همه ی آحاد جامعه با عشق و علاقه و ایمان و اعتقاد مجری امر به معروف و نهی از منکر باشند.
,
فهرست منابع:
,
قرآن کریم
,
نهج البلاغه
,
۱- اصول کافی، کلینی، ترجمه مصطفوی، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۹
,
۲- المیزان، طباطبایی، سید محمد حسین، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۵
,
۳-امر به معروف و نهی از منکر،نوری همدانی،حسین، دارالفکر، قم، ۱۳۶۷
,
۴- امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی، مایکل کوک، ترجمه، نمایی،احمد،مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی،۱۳۸۴
,
۵- تحف العقول، ابومحمد حرانی،ترجمه،حسن زاده، صادق،قم، ۱۳۸۲
,
۶- خطبه های نماز جمعه ی تهران، سایت مقام معظم رهبری، (آیت الله سید علی خامنه ای)
,
۷- حماسه ی حسینی، مطهری،مرتضی، انتشارات صدرا، ۱۳۷۸
,
۸- ده گفتار، مطهری، مرتضی، انتشارات صدرا، ۱۳۷۰
,
۹- فرهنگ شیعه، خطیبی کوشک، محمد، پژوهشکده سپاه، ۱۳۸۴
,
۱۰- شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی، روح الله، انتشارات موسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی (ع)، ۱۳۸۲
,
۱۱- مستدرک الوسایل، نوری طبرسی،میرزا حسن، موسسه آل البیت (ع) لاحیاالتراث،۱۴۰۷، ق
,
۱۲- مصباح الشریعه، منسوب به امام صادق (ع) انتشارات فیض، ۱۳۸۶
,
۱۳- میزان الحکمه، محمدی ری شهری، محمد، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵
,
انتهای پیام/م
]
ارسال دیدگاه